Gıbraltar buǵaz ba, túbek pe?

Sońǵy on bes jyldyń bederinde oqý­shylardyń sapaly bilim alýyna tirek bolatyn oqýlyqtarymyzdy jasaý baǵy­tyn­daǵy izdenister jetip artyrarlyq. Alaıda, kezdesetin kemshilikterden tolyq arylyp bolmaǵanymyz jáne ras. Aýzy kúıgen úrip ishedi degendeı, jańadan shy­ǵyp jatqan oqýlyqtar men oqý qural­daryn «Ishindegisiniń bári durys bolsa eken» dep ashatyn boldyq. О́ıtkeni, elimiz táýelsizdik alǵannan keıin qolǵa alynyp, shyǵa bastaǵan jańa býyn oqýlyqtar týraly kópshilik áli de synı pikirde. Sondaı keleńsiz qubylystyń kezekti bir my­salyn jalpy bilim beretin mektepterdiń 8 synybyna arnalǵan «Atlas. Qazaq­stan­nyń fızıkalyq geografııasy» dep atala­tyn qazaq tilindegi oqýlyq kartasynyń betterinen kezdestirdik. 6-7 betterdegi «Qazaqstannyń saıası-ákimshilik kartasynda» ataýynyń «Qulan» bolyp ózgertilgenine kóp ýaqyt ótken eldi meken «Lýgovoı» dep sol burynǵy atymen atalǵan. Ol ǵana emes, kartaǵa senetin bol­saq, kóptegen toponımıkalyq ataýlar jań­saq. Mysaly, Úrimshi – Ýrýmchı, Baǵdat – Bagdad, Jańatas – Janatas, Saıaq – Saıak, Amankeldi – Amangeldi, Embi – Emba, Qul­sary – Kýlsary, Qaraqııa oıpaty – Karagıe shuń., Jáırem – Jaıram, Myrǵa­lym­saı – Mergelimsaı, Tashkent – Toshkent, Bishkek – Bıshkek, Qyrym – Krym, Oral – Ýral, Everest – Everest, Brıtanııa aral­­da­ry – Velıkobrıtanııa ar… t.s. kete beredi. 20-21 betterdegi kartada «Andasııskıı gosýdarstvennyı zakaznık» dep ata­la­tyn oryssha tirkes júr. 25-bettegi bir ańnyń aty – «Altaı arqar». Karta betterinde kezdesip qalatyn osy taqilettes basqa da grammatıkalyq, orfografııalyq qatelerdi tizip kórsetip shyǵý shart emes bolar. Kartada jekelegen geografııalyq uǵym­dar da ózgerip ketken. «Gıbraltar» degen sózdi biz buryn buǵaz dep oqyǵan sııaqty edik. Sóıtsek, ol túbek eken. Oǵan kóz jetkizý úshin atalǵan kartanyń 4-betine qara­sańyz, jetip jatyr. Osy aıtylǵandardan kelip: «Avtorlar mektep oqýshylary úshin osyndaı karta jasaýǵa qanshalyqty quzi­retti?» degen saýal týyndaıdy. Aýdarmashysynyń ata-teginiń kórseti­lýine qaraǵanda, bul atlas orys tilinde daıyndalyp baryp, qazaqshaǵa aýdaryl­ǵan. Budan respýblıkamyzda geografııa­lyq kartalar daıyndaý boıynsha ana tilimizdegi mamandar áli kúnge jetispeıdi eken degen qorytyndy shyǵarýǵa bolady. Atalǵan eńbek 2008 jyly Almaty qa­lasynda jaryq kórgen. Biraq ony shy­ǵa­rýǵa Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń esh qatysy joq sııaqty. О́ıtkeni, Úkimettiń bul quziretti vedomstvosynyń ataýy kar­tanyń esh jerinde jazylmaǵan. Demek, jeke bastama boıynsha karta óz betinshe shyǵarylǵan dep oılaýǵa bolady. Endeshe, mundaı mańyzdy basylymǵa jalpy bilim beretin memlekettik oqý ornyna arnap karta daıyndaýǵa tıisti uıymdar ruqsat berýi kerek emes pe? Álde árkim qalaı bolsa solaı bilgenin isteı berýi kerek pe? Tipti zań ruqsat etip jatsa, ynta bildirýshiler osyndaı jaýapty isti moıyndaryna alsyn deıik. Biraq, búkil respýblıka mektepterinde bilim alyp jatqan oqýshylar aldyndaǵy jaýapkershilik qaıda? Búkil Qazaqstandaǵy mektep oqýshylaryn adastyratyn shala saýatty qural usynýǵa, usynyp qana qoımaı, kóp taralymmen satýǵa shyǵarýǵa quqyq beretin qandaı quziretti mekeme? Bir qyzyǵy – atalǵan atlas kartasy­nyń shyqqanyna úsh jyldaı ýaqyt ót­ke­nimen, atalǵan jáne basqa da kemshilikterdi kórse­tip, dabyl qaǵyp jatqan jáne eshkim baı­qal­maıdy. Pán muǵalimderine bári­bir me? Balalarymyzdyń qandaı bilim al­yp jat­qa­nyna enjar qaraǵanymyz ba sonda degen ta­ǵy bir suraqtyń tóbesi qyltıyp tur. Nurdáýlet AQYSh, jazýshy. Almaty.