Jurt bilmeıtin Jaqaev

KEIIPKER

Bala kezde qulaqta qalǵan bir áńgime bar. Búginde seksenniń segizine shyqqan ájem únemi aıtyp otyratyn. Ol zamannyń adamdary eńbekke erte aralasqan ǵoı. Kúnniń batysy, tań­nyń atysymen sanaspaǵan. О́ıtkeni aınalany soǵys órti sharpyp bara jatyr edi. Er azamattyń bári qarý asynyp ketken. Aýylda qalǵany kári-qurtań men jas bala. Bas kótereri áıelder ǵana. Toqsanǵa taqaǵan ájem­niń sózi ras. Biraq jyldan qatelik ketetinin shamalaımyz. Sebebi áńgime: «Ybekeń rekord jasaıtyn jyly», dep bastalady. Dańǵaıyr dıqan álemdik rekordty 1947 jyly jasady. Sol jyldyń qorytyndysymen 1948 jyly keýdesinde Eńbek Eri degen eren ataqtyń juldyzy jarqyrady. Bul ýaqytta bizdiń shal soǵystan oralyp, maıdanǵa túser aldynda alǵan jaryn týǵan aýylyna áketken. Ásili ájem aıtqan oqıǵa soǵys jyldarynyń bel ortasy bolsa kerek dep topshylaımyz. Al bizdiń qulaqta qalǵan áńgime odan ári bylaı óriledi. «Aýyldaǵy bas kóterer, ketpen ustaýǵa jaramdy jumysshynyń bárin jerdi sheńgelden tazartýǵa saldy. Jer jaratylǵaly beri ketpen tımegen alqapqa kúrish ekkeli jatyr eken. Men Ybekeńniń zvenosyna tústim. Ol kisi basyn oramalmen shart túıip alyp, ketpenin olaı da, bylaı da silteıdi. Aı­nalasynda taý-taý bop úıilip sheńgel jatady. It muryny batpas sheńgeldi shabýǵa biz de kirisip kettik. Biraq sony shaba almaı ábden áýrege tústik. Ketpendi qulashtap soǵamyn. Jeńgelerim «osy qyzdyń kúshi kóp» deıtin. Ásili, kúshime senip, jumysty eńserip tastaımyn dep oılasam kerek. Degenmen sheńgel qulamaıdy. Qaıta shapqan sheńgelim ózime serpilip kep, eki betim dal-dal qan boldy. Sonyń ádisin ala almaı ábden ábigerge tústim. Jumysqa kiriskenimizge aınalasy sút pisirim ǵana ýaqyt boldy ǵoı deımin. Sonyń ózinde bitirgen túgim joq. Qaıta eki qolym men bet-aýzym qanǵa boıaldy. Sóıtip, salym sýǵa ketip turǵanda Ybekeń keldi. «Rabıǵa-aý, sheńgeldi bulaı shap­paıdy ǵoı», dep jyly jymıdy. Odan soń sheńgel shabýdyń ádisin kórsetti. Sóıtsek, op-ońaı eken ǵoı. О́zi sheńgeldiń jýan saýsaq­taı ǵana appaq bir-aq tamyry bolady eken. Sony shaýyp tússeń, qaýqıǵan sheńgeliń jalp ete qalady. Ary qaraı jumys qyza tústi. Sol jyly biz mol ónim jına­dyq», – deıdi ájem Rabıǵa Júsipova. Ybyraı Jaqaev! Bul attyń ata­ǵyna bala kezden qanyp óstik. О́zi biz týǵan jyly dúnıeden ozsa da, kózin kórgen adamdardyń áńgimesin kóp estidik. Sondaı áńgimege sýsyn­dap otyryp, kóz aldymyzǵa ketpeni kúnmen shaǵylysqan aqsaqaldyń arpalysqa toly eńbek jolyn elestetetin edik. Dańqty dıqan týraly jazýdy kópten beri oılaǵanymyz da sodan bolsa kerek. Deı turǵanmen, Ybekeń