Taý etegindegi aýyl

90-shy jyldary quryp kete jazdaǵan eldi mekenderdiń biri – Qazaqstannyń 15 jyldyǵy aýy­ly. Qysylshań shaqta el azamat­tary qorǵan bolyp qol ushyn ber­megende taǵy bir altyn besi­gimizdiń jurtyn sıpap qalary­myz anyq edi. Bir úıdiń bala­syndaı, bir qoldyń salasyndaı yntymaqtasa eńbek etip jatqan aýyl adamdary máńgi myzǵymas­taı kóringen keńestik júıe ydy­raǵannan keıin ne isterlerin bilmeı daǵdaryp qaldy. Árkim jan-jaqqa bas saýǵalap, jeke-dara tir­lik etýge kóshti. Bular «Shu­qyr­kól» keńsharynan bólinip shyǵyp «Qazaqstan» óndiristik kooperatıvine birikti. Biraq odan es jıyp, eńse kóterip kete qoı­ǵan joq. Qııýy qashqan tirliktiń ońalar túri kórinbedi. Osyndaı óliara sátte « Golden Greın» degen alpaýyt fırma paıda bolyp, «egin-tegin» dıvıdentine qyzyq­qan ańqaý jurtty aldap soqty. Jumyrtqadan jún qyryqqan kom­panııa basshylary 3000 gektar alqaptyń 800 gektaryna ǵana egin seýip, tapqan paıdany qalta­laryna basqan kúıi taıyp turdy. «El erge qaraıdy, er jerge qaraıdynyń» kúıin keshken kezde Baýyrjan Rýzaev aýdandyq aýyl sharýashylyq birlestiginen iri qara maldaryn jalǵa alyp, bala-shaǵanyń nápaqasyn aıyryp júr­gen edi. Torpaqtardy borda­qy­lap, etke ótkizetin. Sıyrlar­dyń sútin aýdanǵa jetkizetin. Mańdaı termen tapqan tabysy otbasyn asyraýǵa jetetin. Ol tyǵyryqqa tirelgen jerlesteri­niń shaqyrýyn qabyl alyp, býy­nyp-túıingen kúıi aýylǵa tartty. Tilekshileriniń qoldaýymen «Birlik Qazaqstan» sharýa qojalyǵyn qurdy. Namysqa qamshy basamyn dep júrip qyzýqandylyqqa saly­nyp ketkenin keıin sezdi. Ielikterindegi 2200 gektar egistikke dán sińireıin dese, yrymǵa bir tehnıka tabylsaıshy! Mashına-traktor parkiniń toz-tozy shyq­qan. Jekeshelendirý naýqanynda hantalapaıǵa túsip, ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketken. Bastyqtardy jaǵalap, keńselerdi saǵalaǵan jylpos pen jyltyqaılar molynan qarbyp, qarapaıym adamdar sybaǵasyz qalǵan. Ne isteý kerektigin ish­teı oılanyp-tol­ǵa­nyp aldy da, táýekelge bel býdy. Aýyldan 12 shaqyrymdaı jerde ornalasqan Iаnkı selosy­na bet aldy. Onda «Qazekspor­tastyq» fırmasyna qarasty «Dostyq» elevatory baryn syrttaı estıtin. Qashan jetkenshe «ózderi de jańadan qurylyp jatyr, usynysyma qalaı qarar eken» degen kúdikti oıdan aryla almady. Joq, kásiporyn bas­shysy Erjan Jandúısenov ony jyly qarsy alyp, qatarlaryna qosyp alý jónindegi ótinishin asyqpaı tyńdady. Qoshtasar sátte «El amanatyn arqalap kelgen azamat ekensiń. Tala­byńdy qoldaımyz! О́z tarapy­myzdan kómegimizdi aıamaımyz», degen aq tilekpen shyǵaryp saldy. Baýyrjandy taǵatsyz­dana kútip otyrǵan aýyl­dastary jetkizgen jańalyqqa balasha qýanyp, ortaq iske bir kisideı jumyla atsalysýǵa serttesti. Nıetterine qaraı sol jyly astyq bitik shyqty. Qo­ja­lyqtyń egistik jeri 4 myń gektarǵa deıin ulǵaıtylyp, seriktestikke aınaldyryldy. Sodan beri buıyrǵan nesibesin jerden terip, turmys ta túzel­di, ómir sapasy da jaqsardy. Táýelsizdiktiń bıylǵydaı mereıli jyly seriktestikke óz qut-berekesin ala keldi. Issapar barysynda oǵan biz anyq kóz jetkizdik. Astyqtyń shyǵymdy­ly­ǵyna bári qýanýly.  