Alǵashqy qazaq munaıshylary jáne aǵaıyndy nobelder

Adamzat balasy, qazaqtar mu­naımen qashannan ta­nys, qalaı paıdalana bastady? Tarıhı derekterge nazar aý­darsaq Taıaý Shyǵys elderi turǵyndary osy­dan 6000 jyldaı buryn munaıdy qarý-jaraq jasaýǵa, qurylys materıaldaryn (bıtým, asfalt) daıyndaýǵa paıdalana bastaǵan. Keıin b.d.d. 347 jyldary Qytaı bambýk aǵashtaryn paı­da­lanyp jer astynan munaı óndiredi. Al Kaspıı teńizindegi, onyń tó­ńi­regindegi munaı týraly málimetter jazba derekterge V ǵasyr­larda engen. Olaı bolsa jergilikti turǵyn­dar­dyń ony kóne zaman­nan-aq múmkindigine qaraı paıdalanǵany belgili bolady. 1927 jyly Qa­zaq­stan munaı kásipshi­li­ginde eńbek etken, qazaq jastaryna arnalǵan al­ǵash­qy «Munaı» atty oqý­ly­ǵynda S.Sharıpov: «Oral-Jem aı­maǵyndaǵy munaı 40-50 jyldan beri izdelgen. Odan ar­ǵy jerde de, sondaǵy tur­ǵyn qazaqtar munaıdyń bar ekendigin bilgen, kereginshe paıdalanǵan. Qudyq qazyp, ne bolmasa jerdiń ne sýdyń ústine shyǵyp jatqan mu­naıdy alyp jumsaǵan. Ol munaımen qazaq kásip qylmaǵan. Túıeniń qotyryna, adam­nyń ishi aýyrǵanda, bolmasa qotyr bolǵanda em qylyp, sondaıǵa ǵana jumsaǵan. Onyń otyn ornyna jaraı­ty­nyn bilmegen, jaǵyp paıda­lan­baǵan. Sol qa­zaq­tar munaıdyń atyn «mu­naı» dep qoıǵan», – dep anyqtaǵan-dy. Mura­ǵat qorlarynan ta­byl­ǵan qujatta «Oral ob­ly­syndaǵy eń alǵashqy belgili bolǵan mu­naıly meken Máten Qoja Maı bolatyn. Ol Oıyl ózenine jaqyn, Búı­­rek, Taısoıǵan qum­dary­nyń ortasynda, Kal­mykovsk stansııasy­nan 100 shaqyrym jerde. Meken HIH ǵasyr ba­synda ómir súrgen mol­da Máten atymen atalǵan. Máten mol­da osy ke­zeńde qazaq­tar­ǵa munaı­dyń emdik qasıet­terin paıdalanýdy úı­retken» (QROMA 916 q., 1 t., 91-is 8-p.; Muq­tar Á.Q. Qazaq muna­ıynyń tarı­hy.  – Al­maty: О́l­ke, 2006. – 25b.). HIH ǵa­syr­da ómir súrgen Murat Móńkeuly: Edildiń boıy qandy qııan Jaıyqtyń boıy shańdy qııan Mańqystaýdyń boıy maıly qııan, – dep jyr­laǵan eken. Olaı bolsa qazaqtar da mu­naı­men erteden tanys. Saıyn daladaǵy myń­ǵyr­ǵan tórt túlik malyna sengen ata-babamyz degenmen munaıdy ıgerip, kásip qylýǵa asyqpady... Qazaq munaıynyń aty HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda-aq isker kásipkerlerge belgili boldy. Kóp uzamaı Jaıyq-Jem aýdanyna Reseıdiń zertteýshi ǵalymdary kele bastady. Oǵan belgili dárejede munaı salasyndaǵy ja­ńa­lyqtar: 1849 jyly kanadalyq geolog Abraham Gesnerdiń kerosındi óndiriske engizýi, 1859 jyly AQSh-ta munaı óndirilip, alǵashqy skvajınalardyń burǵylanýy oń yqpal etti. Bir sózben naq osy 1859 jyl dúnıe júzinde munaı­dyń óndiriske aınalǵan jyly retinde qabyl­dan­ǵan. Munyń ózi Kaspıı aımaǵyn ekpindi zert­teýge áserin tıgizdi. Zertteýshiler N.Se­ver­sev, I.Borısov 1857 jyly, P.S. Pal­­las 1863 jyly, D.Kırpıchnıkov 1874 jyly, Novakovskıı 1886 jyly qazaq dalasynda bolyp, Mátenqoja, Dossor, Eskene, Qarashúngil jáne basqa mekenderde munaıdyń barlyǵyn anyq­ta­ǵanymen, tabıǵat jaǵdaıynyń qıyndyǵyn alǵa tartyp, munaıdy ıgerýge bolatyndyǵyna kúmán keltirgen (QROMA 1479 q., 2 t., 711-is, 14-15 pp.). 