(Esse)
Ákem Ǵabdyjappar maǵan:
– Balam, jaqsy adammen dos bol, –dep ósıet aıtatyn. Ol kez keńestik zaman. Meniń túsinigimde jaqsy adam mınıstr, oblystyq, aýdandyq partııa komıtetteriniń birinshi hatshylary, nemese sol sııaqty qasyna bógde jandy jolatpaıtyn óńsheń yǵaı men syǵaılar.
– Áke, – deımin, – ondaı jaqsy adamdar meni jandaryna jolata ma?
Ákem meniń ishimdegini de túsingendeı:
– Olaı bolsa, jaqsy adamdarǵa qyzmet et, –deıdi aıtqan pikirinen qaıtpaı.
Meniń kóz aldyma taǵy da álgiler kelip:
– Áke, olarǵa qyzmet jasaý da múmkin emes, – deımin kejegem keıin tartyp. Ákemniń minezi jibekteı, sabyrly adam edi, sózin jalǵastyryp:
– Balam, onda jaqsy adam týraly qaralap sóz sóıleme, – deıtin amaly taýsylyp.
Ol kisi dúnıeden ótken soń, aıtqan izgi ósıetterin saǵynyshpen eske alsam, ákem ekeýmiz bir-birimizdi jete túsinýimiz úshin, aldymen jaqsy adam kim degendi aıqyndap almaǵan ekenbiz.
Jaqsy adam men aıtqandar ma, árıne, joq. Jaqsy adam statýsy múldem bólek. Hakim Shákárim «Aıqap» jýrnalyna 1913 jyly «Bilimdilerden bes saýaldyń jaýabyn suraımyn» dep hat jazyp edi. Sol bes saýaldyń birinde: «Eń jaqsy adam ne qylǵan kisi?» degen edi. Ol týraly men eńbegimde tolyǵyraq jazǵanmyn («Danyshpan Shákárim». Almaty «Atamura», 2008).
Jaqsy adam týraly Esim atam da jıi aıtyp otyratyn. Ol kisi dastarqan basynda tek dastarqan sózin aıtyńdar deıtin. Atamnyń pikirinshe, dastarqan sózi – jaqsy sóz. Men de jaqsy sóz sóıleýshiler jaqsy adamdar degen túsiniktemin. Aǵyl-tegil mol dastarqan basynda otyryp, nesibe, yrysty attap, usaq-túıek áńgimelerge óris beretinimiz qalaı? Esim atam zamannyń aýyr kezinde ómir súrdi, dastarqan ústinde baýyrsaq pen sary maıdan ózge eshnárse joq. Sonda jaryqtyq:
– Dastarqan basynda jaqsy áńgimeler aıtyńdar, qut qashpasyn, – dep meıirlenip otyrýshy edi. Bul, árıne, jany jomart, jaqsy adamnyń sózi.
Jyraýlardan qalǵan ataly sóz: «Jaqsy adamnan qol úzbe, shóldegende sýsynyń». Iá, adamǵa degen qurmet shól daladaǵy sýsyn desek, jaqsy adam ózgelerdi ózindeı baǵalaı bilgen jan emes pe?
Ákem Ǵabdyjappar qandaı adamdy bolmasyn jan-tánimen qurmet tutýshy edi. Meniń sózimniń rastyǵyna ákemdi kórgen, bilgen árbir adam kýálik bere alady degen senimdemin. Adamdy alalaý ákemde múldem joq minez. Ol shýaq minezdi jan bolatyn.
Ákem dúnıege 1911 jyly keldi. Tarıh kýá, sol kezeńnen bastap adamzat ne kórmedi. Joıqyn eki álemdik soǵys boldy. 1914 jylǵy soǵysqa qara jumysshy bolyp ákesi Esim baryp qaıtsa, ózi 1939 jylǵy aq fındermen, odan ári «Uly Otan soǵysy» dep atalǵan qan maıdanda bolyp, bir kózinen aırylyp múgedek bop oraldy. Elde de jaǵdaı máz emes. Áıteýir ólmestiń kúni. Kele kolhozda brıgadır boldy, kúnniń atysy, tańnyń batysy kóz ilmeı eńbek etti. Sóıtip júrip, bir qolynan eńbek maıdanynda aıyryldy. Bir kózinen, bir qolynen jarymjan bolyp júrip, beseýmizdi (Nasıfolla, men, Agıonı, Sáýle, Ǵabıbolla) ósirip el qataryna qosty. Keıingi 26 jyl boıy Lebıaji selosynda ımam bolyp, eldi rýhanı saýyqtyrý isinde ólsheýsiz qyzmet atqardy.
Sóıtip, naǵyz totalıtarlyq, ateıstik qoǵamda ákem Ǵabdyjappar Lebıaji selosynyń ımamy bolyp qyzmetke aralasty. Aıtpaǵym, qazaq halqy qanshama sosıalızmge burylǵanymen, ıslam dininen aıyrylǵan joq. Islam qazaq halqynyń ádet-ǵurpymen, dástúrimen bite qaınasyp, ózine óris tapty. Sol ateıstik zamannyń ózinde dúnıeden qaıtqandardyń ımany aıtylmaı, dinı dástúrmen jerlenbegeni kemde-kem bolatyn. Halyq ıslam dininen alshaqtaǵanmen, eshqashan ony joǵaltqan joq. Osy úzilgeli turǵan tusta jipti jipke baılap jalǵastyrǵan ákem sııaqty aýyl qarııalary az bolǵan joq. Solar astyń dámin keltiretin tuz sııaqty eldiń yntymaq-birligin saqtap otyrdy desem artyq aıtpaǵanym bolar.