týraly óte kóp jazyldy. Qazaqtyń klassık jazýshysy Sábıt Muqanovtan bastap, arqaly aqyn Ábdilda Tájibaev, Asqar Toqmaǵam­betov talaı tolǵady. Sol zamanda Máskeýden shyǵatyn ortalyq gazettiń barlyǵy Jaqaev týrasynda maqala basty. Bir ǵana jazýshy Qýandyq Túmenbaıdyń ózi dıqan týraly birneshe áńgime jazdy. Jaqynda ǵana jýrnalıst-jazýshy Zákim Jaılybaı­dyń «Jamaǵat jadyndaǵy Jaqaev» atty kitaby jaryq kórdi. Qysqasy, Jaqaevtyń aty sonaý 40-jyldardan bastap, kúni búginge deıin qalamda terbelip keledi. Keńes dáýirinde mynadaı uran bolǵan. «Eki márte Eńbek Eri Ybyraı Jaqaevtyń óndir­gen kúrishi jer sharyn mekendegen barsha halyqty bir aı asyraýǵa jetedi». Asylynda bul sóz qospasyz aıtylǵan bolýy kerek. Sol sebepti Ybekeń týraly qalaı madaq aıtsa da jarasatyn-tuǵyn. Sondaı-aq munyń bári eńbekke bas ıgen qalamgerlerdiń dıqanǵa degen erekshe yqylasynan týǵan shyǵarmalar edi. Sondyqtan biz jazatyn taqyryp joqtaı kóringen. Desek te, búgin Ybyraı Jaqaevtyń ómirindegi ózgeshe órnekterdi, sáýleli sýretterdi qaýzap kórmekpiz. QAJYMUQANDAI QARA KÚSh IESI «Zamanyna qaraı amaly», deıdi bizdiń jurt. Syrdyń boıyna kúrish daqyly endi sebilip jatqanda qazir­gideı tehnıka degen bolǵan joq. Jerdi ketpenmen aýdardy, tegistedi. Dándi qolmen septi. Kónekóz qarııalar kúrish­ti laı sýmen aralastyrýǵa úlken tomar­dyń paı­dalanylǵanyn aıtyp otyra­tyn. Toma­ryńyzdyń kólemi úı ornyndaı bolady eken. Bul prosesti aýyl halqy «laı omash» dep ataıdy. Álgi tomarǵa eki ógiz jegiletin kórinedi. Ekeýi jegilgen to­mar­dy súıretip alyp, atyzdy aınalyp júredi. Bir kúni deıdi, jańaǵy eki ógizdiń biri súrinip qulapty. Tomardy tartýǵa shamasy jetpeı, dińkesi quryp, atyzdyń ishinde jatyp alypty. Qudaı­dyń qutty kúni zildeı tomardy azannan qara keshke deıin tarta bergesin, ógizdiń de áli ketken ǵoı. О́giz qulaǵan eken dep qarap otyratyn Ybekeń be?! Dińkesi quryǵan ógizdi terteden bosatypty aldymen. Sosyn ál-dármeni quryp jat­qan janýardy súırep atyzdyń jaǵasyna shyǵarypty. Súıegi aýyr, salmaǵy zildeı ógizdi batpaqtyń ishinde súıreý úshin qandaı kúshtiń keregi aıtpasa da túsinikti shyǵar. Sodan keıin... tertege ózi baryp jegilgen. Ekinshi ógizdiń ju­mysyn ózi atqarǵan. Solaısha toqtap qalǵaly turǵan jumys­ty jalǵastyryp, júıeniń bu­zyl­maýy úshin janyn salǵan. Osy kórinisti aýdannyń birinshi hatshysy Qarakózov óz kózimen kórgen deıdi. Tańǵalǵanynan, bir ornynda qaqqan qazyqtaı turyp qalypty. Taǵy bir sát. Muny dıqannyń ómir boıǵy brıgadıri bolǵan Qoıshybaı Orazymbetov aıtypty. Alǵashqy jyl­dary kúrish egý úshin jıde, jyńǵyl, sheńgeldi jerlerdi