«Qazaqsha Vıkıpedııa»

Bul – aqparattyq dáýirdiń perzenti Sońǵy jyldary Qazaqstan ınnovasııanyń damýyna, sondaı-aq IT, telekommýnıkasııa, uıaly baılanys, sandyq teledıdar, keń jolaqty ınternetke qoljetimdilik, elektrondy úkimet, «e-kommersııa» men áleýmettik medıaǵa qoldaýdy kúsheıtýde. О́ıtkeni jańa zaman talaby sondaı. Onyń syrtynda zamanaýı tehnologııada memlekettik tildiń qoldanysy máselesi bar.  Osy oraıda jańa qarqynmen júzege asyrylyp «Qazaqsha Vıkıpedııany» týǵan tildiń qoldanys aıasyn keńeıtýdiń ári qazaqstandyq aqparattyq tehnologııa damýynyń dáleli ekeni daý týdyrmaıdy. Biz osy qazaqsha vıkıpedııa jobasyn uıymdastyryp, basy-qasynda júrgen azamat, belgili jýrnalıst Raýan KENJEHANULYNAN  suhbat alǵan edik. – Eń alǵashqy suraǵymyz qazaqsha vıkıpedııany damytý isine baılanysty bolmaq. Jobany  qolǵa alýyńyzǵa ne túrtki boldy? Ideıa qaı ýaqyttan bastap aıtyla bastady? – «Qazaqsha Vıkıpedııany» damytý qajettigi kópten beri aıtylyp júrgen bolatyn. Kóp aıtylyp, kóp jazyldy, alaıda naqty is júzine asyrylǵan joq. Belsendi paıdalanýshylar sany kóbeıme­di, ondaǵy maqalalardyń sany artpady. Jalpy «Vıkıpedııa» ensıklopedııasynyń paıda bolǵanyna bıyl 10 jyl toldy. Onyń ishinde qazaqsha bólimniń ashyl­­ǵa­nyna da onshaqty jyl bolyp qaldy. –10 jyl? – Iá, ıá, 10 jyl. Bizdiń elde bul taqy­ryptyń alǵash kóterilýi – qazaqy qaýym­nyń ınternetke belsendi kire bastaýymen baılanysty boldy, ıaǵnı sońǵy 2-3 jyl­dyń kólemi. Ne túrtki boldy degen suraqqa qysqa jaýap joq. Birinshiden, 281 tilden turatyn ǵalamdyq ensıklope­dııa­daǵy tilder sanatynda qazaq tiliniń 125-orynda turýy namysqa tıdi. Internetke maman­dan­ǵan ortada: “Vıkıpedııada kórinbeıtin til – óshýge bet alǵan til” – degen pikir bar. Sol sebepti qazaq tili ol sanatqa jat­paıtynyn kórsetý qajet boldy. Ekinshiden, bizdińshe, bul tilimizdiń qoldanys aıa­syn keńeıtýdiń, qazaq tildi ortadaǵy on­laın saýattylyqty kóterýdiń, kópshilik ara­synda qazaqsha jazý mádenıetin qal­pyna keltirýdiń quraly. Úshinshiden, «Vıkıpedııa» – erkin aqparat almasý jáne ınternet arqyly birlesip áreket etý máde­nıetin nasıhattaýdyń, eriktilik (volonterlik) mádenıetti taratýdyń bir joly. – Osy oraıda wiki-tehnologııasyna toqtalyp ótseńiz. – Bul tehnologııanyń álemde keń tara­ýynyń basty sebebi onyń qarapaıym­dy­ly­ǵynda. Kez kelgen qoldanýshy «Vıkıpedııa» saıtyna kirip, kez kelgen maqalany óńdeı alady, onyń ishinde mátindi redak­sııalaýǵa, sýret qosýǵa, aýdıo-vıdeo faıl­dardy qoıýǵa jáne basqa da kóptegen múm­kindikter bar. «Vıkıpedııa» qoldanýshyǵa shyǵarmashy­lyq erkindik berýimen tar­tym­dy. Ol ma­qa­lalardy tekserip, quptaı­tyn arnaıy mekeme nemese redaksııa joq, bizdiń adamdardyń túsine almaı qınala­tyny da osy erekshelik. Bul jańa zaman­daǵy shyǵarma­shylyq­tyń, ózara aqparat jáne bilim almasýdyń jańa paradıgmasy, ıaǵnı avtor men shy­ǵarmashylyq jemisin