Ákem jetpisten asqan shaǵynda dertti bolyp, Semeı qalasyndaǵy aýrýhanada em aldy. Ol kezde Semeı pedagogıka ınstıtýtynda qyzmettemin, turmysym táýir, kólik bar degendeı. Emhanaǵa kúnine ne kúnara qatynap turamyz. Ákemniń syry kelini Rımma ekeýmizge belgili. Ol kisi emhananyń qara shaıy men nanynan basqa taǵamyn aýzyna almaıdy. Jáne ádetin qoımaı bes ýaqyt namazyn qaza jibermeıdi. Men onyń bul isine narazy bolyp:
– Áke, endi emhanada namazdy qoıa turmaısyz ba? – desem, jaýtańdap kelini Rımmaǵa qaraıdy. Ol da dáriger:
– Ata, balańyzdy tyńdamańyz, ol kommýnıst bolǵan soń aıtyp tur, – dep ákem jaǵyna shyǵyp ketedi.
Endi birde kelsem, ákem emhanada shaldardy jınap alyp, qoıdyń basyn mujyp otyr. Bul ne degendeı tańdanys bildirsem, sol emhanaǵa ákemdi kórip keńes berýge kelgen hırýrg dosym Muzafardyń isi eken. Ol emdelip jatqandarǵa:
– Aqsaqal, dindar adam. Saýap alasyńdar, kútińder, ol bul jerdiń tamaǵyn jemeıdi, – degen soń, dárigerler kezektesip, bireý qoıdyń basyn, jambasyn, bireý qazysyn tası bastapty.
Men narazylyq bildirip, muny qoıyńdar desem, qas qylǵandaı sol kezde Muzafardyń kele qalmasy bar ma. Ol birden óziniń tik minezine salyp:
– Aqsaqal, balańyzdy tyńdamańyz. Bular fılosoftar, dinge qarsy, – dep áńgimeni onan saıyn kúsheıtti.
Ákem aınalaıyn dep, Muzafardy qushaqtap jatyr. Muzafar meniń dosym, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty, belgili hırýrg. Ákesi Jańa-Semeı meshitiniń ımamy bolǵan. Qazir ózi de din jolynda, tamasha azamat.
Ákem týraly estelik mol, sonyń ishinde erekshe esimde qalǵany seksenge jaqyndaǵanda bir sózdi jıi qaıtalaıtyn boldy. Basynda oǵan onshama mán bermeı júr edim, keıinirek oılansam, ásirese ózi dúnıeden ótken soń, ol sóz sanaǵa sabaq bolatyn ulaǵatty maǵyna ekenin túsine bastadym. Ákem aıtatyn:
«О́mirimde ákemdi birde-bir ret renjitip kórmedim», – dep.
Muny ol zor maqtanyshpen aıtatyn. Joǵaryda aıttym, ákemniń ákesiniń aty Esim (Eshmuhammed). Ol 1963 jyly 91 jasynda dúnıeden ozdy. Ákeli-balaly ekeýiniń kórmegen qıyndyǵy joq, sonyń birin ol kisi hıkaıa etip, maǵan baıandap berip edi.
Tań sáriden bári jınala bastady. Ákemniń belsendilerden qashyp, “ishke” aýǵaly jatqanyn túsindim. Úı ishinen tósek-oryn, kıim keshek, ydys-aıaq alyndy. Jolǵa ákem, atam, inisi – bári shyqpaqshy. Demek, bul jerde tiri jan qalmaıdy. Men tańmyn. Maǵan kóshý týraly eshkim lám degen joq. Meniń kóshýge tipten esh daıyndyǵym joq. О́zgelerdiń qolynda túıilgen kıim-keshekter. Býynyp-túıinip bolǵan jurt japa-tarmaǵaı tize búkti. Atam quran oqydy, saparǵa sáttilik tiledi. Al, júremiz degen ákemniń sózi sańq ete túskende, baıaǵydan býlyǵyp otyrǵan áıelder jaǵy shýyldap, jylap qoıa berdi. Úlkender toqtaý aıtqanmen, kóbi óksikterin basa almaı eńiredi. Qaıtsin, jıǵan-tergen, qora-qopsy bári qalyp barady. Týǵan jerden sý shyqqandaı bas aýǵan jaqqa qańǵyryp baramyz. «Ishke» baramyz deıdi, onyń ne jer ekenin kim bilgen. Onda bizdi kim qushaq jaıyp qarsy almaq?
Sheshem marqum óte ustamdy kisi edi, eseńgirep turǵan maǵan jaqyndap kelip qushyrlana súıdi de, qolyma bir túıinshek ustatty.
– Balam, berik bol, saqtan pále-jaladan. Qaıteıin, – dep kózin súrtip arbaǵa bet aldy.
Meniń aıaq astymdaǵy ulpa jer dóńgelenip sala berdi. Qalaısha sonda, elge pana bolmaǵan myna jurtta men jalǵyz qalmaqpyn ba? Qaıtip qıyp tastamaqshy. Joq, ne kórsem de áke-sheshem, ini-qaryndastarymmen kóreıin. Men olardan qalmaımyn dep ishteı bekindim. Qasyma atam keldi.
– Balam, aqyldy bol. El ishindegi jannyń ózegi talmaıdy. Biz basymyzǵa is túsip, aýyp baramyz. Sen osynda bol. Balasyń, eleýsiz júre beresiń. Bizge qıyn... Túsin, balam, – dep teńsele basyp baryp arbaǵa otyrdy.