1890 jyly Túrkistanǵa temir jol salý má­se­lesi kún tártibine shyqqan kezeńde Jaıyq-Jem aralyǵyn qaıta zertteý bastaldy. Sodan 1892 jyly Reseı-Oral temir joly Nıkı­tın­niń basshylyǵymen jer qyrtysyna barlaý júrgizip, ony Dossor, Eskene, Qarashúngilde qolmen 7-9 metrge deıin qazyp teksergen. Osy jyly Sol-Ilesk advokaty Iý. Lebedev patsha úkimetinen alǵash ret Qunqulaq sor mekenin arnaıy zertteýge ruqsat alǵan. Mundaı ruqsat 1892 jyly Dossorǵa, 1894 jyly Qara­shú­ngilge de berildi. Iý.Lebedev 1893 jyly óz ruqsatyn N.N.Leman, Doppelmaer jáne Grým-Grjı­maı­loǵa satty. Al olar izdestirý jáne barlaý quqy­ǵyn ala otyryp,1898 jyly «Leman jáne K» kompanııasyn qurdy. Cóı­tip, qazaq jerin zertteıtin alǵashqy munaı mekemesi dúnıege keldi. N.N. Leman qurǵan kom­panııa­ǵa belgili ken oryn­darynyń kópshiligi kon­ses­sııaǵa berildi. Sol kezeńde oǵan Oral ob­ly­sy­nyń Gýrev, Kal­mykovo ýezderiniń bo­ly­syn­daǵy ken oryn­dary qarady. Osy jyly Gýrev qalasynda kompanııanyń senimdi ókili basqa­ra­tyn ar­na­ıy mekeme ashyldy. Zertteýshi L. Berdi­ǵojın­niń esebinshe 1898 jyly munaıdy izdestirý bary­syn­daǵy túrli jumystarǵa 59 qazaq tar­tyl­ǵan eken. Olar munaı ekspedısııalaryna jol bastaýshy, kerýen jumysshysy, atshy, júk tıeýshi, kúzetshi, qara jumysshy retinde tirkelgen. 1898 jyly Jyloıda, Munaılyda, Qara­shún­gilde, Embide, taǵy bas­qa kásipshi­lik­terde Balym­bekov Qoshqar, Qudaı­ber­genov Esjan, Shaýdyrov Shap­qyn, Balasov Sholpan, Adasov Kópesin, Sandyqov Muhammed, Qum­qarov Iztileý, Esmaǵambetov Rysjan, Ju­myrov Tynys, Baınazarov Muharram, Zeınýllın Seıfolla, Ǵubaıdýllın Ná­ren, Bıǵalıev Erim, Hamzın Murtaza, Qojambetov Meń­di­­baı, Jaımanov Yǵylman, Quttybaev Shoqty, Taı­laqov Bal, Myrzabekov Omar­baı, Qut­ty­baev, Qurmanov Sa­ty­baı, Ilabaev Eleý, Aınazarov Myrjyq, О́serbaev Aıtileý, О́tebaev Myr­za­ǵalı, Mám­betov Yǵjan, Naýryzalı Isa­taı, Seksenbaev Basarbaı, Baıdalıev Igilik, Bálim­bekov Sha­paq, Quljan Buǵyzlan, Kózirov Jań­qa­baı, Shol­panov Tólespaı, Chaadýrov О́tep, Baıym­betov Qurban, Jubatov Bek­baı, Nysanov Aıma­ǵan, Sartymbaı Tó­leshov, Izbasar Kúsh­baı, Myrjyq Aınazarov, Jumaǵul Ábilba­sarov, Iztóleý Kúmisbaev, Ábilbasarov Qash­qynbaı, Qa­byl Qarajanov, Quljanov Ál­jan, Baı­ma­ǵam­betov Tileýli, Jandybaev Elikeı, Jan­dy­baev Dúısáli, Ju­qıev Kesikbaı, Mu­qanbetov Qotyr­baı, Quljanov Nu­rym, Shyr­dabaev Baıdildá, Saty­baldıev Súıeý, Ahmadýllın Ǵılman, Ysmaǵulov Muqan, Ny­saly Koskendıev, О́tep Sha­ǵyrov, Sársenbaev Bazarbaı, Aǵyl­man Jyǵyl­ǵanov esep­te turdy (Ber­­diǵojın L.Qazaqstan mu­naı-gaz óndirisi salasy maman kadrlary. – Qyzylorda, 2007. 