qoparyp, tazartyp, tegistegen. Tehnıka turmaq, jumys kúshiniń ózi jetispeıdi. Al belgilengen jospardy oryndaý kerek. Tapsyrma qatań. О́l, tiril orynda. Qoıshybaı Orazymbetovtyń brıgada­syna mólsher­lenip bergen jer bar. Brıgadır tań bozymen jer basyna kelse, jumys­shylar jınalyp qalypty. Ortasynda Ybekeń bar. Sodan Qoıshe­keń mejeli jerdi aıtady. Jumys­shylar narazy­lyq bildirip, jumystyń óte aýyr ekenderin aıtysyp, daýry­ǵysyp qalady. Sonda Jaqaev jurtty tynyshtan­dyryp bylaı depti: «Daýry­ǵysatyn nesi bar? Syryǵyńdy laqtyra ber, Qoısheke». Brıgadır úsh metrlik syryqty laqtyryp, arshıtyn jerdiń kólemin belgileıdi. Sodan alty adam bir bólek, Ybekeń bir bólek jumysqa kirisedi. Bir qyzyǵy, alty dıqanǵa belgilengen jer men Jaqaevqa buıyrǵan jumys mólsheri birdeı bolady. «Bu qalaı bolar eken?» dep Qoıshekeń ketedi. Sóıtip qas qaraıa atqarylǵan ju­mysty qabyldap almaq bolyp qaıta oralady. O, Qudaıdyń qudyreti deńiz. Brıgadır kelgende dıqan demin alyp otyr eken. Mańdaıynan súmektep aqqan terdi ketpendeı alaqanymen syryp tastap, jaı ǵana jymıypty. О́zine tán baıaý daýsymen: «Jerińdi qabyldap al», depti sonan soń. Sybaǵaly jer daıyn. Al álgi alty jumysshy ol sátte áli eńbektenip jatyr eken. «Ybekeń bitken kezde, olardyń áli bir syryq siltem jeri bar-tuǵyn», deıdi eken dıqanǵa rıza bolǵan Qoıshybaı Orazymbetov. ALDYMEN OT QONǴAN, ONAN SOŃ BAQ QONǴAN Bul áńgimeni bizge Qoıshybaı Ora­zymbetovtyń uly Sultanbek aǵa aıtty. Ol kisi Ybekeńniń jary Bıbiajar sheshemizdiń aýzynan estipti. Tá­ńirden keletin tylsym syrdyń túbine jetý pendeniń mańdaıyna buıyrmaǵan baq­tyń biri ǵoı. Deı turǵanmen Jara­týshy joǵa­rydan bizge áldebir habar beretini shyndyq. Atalǵan oqıǵa Ybekeń «geroı» ataǵyn alardan sál ǵana buryn bolǵan kórinedi. Jahandyq rekord jańarǵan jerdi keıinnen jurt «Ybyraı túbegi» dep atap ketti. Dıqan ǵumyr boıyna sol jerde dán septi. Egis ekti. Bar kúshin sarqa jumsady. Bir kúni azannan bas­talǵan jumystyń betin qaıyryp qosqa qaıtyp kele jatady. О́zderi tórt adam. Jalǵyz aıaq súrleýde birinen soń biri ilbip basyp keledi eken. Birinshi dıqan­nyń inisi ári kómekshisi Boranbaı, ekinshi Bıbiajar anamyz, odan soń brıgadır Qoıshybaı Ora­zymbetov. Jurt­tyń sońyn alyp Ybekeń kele jatypty. Kún shyqqan­nan qara jumys istegen adamdar qaıbir áńgimelessin. Barlyǵy da óz oılaryna shomyp, ózdi-ózi bolyp, qos­qa jetip jyǵylýdy ǵana arman etedi. Álden ýaqytta aldarynan jylty­raǵan ot kóringendeı bolady. Jaqyn­daǵan saıyn jarqyraı túsedi deıdi. Sóıtse, alaqan­daı bolǵan ot-shar jer­diń betinde qal­qyp turǵan kóri­nedi. Aldymen