Jıylyp-terilgende eki otbasy eki at arbaǵa jaıǵasty.
Men ákemnen kózimdi almaımyn, ol meni kórmegensip, anany-mynany aıtyp, kóshke basshylyq jasap júr. Baıqaımyn, tipten qoshtasatyn túri joq. Esime osy kóshtiń aldyndaǵy ákemniń isteri túse bastady. Eki-úsh kún ákem meni qasynan tastamaı alyp júrdi. Seriktes bolyp qurylǵan kórshi aýylǵa bardyq. Onda shopan Qospanmen ákem uzaq áńgimelesti. Aqyry meni shaqyryp alyp:
– Qoseke, balamnyń túri mynaý, áli buǵanasy qatpaǵan, ne amal bar, taǵdyr jazýyna kóný kerek. Muny saǵan tapsyrdym. Qasyńda júrip qoı baqsyn, kómekshiń bolady.
Qosekeń qınalyp turyp: «Iаpyraı-aı, á! Qıyn-aq jaǵdaı eken. Qazir bireýge-bireýdiń senimi ketken zaman ǵoı», – dedi.
– Basqa amal joq Qoseke, ne bolsa da kóndim, –dep otyrǵan ornynan turǵan. Meniń bul áńgimeden uqqanym, mal tapsyn degen oımen Qospanǵa kómekshi retinde qoı baǵýǵa bermekshi. Oǵan pálendeı narazy emespin. Jaqyn jer, baryp-kelip turamyn. Qospan minezi jaıdary jaqsy adam. Bizge atalas týystyǵy da bar deıtin atam, sóz Qospan týraly bolsa. Qazir seriktestikke engenderdiń turmysy jaman emes. Qoı sútin saýyp ishseń de qaıda jatyr. Áıteýir ózegińdi jalǵap, ashyqpaýǵa bolady. Qospannyń úıinen ákem ekeýmiz jaıaý qaıttyq, jol boıy ákem meni meıirlene qushyp-qushyp qoıady. Baıqaımyn, kóńili bosap keledi. Ishimnen ákemniń bul qylyǵyna tańmyn. Meni, sirá, bala deıdi-aý, áıtpese qoı baqqannyń ne azaby bar, táıiri deımin.
Mundaı sumdyq bolaryn sezbegen edim. Endi bári túsinikti boldy. Men Qospanǵa kómekshi bolyp, qoı baǵyp qala berem. Al, búkil týys, áke-sheshem, baýyr-qaryndasym bári «ishke» ketip, meni jurtqa tastap, ketkeli jatyr. О́ne boıym muzdap qoıa berdi. Qolymda sheshem ustatqan túıinshek, men turǵan jerimde turmyn, at-arbalar qozǵalyp ketti. Jaǵdaıymnyń ne bolyp bara jatqanyna kózim naqtyly jetisimen eńirep jylap, arba sońynan júgirdim. Yzadan býlyǵyp, áldeneni aıtyp kelemin. Jan dármenimmen sońǵy arbaǵa jetip jarmastym. Kishi inim qolyn sozyp, kómek berip, meni arbaǵa otyrǵyzyp aldy. Bárin baıqap otyrǵan ákem arbadan qarǵyp túsip, áı-shaıǵa qaramastan meni otyrǵan jerimnen julyp alyp, eki jaǵymnan kezek-kezek tartyp-tartyp jiberdi.
Dúnıe astań-kesteń boldy, bireýleri ara tústi bilem, qaryndasym jylady-aý deımin. Ákem:
– Táıt, shýyldamaı óńsheń... – dep aqyrǵan daýsynan jym boldy. Taıaq jegenge qaramaı arbaǵa umtylyp edim, ákem keýdemnen qatty nuqyp ıterip jiberdi. Qulap tústim. Ornymnan turǵanym joq. Uzaq-uzaq jyladym. Ábden óksigimdi basyp, esimdi jınaǵanda kóz ushynda arbalar kórinbedi. Endi olardy qýǵanmen eshnárse ónbeıdi. Qasymda jatqan sheshem bergen túıinshekti alyp, keshe baryp qaıtqan Qospan qoıshynyń úıine tarttym.
Sol ketkennen ákemder eki jyldan keıin oraldy. Tek atam qaıtpady, sol jaqta qaıtys bolypty. Qalǵandary din aman. Baýyr-qaryndasym tipten orysshalap qoıady. Kóp jyldar ótip, kóńil jaılanǵanda ákemnen suraımyn:
– Áke, sizder «ishke» aýǵanda meni nege tentiretip jurtqa tastap kettińiz, – dep.
Ákem aýyr kúrsinip:
– Balam-aý, biz otyzynshy jyldan aman qalamyz dep oılaǵan joqpyz. Kýlak dep meni jumysqa almady. Ashyǵa bastadyq. Sodan el qatarly «ishke» kóshýdi jón kórdim. Biraq, onda kim bizdi kútip tur. Dini, tili bólek el. Oılana kele, seni elge tastaýdy jón kórdim. Eger biz ashyǵyp, shet elde opat bolsaq, artymyzda tuıaq qalsyn degen oı edi. Baýyryń jas. Sen bolsań es jıyp qaldyń.