tutynýshy arasynda redaktor, korrektor, senzor degen joq. Bul qyzmetti atqaratyn jáne shyǵarma­shy­lyq­tyń sapasyn qamta­masyz etetin paıda­la­nýshylardyń ózi. Paı­dalanýshylar qaýym­das­tyǵy neǵurlym saýatty, bilimdi jáne talapshyl bolsa, mazmun sapasy da sol dárejede bolmaq. Sondyqtan da,  buǵan kásipqoı shyǵarma­shylyq ortanyń belsendi aralasýy qajet. Máselen, 3,5 mıllıonnan astam maqalasy bar aǵylshyn «Vıkıpe­dııa­syna» úles qosa­tyn adamdardyń jartysy ǵylymı dáre­jeli mamandar. – Keshirińiz, osy jerde bir suraq qoısam. Qazaqsha «Vıkıpedııa» ma álde «Ýıkıpedııa» ma?   – Menińshe, «Vıkıpedııa» degen durys. Biz bul máseleni paıdalanýshylardyń tal­qy­laýyna shyǵaryp, daýysqa saldyq. Kóp­shilik «Ýıkıpedııa» dep jazýǵa daýys berdi. Sondyqtan, saıttyń ózinde ensıklo­pe­dııanyń ataýy «Ýıkıpedııa» dep jazylǵan. Bul da Wiki tehnologııasynyń negizinde qaýymdastyqtyń shyǵarǵan sheshimi. Qazaq tiline kirme sózderdegi v men ý dybys­tarynyń máselesi týraly taratyp aıtyp jatý artyq bolar, kópshilike belgili ǵoı. – Jobanyń alǵashqy satysynda qa­zaqsha onlaın-ensıklopedııadaǵy maqa­la­lar sany 200 myńǵa jetýi tıis degen maqsat kózdelip otyr. Meje qansha­lyqty qol jetimdi? – Ondaı maqsat qoıylǵany ras. Osy­dan 4 aı buryn 7 myń bolǵan maqala sany qazir 80 myńǵa jetti. Amandyq bolsa, 200 myńǵa da jetermiz dep oılaımyn. Biraq, másele sanda emes qoı. Eń mańyzdysy, til janashyrlaryn osy jobaǵa jumyldyrý. Til máselesine kelgende aıtýdan jalyq­paıtyn árbir ultjandy azamat sózin ispen qýattap, jobaǵa qatysýy qajet dep esepteımin. «Qazaqsha Vıkıpedııaǵa» kirip, bir maqala salǵan adam tildiń damýyna naqty úles qostym dep aıta alady. 200 myń dep bıik maqsat qoıǵan sebebimiz – kópshilikti eleń etkizip, ortaǵa tartý edi. Shúkir, qazir belsendi vıkıpedııashylar sany ósip keledi. Sol orta kóbeıip, kúsheıse, árqaısy­myz aıanyp qalmasaq, 200 myń da, mıllıon da eńserýge bolatyn meje. – Jobaǵa kim qoldaý kórsetip jatyr? Sondaı-aq  ózińiz basqa­ryp otyrǵan «WikiBilim» qory týraly aıtyp ótseńiz. – Bul jobaǵa «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory bas demeýshi boldy. Nokia kompanııasy qoldady. Negizgi áriptesimiz Baılanys jáne aqparat mınıstrligi men Qazkontent kom­panııasy. Kóptegen joǵary oqý oryn­­­dary qoldaýǵa nıettenip, áriptestik baı­­la­nys ornatýda. «Qazaqstan» ulttyq ensık­lo­­pe­dııasy osy kúnge deıin shyqqan bar­lyq materıal­­da­ryn «Qazaqsha Vıkıpe­dııa­ǵa» ornalasty­rý­ǵa kelisimin berdi. Osy jerde aıta ketetin jaqsy jańa­ly­ǵymyz bar. Búginde «Samuryq-Qazyna» ult­­­tyq ál-aýqat qory jáne «Nokia» kom­pa­­­nııa­synyń qoldaýymen Wiki-báıge júrip ja­tyr. Vıkıpedııa talaptaryna saı 100 maqa­la jazǵan alǵashqy 100 adamǵa noýtbýk já­ne úzdik dep tanylǵan 40 maqalanyń ıesine smartfon tabys etiledi. Bul paı­dalaný­­­shy­­lardy, jobaǵa úles qosqysy keletinderdi yntalandyrýdyń bir joly dep