Boranbaı jetip bara­dy. Barady da alaqanyna salady. Ot sýsyp túsip ketedi. Sosyn Bıbiajar anamyz ustaıdy. Onyń da qolynda turaqtamaı­dy. Qoı­shekeń qolyna salsa, sál turypty da, domalap ketipti. Bul tylsymǵa qyzyq­qan Ybekeń otty alyp, alaqanyna qoıady. Ot-sharyńyz dıqan­nyń alaqa­nyn­da biraz ýaqyt turǵan. Sodan keıin baryp domalap ketken. Aıdalada ot kórý, ony qolmen ustaý degen qyzyq qoı. Tórteýi álgi otty qaıta ustap kóredi. Aldyńǵy kórinis taǵy qaıtala­nady. Tórteýi tańǵalyp, tańdaı qaǵy­syp qosqa jetedi. Ol sátte muny eshkim bylaı bolady dep jorymapty. Biraq qazir qarap otyrsaq, ot – qonatyn baq­tyń belgisindeı eken. Qolynda ot-shar uzaq turǵan Ybekeńniń ataǵy da alysqa ketti. Dıqan álemdik rekord jasaıtyn jyly jamaǵaıynnyń bári jer basynda bolǵan. Ol qatarda kolhoz bastyǵy Syzdyq Boqaevtyń da júrgeni belgili. О́zi Ybekeńniń nemere inisi. Syzdekeń Boqaıdan tarasa, Ybekeń Jaqaıdyń balalary. Sol Syzdyq Boqaev sýdyń saǵasynda dáý qara shubar jylannyń jatqanyn kóripti. Jurt jylannan qorqyp tas laqtyrsa da jatqan orny­nan jyljymaıdy eken. Jylannan qorqyp júrgen jastardy kórgen Ybekeń sonda basý aıtypty. «Balalar-aý, ol jylanǵa tımeńder. Arýaq qoı ol. Myna dándi alqaptyń ıesi de, kıesi de osy jylan», deıtin kórinedi. Sol jyly dıqannyń mol ónim alǵanyn aýyldaǵy kózkórgender osy kúnge deıin aıtyp otyrady. Syzdyq Boqaevtyń uly Baltabek aǵamyz da jas kúninde Ybekeńe kómekshi bolǵan. Sol kisi aıtady: «Jyl saıyn qysqy shópti ózim da­ıyndaı­tynmyn. Qamysty oryp, arty­nan kelip baýlaımyn. Eń alǵashqy jyly baý­lamaq bolyp birinshi baýdy kóterip qalyp edim, astynan qara shubar jylan shyqty. Biraq qoryq­padym. Tıispedim de. Osy kórinis jyl saıyn qaıtalandy. Birinshi baýdyń astynda únemi jylan jatatyn. Ákeme aıtqanymda: «Ol bizdi jelep-jebep júrgen arýaq qoı» degen edi», dep. Soǵan qaraǵanda bul áleýetke tán jylan bolyp turǵany ǵoı... URLANǴAN «ALTYN JULDYZ» Ybyraı Jaqaevtyń ekinshi márte Eńbek Eri ataǵyn alǵannan keıin eken. Bir qurdasynyń balasy Táshkende oqyp­ty. Bilim qýǵan jas jigit ózi uryndy ma, álde bireý uryndyrdy ma, keleńsiz jaǵdaıǵa tap bolady. Aqyry aınalyp oqýdan shyǵyp qalý qaýpi týyndaıdy. Qurdasy qaıda barady? Bútkil odaq tanıtyn Ybyraımen taı-qulyndaı tebisip birge ósken. Dosy. Ázili jarasqan, esteligi bir qurdasy. Salyp uryp Ybekeńe keledi. Máse­leniń mán-jaıyn jik-jappar bolyp túsindiredi. Qysqasy, ózi baryp, bala­ny oqýda qaldyrý kerektigin aıtady. Qur­dasynyń sózin jerge tastaıtyn qazaq bar ma? Kelisedi. Ekeýi otarbaǵa otyryp, Táshken ketedi. Po­ıyzdan túskesin taksıge otyrmaı, tram­vaıǵa