Árıne, mundaı sózdi ol jasta maǵan qalaı aıtyp túsindirse de men uǵam ba? Ákemniń eki jaǵymdy dýyldata tartqan shapalaǵy men keýdemnen nuqyp ıterip tastaǵanyn keıin baryp túsindim. Baıqap otyrsam, qataldyqtyń ózi aqyldan týǵan sekildi. О́mirde osyndaı máni mol qataldyqtar mol bolsa ǵoı dep oılaımyn, keıde balalarym men nemerelerimniń qylyqtaryna qarap.
Alla taǵalanyń raqymyna bólenip ákeli-balaly bop olar uzaq ómir súrdi, jandary jánnatta bolsyn!
Ákem 85 jasta dúnıeden ozdy. Sońǵy jyldary ara-tura aıtyp qoıýshy edi:
– Áı, qaıdan, ákemniń jasyna jetý qıyn bolar! – dep.
Ol kisiniń kórmegeni joq, ómir taýqymetin bir kisideı tartty, biraq armanyna jetip ketti. Bir kúni Mıhaıl Gorbachevti tyńdap otyryp:
– Balam, meniń aıtqanym keldi emes pe, dinimiz ózimizge qaıtatyn boldy ǵoı. Mynaý poptarǵa erkindik berip jatyr, endi bizde de solaı bolmaq, – dedi.
Ras. Din máselesi ákem aıtqandaı boldy. Endi ákemdi ımam Ǵabdyjappar dep ataý ábden oryndy.
Iá, sonymen ol kisi ómirinde ákesin birde-bir renjitpegeni týraly áńgimege kelsek, bul aıtýǵa jeńil bolǵanymen, qıyn is. Ákesin bir ret te renjitpegen balany taýyp kórińiz. Búginde balasyna renjimegen áke taýyp kórińiz. Ákeni renjitpeý degen ne? Bul saýaldy men ózime qoıamyn da jaýap izdeımin. Men ákemdi renjittim be, betine qarsy keldim be? Shyndyq sol, renishter boldy. Sondaı jaǵdaıda aramyzǵa shyr-shyr etip Rımma kelini túsip, ol únemi atasy jaǵynda bolatyn.
Renishter boldy, biraq eshqashan ákemdi nalytqan joqpyn. Bul meniń maqtanyshym. Ákemdi nalytyp, júregin eshqashan jaralaǵan emespin. Renishimiz negizinen dindi túsinýde boldy, onyń ózinde Almatynyń aýa raıy sııaqty tez ózgerip, bult tez tarap, kún shýaqtanyp, máre-sáre bop kelininiń shaıyn ishe bastaıtynbyz. Ákesin nalytqan balanyń bolashaǵy aýyrlaý bola ma deımin. Árıne, bárin bilip, anyqtaýshy bir – Alla. Áıtse de, ákesin nalytqannan áýlıe shyqpaıtyny anyq. Osy týraly bir áńgime aıtaıyn.
Irannyń Qum qalasyna jol túsip eki ret boldym. Qum shaharyna arnaıy kelgen qonaqtardy aparatyn jer ál-Masharrı áýlıe salǵyzǵan «Qoljazba qory». Bizdiń túsinikte bul kitaphana kesheni. Munda qoljazbalar kóp, sonyń bárin jınaǵan ál-Masharrı áýlıe. Ol kisi tapqan-taıanǵanyna tek qoljazbalar jınaı bergen kórinedi. Keıde tamaq ta ishpeı, bireýler úshin qudaıǵa qulshylyq jasap, namaz oqyp, oraza ustap, óteýine qoljazbalar satyp alyp otyrǵan. Qazirgi «Qoljazba qory» erekshe mekeme, oǵan kirip-shyǵýdyń ózi bir másele. Esikteri bankterdiń esigindeı qat-qabat. Munda qoljazbalardy «saýyqtyrý», ıaǵnı tazalap-óńdep, alǵashqy túp-nusqa qalpyna keltirip, kitap qoryna qosý isi órkenıettik, ǵylymı-tehnologııalyq negizde júrgiziledi. Bul mekemeniń tikeleı ıesi ál-Masharrı áýlıeniń urpaǵy. Áýlıeniń dúnıeden óterdegi ósıeti:
– Meni «Qoljazba qorynyń» kirer tabaldyryǵyna jerleńder, bilim izdegenderge tabaldyryq bolyp jataıyn, armanym sol, – depti.
О́sıeti oryndalǵan ál-Masharrı áýlıe kitaphanaǵa kireberiste sol jaqta jerlengen, kelgender oǵan duǵa jasap jatady. Sol ál-Masharrı áýlıeniń óziniń ákesine degen qurmeti týraly estelik saqtalǵan.
Áýlıeniń bala kezi. Ákesi qara jumysta. Iranda kún ystyq. Túski asqa kelgen otaǵasy sharshap uıyqtap ketedi. Anasy balasyna as daıar boldy, ákeńdi oıat deıdi. Sonda ál-Masharrı uıyqtap jatqan ákesin qalaı oıatýdyń jolyn tappaı, aqyry ákesiniń tabanyna betin tosyp, betimen tabanyn úıkeleı bastaıdy. Ákesi oıanǵanda anasynyń dámi daıar bolǵanyn aıtady. Osy qurmet ál-Masharrıdi Iran eline óte áıgili áýlıe qataryna qosty deıdi estelik aıtýshylar.
Ákeni qurmetteý – áýlıelik jol deıtinim osy.
Ákem Ǵabdyjappardan suraımyn:
– Qalaısha ákeńizdi birde-bir renjitken joqsyz, – dep.
