Ozyqtyń paıdalysyn suryptaı bileıik

Adamzat damýynyń kóshi neǵurlym ilgerilegen saıyn, dúnıeniń túrli tylsym qupııalary soǵurlym tez ashylyp jatyr. Ýaqyt óte kele adamnyń órkenıettilik pen damýǵa degen qyzyǵýshylyǵy artyp, baǵyndyratyn asýlaryn alystan boljaıtyn boldy. Osylardyń bárin jańa tehnologııanyń qarqyndy damýynsyz elestetý múmkin emes. Aqparattyq tehnologııanyń erekshe qarqynmen damýy nátıjesinde aqparat taratýshy quraldar árbir adamnyń ómirine dendep ene bastady. Búgingi tańda teledıdary joq, ne bolmasa kompıýteri joq otbasyn kezdestirý qıyn. Sol úshin de otbasy tárbıesine, ásirese, balalardyń ósip-jetilýine jańa tehnologııa belgili deńgeıde óziniń keri áserin tıgizip te jatyr. Sońǵy ýaqytta qoǵamnyń da bul máselege aıryqsha nazar aýdaryp jatqandyǵy baıqalady. Bala jańa qubylystardy eń tez qabyldaıtyn adamdar tobyna jatady. Qorshaǵan ortanyń kez kelgen qubylysyna tez beıimdeletinder de solar. Bala­lardyń baıqaý men úırený qabiletteri eresekterge qaraǵanda 13 ese artyq ekenin ǵalymdar dáleldegen. Eresekterge qaraǵanda balalardyń zerek bolatyny da sondyqtan. О́sip kele jatqan balaǵa durys jol siltep, oń-solyn taný barysynda oǵan kerekti nárseleri men kereksiz nárseleriniń ara-jigin ashyp berýdiń mańyzy joǵary. Ásirese, jańa tehnologııa qataryna jatatyn kompıýter men teledı­darǵa qatysty máselege kelgende erekshe saqtyqpen qaraǵan jón. Jańa tehnologııalar bala psıhologııasyna qandaı deńgeıde keri áser etedi degen suraq qazir barlyq ata-anany mazalap júrgeni shyndyq. Bul suraqqa jaýap tabý úshin biraz izdenýge týra kelgen edi. Endi sol mate­rıal­­dardaǵy maǵlu­mat­tar ne deıtinin saralap kórsek. Arnaıy zertteýlerge jú­ginsek, 3 pen 7 jas araly­ǵyndaǵy balalardyń te­le­dıdarǵa qyzyǵýshylyqtary aıryqsha joǵary eken. Tele­dıdardaǵy baǵdar­lamalar tý­raly sóz etpegen kúnniń ózinde, uzaq ýaqyt boıy te­ledıdarǵa telmirip qara­ǵan­nyń ózinen bala kóptegen aýrýlarǵa shaldyǵatyn kó­rinedi. Máselen, uzaq ýaqyt teledıdar kórgen balanyń aınalasyndaǵy adamdarmen qarym-qatynas jasaý yn­tasy tómendeıdi. Sóıtip, tili kesh shyǵady. Odan qala berdi bala jıi jalǵyz­syraıdy. Basqa balalarmen emin-erkin baılanys jasap oınaýǵa qulyqty bolmaıdy. Ýaqyt óte kele psıholo­gııalyq aýrýǵa shaldyǵady. Uzaq teledıdar kórgen balanyń tumaý aýrýymen tez aýyratyndyǵy da belgili bolǵan. Bul qalaı degende, uzaq ýaqyt boıy úıden shyqpaǵan balanyń dalada taza aýamen tynystaýy azaıady. Dalaǵa shyǵyp artyq qımyl jasamaǵandyqtan, qan aınalymynyń da júıesi buzylady. Úıden shyq­paǵan, kún kórmegen balanyń dalada qımyl-áreketin jasaý qabileti tómendeıdi, úıge kirgenshe asyǵady, sodan baryp ımmýnıteti tómendeıdi de organızmi tumaý vırýsyn tez qabyldap alýǵa beıim