minipti. Oqıǵa osy sátte bolǵan. Yǵy-jyǵy adam. Biri minip, biri túsip jatyr. Sapyrylystyń arasynda ne bolyp, ne qoıǵanyn uǵý qıyn. Aýyldan kelgen eki aqsaqaldyń biriniń kókiregin­de jarqy­raǵan Altyn juldyz suǵanaq qol urylardyń kózine ottaı basylady. Sóı­tip, juldyzdyń bireýin urlap ketedi. Joǵary jaǵy keýdede qalyp, tó­mengi tusy urynyń qolyna túsedi. Eki shal aıańdap ýnıversıtetke jetipti. Qurdasy qarasa, Ybekeńniń bir juldyzy joq deıdi. Al masqara! Endi ne istemek kerek? Balany oqýda qal­dyramyz dep júrip, juldyzdyń birinen aırylamyz dep oılap pa? Ybekeń О́zbekstannyń sol kezdegi basshysy Sharaf Rashıdovke barýdy uıǵarady. Jol­daǵy mılısııadan surap, Ortalyq komıtettiń úıin tez taba­dy. Tabýyn tabady-aý, biraq ishine enýleri muń. Aýyzdaǵy mılısııa ishke jibermeıdi. Ybekeń óziniń kim ekenin aıtyp, Rashıdovke tez jolyǵýy kerek ekenin nyǵyr­laıdy. Álgi ishki telefonmen baıla­nysyp, kómekshisine aıtqan bolýy kerek. Sálden soń Rashıdovtyń ózi túsipti tómenge. Eńbek Erin qusha­ǵyna qapsyra qushaqtap, betinen súıip, báıek bolady. «Kele jatyrmyn dep nege aıtpaısyz?» deıdi arasynda. Dańǵa­radaı kabınetke kirgesin, Ybekeńniń qurdasy jaǵdaıdy baıan etip, bir Altyn juldyzdan aırylyp qalǵanyn jetkizedi hatshyǵa. Rashıdov kómekshisin shaqy­ryp alyp, «tań­erteńge deıin dál mynadaı altyn juldyz daıyndap ákel» degen tapsyrma beripti. Sonymen azanda qos shaldyń Táshken barǵan negizgi jumysy bitedi. Artynan jar­qyrap Altyn juldyz da keledi. Ekeýi qaıtpaq nıetterin bildiredi. «Nemen qaı­tasyzdar?» dep surapty hatshy. «Poıyz­ben», deıdi eki shal. Sonda Rashıdov: – Joq, Ybeke, – dep kesip aıtady. Olaı bolmaq emes. Siz qazaq-ózbektiń ǵana emes, búkil álem dıqandarynyń kóshbasshy adamysyz. Al biz úshin tábárik adamsyz. Sizdi myna kólik úıińizdiń aldyna deıin aparyp salady, – deıdi de óziniń astyndaǵy «Chaı­kasyn» beredi. Aldynda kortej. Asta­rynda «Chaıka». Jol boıyndaǵy mılısııa bitkenniń bári mańdaıyna qolyn qoıyp, «chest» beredi. Solaısha, eki shal elge jetedi. ...Osy áńgimeni estigen Baltabek Syzdyqov oqıǵanyń solaı bolǵa­nymen, urlanǵan Altyn juldyz emes, Lenın ordeni ekenin aıtty bizge. Ybekeń úsh márte Lenın ordenin alǵan. Qoldy bolǵan sonyń biri kórinedi. Kim bilgen? Biraq Rashıdov­tyń «siz tábárik adamsyz» dep sharq urǵany shyndyq. Jalpy, Ybekeńniń ataǵyn paıda­lan­ǵysy kelgen pysyqaılar bolmaı qalmaǵan. Anda-munda aldyna salyp, keýdesin ashyp, «juldyzdaryńyzdy kórsetip júrseńizshi» degenderge, Jaqaev «qoı, uıat bolady» deıdi eken. Bul da dala akademıginiń taǵy bir qarapaıym qyry bolsa kerek. QYDYR DARYǴAN