Ákem oılanyp otyryp, bir ret renjitetin jaǵdaı boldy dedi. Men áńgime tyńdaýǵa nıet bildirdim. Maǵan ǵana aıtylǵan sóz bolǵanymen, qanshama mezgil ótti ǵoı, jarııa ete bergennen ádepsizdik bolmas degen nıetpen ákemniń ómirbaıanynyń aıaýly bir betterin jaıyp salmaqpyn.
– Soǵystan bir kózdi berip, qalǵan denim saý, elge aman-esen oraldym, – dedi ol kisi. – Kolhoz jumysyna aralastym. Ol kezde jesirler, boıjetkender kóp. Áli soǵys aıaqtalmaǵan. Elge oralǵandardyń kóbi múgedekter. Oıym, endi otbasyn qurý. Kóńilim ketken bireý bar. Bir kúni astan keıin ákem:
– Balam, soǵystan aman keldiń, endi otbasyn qurý kerek, – dedi.
Ákem ózim aıtaıyn dep júrgen oıyma dáp tústi, qýanyp kettim.
– Iá, ıá, – deı berdim.
Ákem tamaǵyna bir nárse qadalǵandaı eki-úsh ret jótelip:
– Balam, úılenseń, úı bolatyn adam osynda otyr, – demesi bar ma? Basym aınalyp qoıa berdi. Meniń oıym basqa, ákemniń oıy ózge. Úıde otyr degeni jeńgem. Aǵam Sátjan «halyq jaýy» bolyp sottalyp, túrmede qaıtys bolǵan. Odan eki qyz qalǵan Qaırıma (Qaıken) jáne Múslıma. Úsheýi úıde. Meniń halimdi sezgen ákem:
– Balam, men saǵan aıtqanymdy orynda deı almaımyn. Soǵystan aman kelgenińe shúkirshilik. Myna eki qyz balanyń qamy ǵoı, maǵan bul sózdi aıtqyzyp otyrǵan, áıtpese... – dep sóziniń aıaǵyn jutty.
– Balam, oılan, erik ózińde, – dep ákem ornynan turdy.
Eki-úsh kún oı ústindemin. Kóńilim qalaǵan adamym menen sóz kútýde. Erik ózińde dedi ákem. Sonda ol qaıdaǵy erik. Keshegi soǵysta kóptiń biri bop kóz jumsam she! Elge aman oralyp, ákemniń aıtqanyn oryndamasam kim bolǵanym. Oıym on saqta. Aqyry, ákemdi renjitpeý kerek degen sheshimge keldim. Oǵan ońaı emes, úlken uly Sátjan talantty aqyn edi, «halyq jaýy» atanyp túrmede óldi. Kishi balasy Adııatolla soǵystan habarsyz ketti. Men, inilerim: Jálel, Qaný bárimiz múgedek bop oraldyq. Aǵamnan qalǵan eki qyz bala jetim. Men óz basymdy oılaǵanda kim bolmaqpyn, joq, ákemniń aıtqanyn oryndaımyn. Sheshimimdi ákeme aıtqanda, ol:
– Balam, osyndaı sheshimge keletinińe senip em. Endi aıtarym, ókinbe, ómiriń ókinishti bolmaıdy. Myna Bıjamal kelinnen elge sóz aıtar balalar týady. Aqyry qaıyr bolsyn, – dep bata berip edi – dedi ákem sózin aıaqtap. – Mine, ákem aıtqan balalar sendersińder, – dep, ózinshe bir marqaıyp qalatyn edi, jaryqtyq.
Birde osy áńgimeniń shet jaǵasyn ákemniń nemere qaryndasy, jasy seksennen asqan apam Aǵyrajǵa aıtqanda:
– Ol kisi (ákemniń kóńilindegi adamyn aıtyp otyr) óle-ólgenshe aǵataıymdy aýzynan tastamaı ketti, – demesi bar ma.
Ol ákemniń de jan syry, ony ózimen birge alyp ketti. Biraq ákesine degen qurmet ákemniń áýlıelik jolyna túsýi dep oılaımyn. Árıne, bárin bilip, jón silteýshi bir Alla!
Oıymnan ákemniń ósıeti ketpeıdi. Ol:
– Balam, eshqashan qazaqtyń myna maqalyn ózińe qarata aıtqyzba, – deıtin.
Men:
– Ol qandaı maqal, – degende, ákem:
– «Jaman aıtsa biledi, ıyǵynan tartsa biledi» degen maqal, – deıtin ákem maǵan tike qarap.
Men búginde osy maqaldy nemerem Bekzatqa aıtyp júrmin. Osy maqaldy ózińe qarata aıtqyzba, bul azamattyq jol, – deýmen kelemin. Pende ne aıtpaıdy, pende nege kónbeıdi! Bári bir Allanyń qolynda!
Ákem qan maıdanda boldy, biraq soǵys týraly jarytyp áńgime aıtpaıtyn. Meniń esimde qalǵandary:
– Soǵysta júrgende ýkraındar men belorýs jigitteri aıtatyn: «Sender baqyttysyńdar, otbasylaryń aman, soǵystan alysta. Al bizdiń el soǵys órtinde», – dep. Sonda ishimnen buǵan da shúkir dep táýbe etetinmin, – deıtin de qoıatyn. Taǵy birde aıtqany esimde:
– Soǵystyń alǵashqy jyly úsh adamǵa bir vıntovka, qolymyzda eshnárse joq, qur aıǵaılap júgiremiz. Myltyǵy bar jaralansa ne ólse ǵana vıntovkaǵa qol jetedi. Al, nemisterdiń sol kezde úsh aıaqty motosıkldermen júrgenine tań qalatynmyn, – deýshi edi.