oılaımyn. «WikiBilim» qoryna keler bolsaq, bul – ınternettegi qazaq tilindegi mazmundy damytýdy kózdeıtin kommersııalyq emes uıym. Bizdiń Vıkıpedııadan bólek «Qazaq­stannyń ashyq kitaphanasy» atty joba­myz bar. Atalmysh joba arqyly qazaq oqyrmanyn osy kúnge deıin jaryq kórgen jáne shyqpaı jatqan týyndylarmen san­dyq úlgide qaýyshtyrý kózdelip otyr. Áńgime tek mátin jaıly emes, foto, aýdıo jáne vıdeo týraly da. Barlyq týyndylar avtorlyq kelisimder negizinde zańdy túrde ınternetke shyǵarylady. Munyń syr­tynda, “WikiBilim” qory erkin kontent órisin keńeıtý ıdeıasyn nasıhattaıtyn Creative Commons uıymynyń Qazaqstan­daǵy ókili. Bul endi bólek áńgimege arqaý bolatyn taqyryp. – Qazir «Vıkıpedııa» jobasyndaǵy materıaldar sany 70 myńnan asyp ketti degen derek bar. Osy jerde joba qan­daı aqparat kózderinen toltyrylyp jatyr degen zańdy suraq týady. – Joǵaryda aıtqanymdaı, biz jobany bastaǵan kezde «Qazaq Vıkıpedııasyn­da­ǵy» maqalalardyń sany 7 myń tóńireginde edi, al belsendi paıdalanýshylar, ıaǵnı en­­sı­klopedııaǵa kirip maqala qosatyndar sa­ny bar-joǵy 4 adam bolatyn. Búgingi máli­met boıynsha, maqalalardyń sany 80 myń­ǵa taıap qaldy, belsendi qoldaný­shy­lardyń qatary 200 adamǵa deıin ósti. «Qazaqstan» ulttyq ensıklopedııasynyń arqasynda ma­qa­lalar sany 50 myńǵa artty. Qalǵan ma­terıaldardy qarapaıym qoldanýshylar toltyrdy. Kóp maqala aı­maqtyq jáne túrli salalyq ensıklop­e­dııa­lardan keldi. – Buryn-sońdy munsha mol málimetti qazaq saıty joq bolatyn. Saıtqa tirkelip, kúndelikti kirý arqyly qol­da­nyp júrgender týraly aıta ketseńiz. Qazirgi tańda olardyń sany qansha? – Jalpy «Qazaqsha Vıkıpedııanyń» paıdalanýshysy retinde tirkelgender sa­ny qazir 11 myń adamǵa jýyqtady. Joba aıasyndaǵy báıgege qatysýshylar sany 100-den asty. Oqý jyly bastalǵaly beri adamdardyń sany tez ósip keledi. Ol oqý­shylar men stýdentter, jas ǵalymdar jáne ınternetti paıdalanatyn orta. Bul adamdar ózderin qyzyqtyrǵan: “Ol kim, bul ne?” degen suraqtarǵa qazaqsha jaýap izdep, qazaqsha Vıkıpedııaǵa keledi. Eger osy adamdar kez-kelgen suraǵyna jaýapty qazaqsha taýyp alyp, onyń mazmunyna rıza bolsa, onda «Qazaqsha Vıkıpedııa» jobasynyń óz údesinen shyqqany. – Saıttaryńyzda «Vıkıpedııada» kez kelgen tuty­ný­shy óz bilgenimen bólise alady degen habarlama bar. Osyndaı nıettegiler jobany tolty­­rýǵa qalaı úles qosa alady? Jolyn kórsetip ótseńiz. – Kóp adam bizge: «Sizderdiń saıttaryńyz» dep jatady. Bul dál aıtylmaǵan tirkes. Sebebi «Vıkıpedııa» bizdiń jeke saı­ty­­myz emes, ol álemge ortaq dú­nıe. Oǵan maqala qosý joly da qıyn emes. Qy­­­zy­ǵý­shy­lyǵy bar adam­dar­dyń al­­­­­ǵashqy qadamy ońaı bo­lýy úshin www.wikibilim.kz saıtyna kir­gen­de­ri abzal. Osy saıttan Vıkıpedııa tý­ra­­ly barlyq suraqqa jaýap taýyp, ony qa­laı qoldaný kerektigi jónindegi málimet ala­­­syzdar. Ishinde tipti vıdeo dárister de bar. Sondaı-aq, osy saıtta Wiki-báıgege qa­tys­­ty egjeı-tegjeı aqparat ornalastyrylǵan. – Ǵalamtordan «WikiBilim» qory 2011 jyldyń ǵalamdyq vıkıpedııa­shy­sy atanyp, Djımmı Ýeılstiń jeke gran­­­tyn jeńip alǵandaryńyzdy oqy­dyq. Budan keıin D.