46-b.). 1899 jylǵy tamyz aıy­nyń ekinshi jar­ty­synda Qa­zaqstanǵa jańa ekspedısııa attandy. Onyń quramynda belgili aǵar­tý­shy N.G. Cher­nyshevskııdiń bala­sy Mı­haıl, áskerı ınjener V.K.Feldt, ınjener S.V.Trý­bes­koı bol­dy. Olar 24 qyr­kúıekte Inder kóliniń jaǵa­laýy­na jaqyndap, Baı Móńkeden ótip, Grým-Grjı­maı­lo basqara­tyn Embi-Zakaspıı birlestigi orna­las­qan Qosh­qar kólge kelip toqtaǵan. M.N. Cher­nyshev­skıı óz kúndeliginde munaı izdeý 8 jyl boıyna júrgi­zilgenimen nátıje bermedi deı otyra, ázirshe munaıǵa eń baı jer Qarashúngil dep jazady. Sol sátte ol jerde 6 skvajına, 60 ju­mys­shy eńbek etken. 1899 jy­ly 18 qara­sha­da Qarashún­gilde 40 metrden al­ǵash­qy munaı fon­tany at­qy­lady. Sóı­tip, táý­ligine 12-25 ton­­na munaı aly­na basta­dy. N.N. Leman qa­raýyn­da eńbek etken 89 adam­nyń 40-y qazaq bolatyn. Osynda negizinen qara jumysshylar legin quraǵan qandastarymyz ara­synda Kókkóz Begımov, О́tebaı Baımaǵan­betov sol aıda 5 somnyń ústinde eńbek aqy tapqan (QROMA 680-q., 4-is, 3-4-p.). Qazaqtardyń munaı salasyna tartylýy tý­ra­ly 1929 jyly Máskeý munaı ınstıtýty­na ın­jener-geolog mamandyǵyna túsken Naren Imashev 1935 jyly óz qolymen tol­tyr­ǵan ómir­baıa­nyn­da Qazan tóńkerisine deıin-aq úsh aǵasy­nyń Martók, Itassaı, Josydaǵy munaı izdeý jumys­taryna qatysqandyǵyn jazsa (QROMA 5-q.,19-t., 597-is, 125-p.), 1931 jyly Baký munaı ınstı­tý­ty­na túsken Safı О́tebaev esteliginde 1916 jy­ly munaı jumys­shylary­men alǵash ret Dossorda eńbek etetin aǵalary Ǵusman, Qalı arqyly tanys­qan­dy­ǵyn alǵa tar­ta­dy. Al Túrkimen-Adaı boly­syn­daǵy Táńir­ber­gen aýy­ly­nyń qazaǵy Tileýli Bımaǵambetov 1912 jyly Dossor-Rakýsha mu­naı qubyryna baqylaýshy bolyp kelisim shart­qa otyrǵan eken. Olaı bolsa, qazaqtar úshin mu­naıdy óner­kásip­tik ıgerý, onyń barlyq sala­laryna belsendi túrde qatysý kún tártibine ýa­qyt talabymen shyqty dep aıta alamyz. Birden mol baılyqqa kenele almaǵan N.N. Le­­man 1907 jyly «qazaq dalasy 300 jyl ótse de ekinshi Baký bola almaıdy» degen qory­tyn­dyǵa kelip, patsha úkimetinen óz bıligindegi ken oryndaryn satýǵa nemese qosymsha kapıtal tartý úshin sheteldiktermen aralas qoǵam­dar qurýǵa ruqsat surady. Ol aldymen aǵyl­shyn, keıin Shveısarııa sındıkattarymen kelis­sóz júrgizdi. Ony Reseıdiń qarjy mınıstri S.Iý.Vıtte qoldap: «Reseı qarjylaı kómekti sýdaǵy qanttaı qajet etedi», dep jar saldy. 1908 jyly N.N.Leman I.I.Staheevpen odaqta­syp, «Embi-Kaspıı» qoǵamyn qurǵany­men dittegenine jete almady. 1909 jyly 2 mamyrda Gýrev-Embi tuzdy kólderin baqy­lap otyratyn mamannyń habaryna sensek, Gýrev ýezinde I.I.Staheev qana munaı izdestirýmen shuǵyl­dan­ǵan eken. Onyń qaramaǵynda Eskenede 69, Dossorda 31 adam eńbek etken. Baqylaýshy jumysshylar jaǵ­daıynyń erekshe aýyrlyǵyn atap ótedi (QROMA 678-q., 1-t., 2-is, 62-63-p). 