Ekinshi oqıǵa óziniń qalaı jaralanǵany týraly.
– Biz baqylaýshylar tobynda boldyq, maıdan shebinen alǵa kettik. Kenetten nemis tankileri qaptap aldymyzdan shyǵa kelgende qashýdyń mánisi bolmaı qaldy. Komandır jasyrynyńdar dep buıryq berdi. Shópteri bıik jer edi, bir-birlep jasyrynyp úlgerdik. Topta 5-6 ózbek bar edi, olar bir-birinen bólinbeı kózge túsip qalyp, tankiniń astynda kóz aldymyzda janshylyp qaldy. Endi baıqadym, bir tank týra men jatqan jerge óńmeńdep kelip qapty, belýarynan shyǵyp avtomatyn kezenip turǵan nemis ofıserin tank ústinen kózim shalyp qaldy. Amal joq, únsiz jatý kerek, tank ústimnen óte berdi, basymdy burýǵa shamam keldi, sonyń ózinde aýyr jaraqat aldym, eki kózim de kórmeı qaldy. Tankter ótken soń, tiri qalǵandar, jaralylar bir-birimizdi jetektep medsanchastqa jettik-aý, áıteýir, – deıtin. – Sonda qudaı saqtady, senderdiń kórer jaryqtaryń bar eken ǵoı, – dep áńgimesin aıaqtaıtyn.
Ákemmen sońǵy kezdesýimdi aıtpasqa bolmas. 1993 jyldyń basynda jolym túsip, qarııanyń amandyǵyn bilýge Lebıajige keldim. Sheshem qaıtys bolǵan, ákem jalǵyz inim Agıonıdiń qolynda turady. Buryn Lebıaji dep atalatyn selonyń atyn «Aqqý» dep ózgertip qoıypty. Sonsha kelisti at emes, «lebıaji» degen orystyń «lebedınnyı pýh» degeninen shyqqan sóz, onyń qazaqshasy qamqa, ıaǵnı selo ataýy «Qamqaly» bolýy kerek edi. Úıge túsip, ákemmen amandyq-saýlyq surasqannan keıin burynǵy ádetime basyp, birge ósken dostardy aralap kettim. Mektepte birge oqyǵan Yrymbaıdyń úıinde qonaq bolyp shaı iship, áńgime quryp otyr em, kelinim Naǵıma telefon shalyp:
– Sizdi atam shaqyryp jatyr, – dedi.
Úlken kisi bolǵanda mundaı shuǵyl habarlardan, árıne, sekem alasyń. Áli et taǵamynan dám tatpaǵan dastarqandy attaý maǵan ersileý kórinip, ózim ákeme telefon shaldym.
– Áke, jaıshylyq pa, men áli úlken asty ishpep em, qonaqta Yrymbaıdikindemin, – desem, ákem:
– Balam, sen áli talaı qonaqta bolasyń, osyndaı abyroıly júrseń, aldyńnan talaı dastarqan da jaıylar, – demesi bar ma. Bul meniń ákemniń minezine tán emes qylyq, shoshıyn dedim.
Yrymbaıǵa asqa qaraı almaıtynymdy aıtyp, úıge tarttym. Kelsem, ákem túk bolmaǵandaı jaıdary:
– Yrymbaı dosyń ǵoı, renjimes, – dedi.
Men arnaıy asqa qaramaı kelgenimdi aıtsam, áke oǵan qýanyshyn bildirdi. Baıqaımyn, burynyraqta olaı istesem, ony jaratpaıtyn, shaqyrǵandardyń yqylas-nıeti dastarqanynda dep otyratyn. Búgin ózgeshe. Sóıtsem, inim Agıonı meni erteń tańerteń jolǵa shyǵady depti. Shyny da solaı edi.
– Balam, ertemen jol júresiń, qazir alystasyń (Almatyny aıtyp otyr), endi qaıtip kelgenshe kim bar, kim joq, kári qoıdyń jasyndaı jasym qaldy, – dedi shynyn aıtyp.
– Áke, erteń jolǵa shyqpaımyn, sizben taǵy bir kún bolam, qonaqqa da barmaımyn, – dedim.
Ol kisi balasha qýandy. Kelinge shaı qoıǵyzdy. Bul sol túni ishken bir shaı emes, tańǵy tórtke deıin birneshe shaıdy eselep ishtik. Áńgime kilti ábden ashyldy. Ákem sýsap qalǵan eken. Ekeýden ekeý, áńgimemiz taýsylar emes. Oıymda qalǵany saǵat túngi úshtiń kezinde uıyqtamaq bolyp ýaǵdalasyp jatyp qalyp ek. Kózim iliner-ilinbeste ústimnen maǵan bireý qarap tur, kózimdi ashsam ákem:
– Balam, uıyqtap kettiń be?
Men jalma-jan:
– Joq, áke, uıyqtaı almaı jatyrmyn, – dedim.
Ol da:
– Meniń de uıqym kelmeıdi, tur, shaı iship otyryp áńgimeleseıik, – dedi.