Ýeıls Qazaqstanǵa keledi dep estidik. «Vıkıpedııa» negizin qalaýshy «Qazaq vıkıpedııasynyń» qar­­qyny týraly qandaı oı bildirdi? – Jyl saıyn álem vıkıpedııashylary bas qosatyn Ýıkımanııa konferensııasy ótip turady. Bıyl bul konferensııa Iz­raıl­diń Haıfa qalasynda ótti. Konfe­ren­sııa qorytyndysy boıynsha «Qazaq Vıkıpedııasy» álemniń úzdik «Vıkıpe­dııa­sy» atandy. Onyń negizin qalaǵan Djımmı Ýeıls «Qazaq Vıkıpedııasynyń» qysqa merzimde osyndaı nátıjege qol jetkizgenin kópshilikke tanystyryp, bul táji­rı­beni Orta Azııa elderine nasıhattaý úshin Qazaqstanda arnaıy konferensııa ótkizý týraly usynys aıtty. О́ziniń de elimizge kelýge nıetti ekenin bildirdi. – Sizdiń oıyńyzsha, «Qazaqsha vıkıpedııa» aqparat kózi retinde silteme jasaýǵa qanshalyqty senimdi? – Dál osy suraq jańa esimi atalǵan Djım­mı Ýeılske de qoıylǵan. Onyń ja­ýaby bylaı boldy: “Eger silteme retinde paıdalanatyn aqparat kózin izdeseńiz, ǵy­ly­mı ádebıet oqyńyz, al «Vıkıpedııa» oǵ­an arnalmaǵan”. Al senimdilikke keler bol­saq, ózi­niń ápsátte tolyǵyp otyrý múm­kin­­­­di­gi­niń arqasynda «Vıkıpedııa» «Brı­tanı­ka» se­kildi basylymdardan da asyp tústi. Álem­dik aqparat quralda­ry­nyń «Vı­kı­pe­dııa­­ǵa» jıi silteme jasaıty­nyn kórip júrmiz. –  Sońǵy suraq. Qazir latyn álip­bıi­ne kóshý týraly oılar aıtylyp jatyr. Eger túbinde ol bolsa osynshama qyrý­ar jumysty taǵy da aýdaryp, eki ju­mys qylyp júrmeımiz be? Qalaı oılaısyz? – О́te oryndy suraq. «Qazaqsha Vıkıpedııa» Qazaqstanda jáne ózge elderde tu­ratyn qandastarymyzdyń qoldanysyn­da­ǵy barlyq álipbıde jumys isteıdi. Iаǵnı kırıll álipbıimen jazylǵan maqalany op-ońaı latynǵa jáne tóte jazýǵa aýdarýǵa múmkindik bar. Álipbı aýysqan kúnniń óz­inde, jıǵan-tergenimiz joǵalmaıdy. Son­­­dyqtan «Vıkıpedııa» álem qazaqtaryn biriktiretin ıntellektýaldy alań.

Áńgimelesken Venera TÚGELBAI.

Djımmı Ýeılstiń tegin  ınternet-ensıklopedııa qurý týraly ıdeıasy álemdi tez jaýlap aldy. Alǵashqy maqalalar ıdeıa avtory men onyń dosy Ları Senger ashqan «Vıkıpedııa» atty saıtta osydan on jyl buryn paıda boldy. Qazir bul álemniń 281 tilinde jumys isteıdi. Barlyǵyn qosa eseptegende onyń qorynda 19 mıllıon maqala bar. Munyń 3,7 mıllıony aǵylshyn tilinde, nemis jáne fransýz  taraýlaryndaǵy maqala sany mıllıonnan assa, al orys tilinde 770 myń maqala jarııalanǵan. Tipti ataqty «Brıtanıka» ensıklopedııasy sııaqty aýqymdy akademııalyq  basyly­my­nyń ózi mazmunnyń aýqymy men jańarý jyldamdyǵyna kelgende osyndaı jahandyq ınternet-resýrspen teńese almaıtyn kórinedi. «Vıkıpedııa» – aqparat  almasý jáne barshaǵa ortaq bilim qoryn jasaýdyń búkilálemdik ámbebap platformasyna aınalǵan.