QAZAQ «Qyryqtyń biri – Qydyr, myń­nyń biri – Ýálı», deıdi qazaq. Aýyl aqsaqaldary bata bergende de: «Qy­dyr daryp, baq qonsyn», dep jatady. Oǵan qosa: «Jortqanda jolyń bol­syn, Qydyr ata joldasyń bol­syn», degendi de qosyp qoıady. Qy­dyr­dy kórgen adamdar bar. Solardyń biri – Ybyraı Jaqaev. Ybekeń aǵynan jarylyp kóp sóılemeıtin adam bolǵan ǵoı. Biraq osy áńgimeni talaı jyl Shıeli aýdandyq «О́sken óńir» gazetiniń bas redaktory bolǵan jýrnalıst-jazýshy Zákim Jaılybaıǵa aıtypty. – О́zim jıdeden, sheńgelden aryl­typ, atyzdap ekken kúrishtikti sýǵa bastyryp bolyp, japtyń basynda damyldap otyrǵanmyn. Denem del-sal. Biraq kóńilim toq. Bitken iske bereke tilep, jaıǵasqan sátim edi. Kún kesh bolyp qalsa da, úıge asyqpadym. Atyz ultanyndaǵy sarqyrap aqqan sýǵa qarap otyra turǵym keldi. Sálden keıin batar kúnniń shapaǵyna tula boıy tutas malynǵan uzyn boıly, aq saqaldy, aq delbegeıli kisi­niń maǵan bettep kele jatqanyn ańǵardym. Tup-týra kúrish atyzynyń ústimen kebisi sýǵa tıer-tımes bolyp júrip keledi. Alǵashynda tań-tań bolyp, óz kózime ózim senbeı, ne oılarymdy da bilmeı otyra berdim. Jaqyndaǵanynda ornymnan turdym. Ol kisi týra qarsy aldyma keldi de: «Shyraǵym, yrysyń osy jerden bolady. Baqytyń órleı bersin. Áýmın!», – dedi ap-anyq daýysymen. Sóıtti de ǵaıyp boldy. Men bolsam, óń men tústiń arasynda qalǵandaı­myn. Esimdi jısam: «Áýmın» dep kúbirlep tur ekem. Qydyr daryp, baq qondy degen osy shyǵar. Jaqaev esimi jahanǵa tarady. Bizdi jelep-jebep júretin áldebir tylsym kúshtiń bary ras. Quı moıyn­dańyz, quı moıyndamańyz, solaı. Ybyraıdyń da jeleýshileri bolǵan. Ony myna tómendegi oqıǵa rastaıdy. Muny «Qarǵaly» sovhozynyń dırektory bolǵan Ábisalan Halyqov aıtypty. Ol kezde «Qyzyltýdyń» komsomol komıtetine jetekshilik etedi eken. Bir kúni kolhoz tóraǵasy Bıjanov shaqyryp alyp, shuǵyl tapsyrma beredi. «Ybekeń Shıelige aýpartkom bıýrosyna ketti. Shyǵatyn ýaqyty bolyp qaldy. Myna atty min de, aýdanǵa tart». Tapsyrmanyń bas-aıaǵy osyndaı. Halyqov jedeldetip jetedi aýdanǵa. Jetkenin qaıtsin, Ybekeń «seniń jumysyń bolsa qala ber, men aýylǵa ózim-aq jetemin ǵoı» dep ony qaldyryp ketedi. Tún mezgili. Aına­lany qa­rańǵy japqan. Al aýdan men aýyldyń arasy birshama jer. Jol da taqtaıdaı emes. Aınala jyńǵyl, sheń­gel, jıdege toly. Sol top sheń­geldiń arasynan qyrǵaýyl pyr ete qalyp, at úrikse, Ybekeń maıyp bolýy múmkin. Onyń artynda úlken uıaty bar. Jas jigit dıqannyń qolqasyna kóne qoımaıdy. Ybekeń sonda da óz degenin jasaıdy. Sodan ol «Qaraǵaı kópirge» deıin birge keledi de, odan ári bildirtpeı artynan erip otyrady. Qarakóleńkede