Kelinniń qalaı shydaǵanyn bilmeımin, shaı daıar tur. Taǵy uzaq áńgime bastaldy, másele din tóńireginde órbidi. Burynǵydaı áke men bala arasynda pikir jarysy ne talasy joq, sózimizdiń túp-tórkini bir jerden shyǵyp, bir arnaǵa quıylyp jatyr. Ákem bir kezde:
– Balam, renjimessiń, men saǵan bir suraq bersem, – degeni. Men tańdanys bildirip:
– O ne degenińiz, áke, – deımin, ol:
– Joq, balam, renjimeseń ǵana aıtamyn. Renjiseń suramaımyn, – deıdi. Renjiseń suramaımyn degeni men úshin tipti aýyr:
– Áke, men nege sizdiń saýalyńyzǵa renjýim kerek, – dep aqtalýdamyn.
– Onda saýalym mynaý, – dedi ákem, – din, dinder týraly bilimiń tereń eken, solaı bola tura nege namaz oqymaısyń, – dedi.
Iá, naqtylap jaýapty talap etetin saýal. Ákem túngi saǵat úsh jarymda, sirá, ózin kóp qınaǵan saýalyna, menen jaýap kútip otyr.
– Áke, – dedim. – Siz jaqsy bilesiz, paıǵambardyń bir hadısinde aıtylǵan eken. Musylman kim degende, adamdarǵa jaqsylyq jasaýshy adam musylman dep. Men, ınshalla, ózimdi musylmanmyn dep sanaımyn, sebebi osy jasqa kelgenshe eshbir adamǵa arnaıy zulymdyq, zorlyq, qastandyq jasaǵan joqpyn, ınshalla, alda da solaı bolmaq, – dep bir toqtaldym da, – men shamam kelgenshe halyqqa, elge bilimdi, ǵylymdy nasıhattap júrmin, muny Alla joly dep túsinemin, – dedim.
Taǵy da dálelder aıtqym kelip edi, sózimdi bólip:
– Balam, osy jetkilikti, dán rızamyn, bilýshi Alla, biraq naǵyz musylmandyq jolynda ekensiń, – dep qolyn jaıyp batasyn berdi.
Keıbir din basynda ne din taratyp júrgenderdiń adamdardy sen musylmansyń, sen ondaısyń, sen mundaısyń, sen dinnen shyqqansyń, tipten dindi buzýshysyń dep jiliktep, óz pikir-túsinigine salyp suryptap jatqandardyń isine qarap, ákemniń:
– Naǵyz musylmannyń minezi jibekteı bolady, – degeni esime túsedi.
Shynynda da, ákem Ǵabdyjappardyń minezi jibekteı edi, jany jánnatta shyǵar jaryqtyqtyń, alaıda bárin anyqtaýshy bir Alla!
Túnde úsh-tórt saǵat uıyqtaǵan soń, kúnimen eshqaıda barmaı ekeýmiz suhbat jasadyq, arasynda áńgimege inim Agıonı aralasyp qoıady, ol kóbine úı sharýasymen aınalysyp júr. Kelinimiz Naǵıma shaı qoıýdan kóz ashpady, biz ákeli-balaly shaıdy urttap qoıyp qoıý áńgimelerge kiristik.
Sózdiń qysqasy, bul kúni de kesh jattyq. Tańerteń ákemniń ystyq deminen oıandym, ol meniń basymda tur, sirá, qushaqtady ma, meıirlene súıdi me, bilmeımin, meniń ańǵarǵanym, bala kúnimnen ózim óte unatatyn ákemniń burqyraǵan ıisi. Ornymnan turyp ákemdi qushaqtadym, ákemniń jalǵyz kózinen jas parlap tur eken.
Qoshtasyp jolǵa shyqtym. Ákem esik aldynda qolyn bulǵap qala berdi, men mingen jeńil kólik kózden tasa bolǵansha izimnen qarap turdy.
Bul meniń ákemmen sońǵy kezdesýim. Eki aıdan keıin paıǵambardyń úmbeti Ǵabdyjappar atty qarııa dúnıeden ozdy.
Halyq maqaly: «Shetki úı kóship ketse, ortańǵy úı shet bolady», degen. Endi men shetki úıge aınaldym. Ákem atqaratyn ıgilikti ister meniń jaýapkershiligime ótti.
***
Ákem Ǵabdyjappar týraly esimde erekshe saqtalǵan jaılardy joǵaryda baıandap bolyp, ádettegideı Ǵarıfolla Esim dep qol qoımaqpyn. Tólqujat týý týraly kýálikke negizdelip toltyrylady emes pe? Sirá, týý týraly kýálikte málimet solaı berilse kerek. Bul istiń mánisin ákemnen suraǵanda:
– Balam, sen meniń ákemniń atyn shyǵar, men umytylmaspyn, ózge de balalar bar ǵoı, – degeni áli sanamda saırap tur.
Muny áke ósıeti dep qabyl aldym da, Ǵarıfolla Esim dep ǵumyr keshýdemin.
Ǵarıfolla ESIM, akademık.
Astana.
Ákem Ǵabdyjappar maǵan:
– Balam, jaqsy adammen dos bol, –dep ósıet aıtatyn. Ol kez keńestik zaman. Meniń túsinigimde jaqsy adam mınıstr, oblystyq, aýdandyq partııa komıtetteriniń birinshi hatshylary, nemese sol sııaqty qasyna bógde jandy jolatpaıtyn óńsheń yǵaı men syǵaılar.
– Áke, – deımin, – ondaı jaqsy adamdar meni jandaryna jolata ma?
Ákem meniń ishimdegini de túsingendeı:
– Olaı bolsa, jaqsy adamdarǵa qyzmet et, –deıdi aıtqan pikirinen qaıtpaı.