1909 jylǵy jaǵdaıdy saralaǵan N.N.Le­man sheteldik azamattarǵa munaı izdestirýge berý quqyǵyna ıe boldy. Mu­naıly aý­danǵa bir­den aǵylshyndar nazar aýdardy. Olar Jaıyq-Em­bi ara­lyǵyna ınjener-geo­log­ta­ryn jiberip, N.N.Le­­­man­nan kon­sessııalyq qu­qyq­ty satyp aldy. 1910 jy­ly 22 jel­toq­sanda N.N.Le­man Uly­brıtanııa azamattary Ed­vard Iým-Shveder, Otto Lıstpen birlesip, Ja­ıyq-Kaspıı munaı qoǵamyn (ÝKNO) quryp, Gýrev qa­la­synda arnaıy keńse ash­ty. Qo­ǵam­ǵa Oral obly­sy­nyń 9 boly­syndaǵy mu­naı izdestirý jumystary 1912 jyldyń 12 qarasha­syna deıin berildi. Qo­ǵam­nyń negizgi kapı­ta­ly 3.500.000 somǵa jetti (QROMA 681-q., 1-t.,13-is, 15-17-p). Al I.I. Staheev bolsa óz ju­mys­ta­ryn toqtatyp, qyzmet­ker­lerin Más­keý, Qazan qa­la­laryna jiberýge buı­ryqqa qol qoıyp, kóp mu­naı­dyń joqtyǵyna sene bastady. Jumystaryn jalǵas­ty­ryp jatqan Oral-Kaspıı qoǵamynda 1911 jy­ly 23 sáýirde Eskenede 32, Dossorda 67, Maqatta 31 jumysshy tirkelgen. Mine, osy adamdar qazaq munaıy­nyń betburysty oqıǵasyna kýá boldy. 1911 jyly 29 sáýirde Dos­­sorda bastalǵan mu­naı fontanynyń habary alysqa tarady. Fontan 30 saǵat boıy atqylap arty órtke ulasty. Dossor munaıdy Qarashún­gil­den birneshe ese kóp bere bastady. Munda osy jyly jumysqa ataqty qa­zaq munaıshylarynyń biri Sabyr Zorbaev (1893-1970) ornalasty. Keıin ol osy Dossor, Maqat, Eskene munaı óndirý kásipshi­lik­terinde jumys­shydan dırektorǵa, basqarma dırek­tory­nyń orynbasaryna deıingi eńbek jol­dary­nan ótti. Dossor ken orny ashylǵannan keıin qazaq munaıyna ataqty Nobel urpaq­tary keldi. Olardyń Reseı ımperııa­syn­daǵy tarıhy 1837 jyly Emmanýıl Nobeldiń Stokgolmnen Sankt-Peter­býrgke kelýimen bastalady. Kási­bin teńiz jarylǵyshtaryn jasaýdan bastaǵan ol keıin qarý-jaraq shyǵarýǵa kóshti. 1851 jyly «Nobel jáne balalary» fırmasy sol jaryl­ǵyshtyń patentin Reseıge satylǵan qara­jat­tan qurady. Onyń balasy Lıýdvıg 1862 jy­­ly Qazanda mehanıkalyq zaýyt ashyp, ón­diris pen ǵylymdy qatar ushtastyrdy. Ol baýyry Robertti 1873 jyly Kavkazǵa jiberip, Kaspıı jaǵalaýyndaǵy munaıdy barlap, Bakýden kishkene jer, shaǵyn munaı óńdeý zaýy­tyn satyp alady. Sodan 1879 jyly «Aǵaıyn­dy Nobel­der­diń munaı óndirisi seriktes­tigi­niń» quryl­taı­shylary qataryna endi. Seriktestik aksıonerlik qoǵamǵa aınalǵanda olarǵa kómek­ke inileri ataqty Alfred keldi. Ja­ryl­ǵysh zattar jasaýmen ataǵy shyqqan Alfred 1867 jyly dınamıt jasap, ony qury­lys­qa qol­daný­dy engizdi. 