turady. Kóz aýrýlaryna da alyp keletinin aıtyp ótý kerek. Ekranǵa uzaq qaraýdyń kesirinen kóz qarashyǵy qantalap, qurǵap ketýi ábden yqtımal. Sonyń saldarynan kóz qarashyǵynyń qabyrshaǵy juqarady da, jaryqty retteý qyzmeti kúrt álsireıdi. Bulardan bólek, semizdik aýrýyna da belgili deńgeıde sebepshi bolady. Otyryp uzaq ýaqyt boıy teledıdarǵa telmirgen balanyń dene qımyly azaıady da, teri astyndaǵy maı qabyrshaqtary tez jıyla bastaıdy. Onyń ústine tele­arnalardaǵy túrli taǵamdardyń jarnamalary balalardyń sol taǵamdarǵa degen tábetterin arttyryp, oryndarynda otyryp úzdiksiz tamaqtanýlaryna sebepshi bolady. 3 saǵattan artyq teledıdardyń aldynda otyrǵan balanyń 40 paıyzynan astamynyń asqazandary tómen qaraı salbyraý qubylystary da jıi baıqalady. Osylardyń bári eń sońynda semizdik aýrýlaryna soqtyrady. Balanyń ýaqytyn tıimdi paıdalanyp, teledıdardan tek kerektilerin ǵana kórsetip, shekti ýaqyt belgileý asa utymdy bolmaq. Kompıýter men kompıýterlik oıyndar týraly aıtar bolsaq, bul atalǵan­dardyń da bala densaýlyǵy men psıhologııasyna keri áserin tıgizetindigi belgili bolyp otyr. Kompıýterlik oıyndardyń ishindegi paıdalysy men zııanyn ajy­rata bilip, bala ıntellektisine oń yqpal etetinderin durys tańdaýdyń da mańyzy zor. Atys-shabys, eresekterge arnalǵan kórinister, áskerı agressııa syndy bala psıhıkasynyń durys jetilýine keri áserin tıgizetin elementteri bar oıyndar asa zııandy. Balanyń kompıýter oıynyna degen qushtarlyǵynyń sebepteri de barshylyq. Kompıýter – tehnologııanyń iri jetistikteriniń biri. Onyń tilin bilmeý qoǵam­nyń kóshinen qalyp qoıý degenmen birdeı. Sol úshin de balaǵa kompıýterdiń tilin tez úıretýge asyǵamyz. Alaıda, ata-analar kóp jaǵdaılarda balasyna tehnı­kanyń tilin úıretýdi oıyndar oınatýmen bastaıtyny óte ókinish­ti. Kerekti aqpa­rattardy aıtýdyń ornyna, kompıýterdi iske qosa salysymen birden oıyndarǵa kirisip ketedi. Osy sebepti de balanyń oıynǵa degen qyzyǵýshylyǵy kúrt artady. Ǵalymdardyń zertteýlerine júginsek, kompıýterlik oıyndardyń tómendegi­deı zııandary bar eken. Uzaq ýaqyt boıy ekranǵa telmirip qaraǵannan balanyń kórý qabileti tómendeıdi ári bulshyq etteriniń óz deńgeıinde jetilýine keri áseri tıedi. Balanyń oılaý jáne júıeleý psıhıkasynyń, kez kelgen qubylysty taldaý qabiletiniń tómendeýine de ákelip soǵady. Sabaq úlgerimine de teris áser etip, oqý-bilimge emes, kerisinshe, oıynǵa qyzyǵýshylyǵy artady, ıntellektilik qarym-qabiletterin joǵalta bastaıdy. Kez kelgen nárseni ornymen paıdalana bilý kerek. Sonda onyń zııanynan paıdasy molyraq ekenine kóziń jetedi. Ásirese, jańa tehnıkanyń tilin bilip, ony bala tárbıeleý isine tıimdi paıdalaný arqyly da utatyn jerlerimiz kóp. Araı ÚIRENIShBEKQYZY. Astana.