Ybeke­ńe úsh-tórt atty adam qosyl­ǵandaı áser beredi. Iá, anyq. Dıqanǵa úsh-tórt atty ilesipti. Kútip turǵan eshkim joǵyn óz kózimen kórgen. Mine, ǵajap. Sodan aýylǵa deıin erip keledi. Al aýylǵa Jaqaev jalǵyz ózi kiredi. Tańǵalmaı kórińiz. «Osy oqıǵany óz kózimmen kórmesem, senbes edim» dep otyrady eken Ábisalan Halyqov. TOBYQTAI TÚIIN: Aıta berse, ańyz sııaqty. Desek te, aqıqaty da osy. Qospasy joq. Al Ybekeńniń ómi­rindegi osyndaı ónegeli jaǵ­daı­lar men tylsym sátterdi aı­typ taýysý múmkin emes. Biz búgin solar­dyń bir parasyn ǵana baıan ettik. * * * О́SIET PEN QASIET Ybyraı Jaqaevtyń qasıetti adam bolǵany aıqyn. Olaı bolmasa, Jaqaev esimi osy ýaqytqa deıin jurt jadynan ósher edi. Qasıetti adam kózi tirisinde artyndaǵy muragerlerine ósıet te aıtqan. Sony sanamyzda taǵy bir máte jańǵyrtyp qoıalyq. – Báriniń anasy Jer. Jerdi tańdaı bil. Ony baptaı bil. «Eginshi márt, jer jomart» degen sol. – Adam sııaqty egin de taza sýdy tileıdi. Eskirgen sýdan egin de aýyrady. Oǵan únemi taza sý ber. – Jas kúrishtiń sabaǵy eshkiniń túbitindeı názik keledi. Ony tek tamyrymen sýaryp alasyń. Jer dymqyl bolsa tamyry tereńge ketedi, kúrish ómirli bolady. – Kúrishtiń jaýy aramshóp. Qaýlaǵan aramshópten kúrishti arashalaı bilseń, kúrish seni baılyqqa belsheńnen batyrady. – Egindi ósire bilý – alǵashqy asý ǵana. Ysyrapsyz jınap alý – máre. Bul synnan da múdirmeı ót. Sonda ǵana erlegeniń. – Kúrish ósirýge ádis kerek. Oǵan izdenseń ǵana jetesiń. Izdenýden jalyqpa. – «Kóp túkirse – kól» degen sóz bar. Kópshil bol. Qıyndyq kezdesse jumyla kóter. – Eger sen jalǵyz bolsań asqar taýǵa shyqqanyńnan ne paıda? Shákirti joq ustaz – butaqsyz báıterek. Shákirtiń kóp bolsyn. – Jalyndy bol. Jalynyńnan basqa adamdar jylý tapsyn. – О́zińe-óziń senimdi bol. Dıqannyń seniminen aırylǵany óniminen aırylǵany. * * * NAQYL MEN DAQYL Dıqan tek daqyl ǵana seppegen. Sonymen qatar urpaǵyna aqyl qosarlyq naqyl da aıtqan. Sonyń bir bólshegi bylaı bop jalǵasady. – Eńbektiń quıar arnasy – jer. – Adamnyń eńbekten qalmaǵany, qarttyqqa barmaǵany. – Tirshilik tartysy, turmys talqysy – qıyn nárse. – Nansyz ómir – sánsiz ómir. – Topyraq aıalaǵandy súıedi, Japyraq sıpaǵandy súıedi. – Dıqannyń on kún bastyq bolǵanynan bir kún egin ekkeni artyq. – Sátsizdikke ushyrasań, jasyma, ashyn, Basyńa baq darysa, tasyma, qaıta ashyl. – Qytyǵy bar betten ǵana ot shyǵady. – Uıat – adamǵa bitken asyl qasıet. – Atyz – kúrishtiń otaý úıi. – Búrkit alystan kóredi, biraq adamnan az kóredi. – Armannyń ada bolǵany, ómirdiń taýsylǵany. Erjan BAITILES. Qyzylorda oblysy.