1878 jyly qoǵamǵa quryltaı­shy bolyp, munaı qubyry arqyly úzdiksiz munaı tasymaldaý tá­silin taýyp, 1880 jyly Bakýden Qara teńiz port­­taryna qubyr júr­gizýdi usyndy. Ol 1896 jyly 10 jeltoq­san­da qaıtys bolarynda arty­na ózi jıǵan-ter­geniniń belgili bir paıyzyn adam bala­sy­nyń paıda­sy úshin ǵylymǵa baǵyt­taýdy keıingi urpaǵyna ósıettegen. Onyń ósıe­tin shved koroli qabyl­damaı, kúshin joıýǵa áre­ket jasaǵany­men, nemere inisi Emmanýıl ósıet­ti buzbaı 1897 jyly onyń bar jınaǵan 2 mln. fýnt-sterlıngin Nobel qoryna aýdardy. Qor Nobel syıly­ǵy­nyń qarjylyq negizine aı­nal­dy. Keıin ákesi Lıýdvıg qaıtys bolǵan soń Nobelder qurǵan kompanııa basshylyǵyna Em­manýıl otyrdy. Ol keıin orys azamat­ty­ǵyn qabyldap, munaı óndirisine shyndap den qoıdy. Jaıyq-Jem aralyǵyndaǵy jańalyq­tardan habardar E.L. Nobel 1911 jyly aldymen «Aǵa­ıyn­dy Nobelderdiń» keńse­sin Gýrev qa­la­synda ashty. Mundaǵy óz­ge­ris­terdi sezgen soń osy jyly Sankt-Peter­býrgte Oral óńirin­de, Kavkazda munaı izdestirý úshin jáne tabyl­ǵan munaıdy satý maq­satynda «Embi» aksıonerlik qoǵamyn qur­dy. Qoǵam úkimettik sheshimmen 1912 jyly 10 sáýirde bekitildi. Onyń quryl­taı­shy­lary E.L.Nobel, stat keńesshisi T.V. Be­lo­zerskıı jáne I.I.Staheev edi. Gýrev qala­synda qoǵamnyń keńsesi ashyldy (QROMA 681-q., 1-t., 13-is). 1912 jyly 12 mamyrda Sankt-Peterbýrgte qoǵam aksıonerleriniń al­ǵash­qy jınalysy bolyp, óz jumysyn bastady. Mine, osy kúndi Nobelderdiń zańdy túrde Qazaqstan munaıyna kelýi deýimizge ábden bo­lady. Nobelder qarajaty «Aǵaıyndy No­bel­der seriktestigi» men «Embi» qoǵamynda shoǵyr­landy. Olardyń birinshisi derbes aksıonerlik seriktestik retinde tirkelse, ekinshisi orys seriktestigine múshe boldy. 1914 jyly Jaıyq-Jem aýda­nyn­da Nobeldermen qatar «Kolhıda», «Embi-Kaspıı» qoǵamdary munaı izdeý, óndirý­men shuǵyl­dan­dy. Qoǵamdar ishinen 1912-1914 jyldar ara­lyǵynda osy óńirde óndirilgen 14.101.169 put munaıdyń 37%-y Nobelderge, al 63%-y «Jaıyq-Kaspıı» qoǵamyna tıesili edi. Bul básekelestik keıin de jalǵasty. Qazan tóńkerisine deıin eń kóp munaı óndiril­gen 1914 jyly (272,2 myń t.) Nobelder óz úle­sin 39,4 %-ǵa jetkizdi. Nobelder óz jumy­syn­da únemi barlaý jáne burǵylap munaı izdestirý isterine nazar aýdardy. Sonyń áseri­men olardyń ıgergen skvajınalardyń sa­ny 43-ke jetti. Sóıtip, Nobelder Qazaqstan­daǵy munaıly ken oryn­daryn ıgerýdegi ekinshi iri kompanııa deńgeıine kóterildi. Iаǵnı Nobel­derdiń aqyl-oıy men iskerliginiń tarıhta qal­dyr­­ǵan izi búgingi Nobel syılyǵy ekenin mo­ıyndasaq, adamzat úshin jumsalyp jatqan mol qarajatqa 1912 jyldan keıin qazaq mu­naıy da óz úlesin qosty dep senimdi túrde aıta alamyz. Sonymen birge Nobelder já­ne ózge de sheteldik kompanııalar qara­jaty men tájirıbesi mu­naıly Qazaqstan­dy sol zamanda álemdik naryqqa shyǵaryp qana qoımaı, óndiriske óz ýaqytyndaǵy aldyńǵy qatarly tehnologııany engizip, qazaqtardan mu­naıshy mamandardy daıyndaýǵa oń septigin tıgizdi. Alda yjda­ǵat­ty eńbek pen oqyp-úırený, talmas talap pen qajyrly umtylystar jatty. Muhtar ÁBILSEIIT, M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń prorektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor. Oral.