Reti kelgende áńgimege Shu­qyrkól aýyl­dyq okrýginiń ákimi Jaman­qara Eralın de aralasyp qoıady. «Dos­tyq» ele­vatoryna qatysty jyly pikirlerin  my­saldarmen tizbelep, ha­lyqqa jasaǵan sharapatyn termeleýden jalyǵar emes. Kásip­oryn­nyń astyq saqtaý syıym­dy­lyǵy 80 myń tonnaǵa jýyq eken. Maıly daqyldarǵa arnal­ǵan 20 myń tonnalyq qambasy jáne bar. Aýdannan qatar­la­ry­na «Birlik Qazaqstan» sharýa­shy­lyǵyn ǵana alǵan. Alpaýyt fırmanyń mártebeli senimine ıe bolý ekiniń biriniń qolynan kelmesi anyq degen onyń sózin­de shyndyq jatqanyn qapysyz uqtyq. Baýyrjan qolastynda­ǵy­larǵa jan-jaqty járdem ja­saıtynyn ákimnen estidik. Mektep janynan ashana ashýǵa kó­mektesipti. As-sý jetkizýmen jeke kásipker Gúlnár Nurǵalıe­va aınalysady. Az qamtylǵan otbasylardyń balalary tegin tamaqtansa, qalǵandary úshin qoljetimdi bolý jaǵy muqııat eskerilgen. Keıipkerimiz qazaqtyń ult­tyq salt-dástúrlerin jańǵyrtý­dy maqsat tutqan. Báıge atta­ryn jaratady, júırik tazy ustaıdy. Jan jary Darııa ekeýi birneshe bıe saýyp, qymyz ashy­tady. Qurt-irimshik qaınatady. Birtekti, qońyrqaı tirshilikten Qazaqstannyń 15 jyldyǵy aýyly da alystap kete qoıma­ǵan tárizdi. Aýyldyqtardyń eshkimdi bólektemeıtin, jatyrqa­maıtyn jyly júzderi, quraq ushqan qonaqjaı salty, ejelgi tanysyńdaı aǵynan aqtarylyp, kóńildegi syryn jasyrmaı aı­typ qalatyn ańǵal minezi ózde­rine jarasymdy. Qalalyqtar­dan bólekteıtin de osy qasıeti. Seriktestik basshylaryna degen rızashylyq sezimderi kózderi­nen ushqyndaıdy. Paı úles­te­rimizdi berse, joldy tazalasa, mektepke kómektesse, úlken-ki­shini syılap tursa, budan artyq ne kerek? Eski dúkendi jóndep, jastardyń demalatyn ornyna aınaldyrdy. Bılıardyn, ústel tennısin, mýzykalyq ortaly­ǵyn aparyp qoıdy. Aıtqany­myzdy eki etken emes. Ata-babalarymyz armandap ótken teńdikke jetkenimizge shúkirshi­lik. Elbasymyzǵa rızamyz, deıdi aýyldyń úlkenderi. Solar­dyń biri Bıttiǵulov Bókenbaı aqsaqal elimizdiń ótken tarıhy­nan syr shertip, qazaq basy­lymdaryn úzbeı oqıtynyn ań­ǵar­typ ótti. Kókiregi oıaý, oıy júırik altyn sandyq qarııalary­myzdyń ǵıbratyn keıingi tolqyn ilip áketse, qandaı ǵanıbet. Jasy 83-ten asqan Baımaǵanbetov Qosaq qarııa aýyldyń abyzy ispettes. Sanaly ǵumyryn týǵan jerin gúldendirýge arnap, keýdesine Lenın ordenin taqqan. Iba­ly qyz, izetti ul ósirip, máýeli báıterek sekildi tamyryn tereń­ge jaıǵan otbasylar jeterlik. Toıken Qa­lıaqparova – on ba­lanyń anasy. Aıkúmis Nurtazına da osynsha bala tárbıelegen. Aýyl temir joldyń boıynda ornalas­qan­dyq­tan, osynda kóship kelýge bel baılaǵandar az emes. Sol sebepti bolar úılerdiń baǵasy 1 mıllıon teńgege deıin sharyqtap ketken. Beksultan aqsaqal bala­syna arnap úı salyp, jeke otaý etip shyǵarypty. «Dıplommen – aýyl­ǵa!» baǵdarlamasy boıynsha ózi oqyǵan mektepke kelgen Erkin Nurtazın 900 myń teńge úste­mesiz nesıe alyp, baspana satyp alypty. Mektepaldy daıarlyq tobynyń tárbıeshisi Baıan Tasanova altyn qursaqty ana retinde qurmetteledi. Kúıeýi Berik ekeýi­niń úıelmendi-súıelmendi 4 bala­sy bar. Bıyl aýylda dúnıege 7 sábıdiń kelýin jaqsy yrymǵa balap otyrǵandar kóp. Astanada turatyn jerlesteri Ermek Myr­zahmetov óz qarajatyna jerasty sýyn tartyp beripti. Aıta berse, adam janyn súısindiretin mysal­dar tolyp jatyr. Jamanshubar negizgi mektebi anadaıdan «menmundalap» kórin­ge­nimen, syrt kózge tym qorash. Byltyrlary 60-tan astam bala oqysa, bıyl azaıyp, shaǵyn komplektiler sanatyna qosylǵan. Sonyń saldarynan 9-shy synyp jabylyp qalǵan. Mektep dırek­tory Bota Ámenqyzynyń aıtýy­na qaraǵanda, 1996 jyly birde-bir shańyraqta jańa týǵan sá­bıdiń ińgálágán úni estilmegen. Onyń zardaby endi sezilip otyr, deıdi. Burynǵy mektep ǵımaraty jaramsyz bolyp qalǵandyqtan keńse úıine kóshýge týra kelgen. Sóıtip 48 oqýshynyń qysylyp-qymtyrylyp, eki aýysymda oqyp jatqan jaıy bar. Bizdi bárinen de qıyndyqtarǵa qaramastan Táýel­­siz elimizdiń azat oıly urpaq­taryn tárbıelep jatqan ustaz­dardyń qajyr-qaıraty men qaı­sarlyǵy tánti etti. Júzderinen ımany tógilip, únderi jarqyn shyǵady. Oqýshylardan aty-jón­derin surasań boldy Baýyrjan Aısha, Qabiken Aıdar, Orazbaı Dına... dep tańdaılary taq-taq etedi. Teń jartysynan astamy «ovtan» qutylǵan. Mektep ja­syna deıingi búldirshinder túgel­deı atatekterin ulttyq naqyshqa kóshirgen. Desek te, qııandaǵy aýylda problemalar joq emes, áli de jetip artylady. Ásirese, qansha shaǵymdansa da, poshta tasymaly bir túzelmeı qoıypty. Hat-ha­bar, gazet-jýrnal aptasyna bir-aq ret jetkiziletin kórinedi. Jergilikti teledıdardy tamashalaý múmkindigi de joq. – Investorymyz óte áleýetti. «Alabota», «Babyq-burlyq» sekildi asyl tuqymdy sharýashy­lyqtardan mal satyp ápereıik. Bordaqylap satyńdar. Jylqy ósirip, qymyz ashytyńdar. Tek jemazyq ósiretin jer tapsańdar boldy, degen edi. Soǵan oraı seriktestik basshylary qora-qop­sylaryn saılap, aýyl mańynda­ǵy bos jatqan jerlerdi ıgerý maqsatymen kóp jyldyq shóp, maıly daqyldar sebýge ázirlene bastaǵanda aıaq astynan ıesi tabyla ketti. О́zi Petropavl qalasynda turady eken. Dáriger kórinedi. Ne tehnıkasy, ne adam kúshi joq. 170 gektaryn jyrtyp tastaǵan. 60 gektaryn aramshóp basyp ketken. Qalaı ıelengeni belgisiz. Tenderden de habarsyz­byz. Jerdi qaǵaz júzinde alyp, keıin bylyq-shylyǵy shyǵyp jatqandardy estip te, kórip te jatyrmyz. Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń etti mal sharýa­shylyǵyna qatysty tapsyrma­laryn oryndaýǵa kirise almaı pushaıman bolyp otyrǵan ja­ıymyzdy tıisti basshylarǵa jet­kizseńizder eken, – deıdi aýyl turǵyndary keleli máseleniń shetin shyǵaryp. О́mir ESQALI. Soltústik Qazaqstan oblysy, Ǵ. Músirepov aýdany, Qazaqstannyń 15 jyldyǵy aýyly.