Meniń kóz aldyma taǵy da álgiler kelip:
– Áke, olarǵa qyzmet jasaý da múmkin emes, – deımin kejegem keıin tartyp. Ákemniń minezi jibekteı, sabyrly adam edi, sózin jalǵastyryp:
– Balam, onda jaqsy adam týraly qaralap sóz sóıleme, – deıtin amaly taýsylyp.
Ol kisi dúnıeden ótken soń, aıtqan izgi ósıetterin saǵynyshpen eske alsam, ákem ekeýmiz bir-birimizdi jete túsinýimiz úshin, aldymen jaqsy adam kim degendi aıqyndap almaǵan ekenbiz.
Jaqsy adam men aıtqandar ma, árıne, joq. Jaqsy adam statýsy múldem bólek. Hakim Shákárim «Aıqap» jýrnalyna 1913 jyly «Bilimdilerden bes saýaldyń jaýabyn suraımyn» dep hat jazyp edi. Sol bes saýaldyń birinde: «Eń jaqsy adam ne qylǵan kisi?» degen edi. Ol týraly men eńbegimde tolyǵyraq jazǵanmyn («Danyshpan Shákárim». Almaty «Atamura», 2008).
Jaqsy adam týraly Esim atam da jıi aıtyp otyratyn. Ol kisi dastarqan basynda tek dastarqan sózin aıtyńdar deıtin. Atamnyń pikirinshe, dastarqan sózi – jaqsy sóz. Men de jaqsy sóz sóıleýshiler jaqsy adamdar degen túsiniktemin. Aǵyl-tegil mol dastarqan basynda otyryp, nesibe, yrysty attap, usaq-túıek áńgimelerge óris beretinimiz qalaı? Esim atam zamannyń aýyr kezinde ómir súrdi, dastarqan ústinde baýyrsaq pen sary maıdan ózge eshnárse joq. Sonda jaryqtyq:
– Dastarqan basynda jaqsy áńgimeler aıtyńdar, qut qashpasyn, – dep meıirlenip otyrýshy edi. Bul, árıne, jany jomart, jaqsy adamnyń sózi.
Jyraýlardan qalǵan ataly sóz: «Jaqsy adamnan qol úzbe, shóldegende sýsynyń». Iá, adamǵa degen qurmet shól daladaǵy sýsyn desek, jaqsy adam ózgelerdi ózindeı baǵalaı bilgen jan emes pe?
Ákem Ǵabdyjappar qandaı adamdy bolmasyn jan-tánimen qurmet tutýshy edi. Meniń sózimniń rastyǵyna ákemdi kórgen, bilgen árbir adam kýálik bere alady degen senimdemin. Adamdy alalaý ákemde múldem joq minez. Ol shýaq minezdi jan bolatyn.
Ákem dúnıege 1911 jyly keldi. Tarıh kýá, sol kezeńnen bastap adamzat ne kórmedi. Joıqyn eki álemdik soǵys boldy. 1914 jylǵy soǵysqa qara jumysshy bolyp ákesi Esim baryp qaıtsa, ózi 1939 jylǵy aq fındermen, odan ári «Uly Otan soǵysy» dep atalǵan qan maıdanda bolyp, bir kózinen aırylyp múgedek bop oraldy. Elde de jaǵdaı máz emes. Áıteýir ólmestiń kúni. Kele kolhozda brıgadır boldy, kúnniń atysy, tańnyń batysy kóz ilmeı eńbek etti. Sóıtip júrip, bir qolynan eńbek maıdanynda aıyryldy. Bir kózinen, bir qolynen jarymjan bolyp júrip, beseýmizdi (Nasıfolla, men, Agıonı, Sáýle, Ǵabıbolla) ósirip el qataryna qosty. Keıingi 26 jyl boıy Lebıaji selosynda ımam bolyp, eldi rýhanı saýyqtyrý isinde ólsheýsiz qyzmet atqardy.
Sóıtip, naǵyz totalıtarlyq, ateıstik qoǵamda ákem Ǵabdyjappar Lebıaji selosynyń ımamy bolyp qyzmetke aralasty. Aıtpaǵym, qazaq halqy qanshama sosıalızmge burylǵanymen, ıslam dininen aıyrylǵan joq. Islam qazaq halqynyń ádet-ǵurpymen, dástúrimen bite qaınasyp, ózine óris tapty. Sol ateıstik zamannyń ózinde dúnıeden qaıtqandardyń ımany aıtylmaı, dinı dástúrmen jerlenbegeni kemde-kem bolatyn. Halyq ıslam dininen alshaqtaǵanmen, eshqashan ony joǵaltqan joq. Osy úzilgeli turǵan tusta jipti jipke baılap jalǵastyrǵan ákem sııaqty aýyl qarııalary az bolǵan joq. Solar astyń dámin keltiretin tuz sııaqty eldiń yntymaq-birligin saqtap otyrdy desem artyq aıtpaǵanym bolar.
Ákem jetpisten asqan shaǵynda dertti bolyp, Semeı qalasyndaǵy aýrýhanada em aldy. Ol kezde Semeı pedagogıka ınstıtýtynda qyzmettemin, turmysym táýir, kólik bar degendeı. Emhanaǵa kúnine ne kúnara qatynap turamyz. Ákemniń syry kelini Rımma ekeýmizge belgili. Ol kisi emhananyń qara shaıy men nanynan basqa taǵamyn aýzyna almaıdy. Jáne ádetin qoımaı bes ýaqyt namazyn qaza jibermeıdi. Men onyń bul isine narazy bolyp:
– Áke, endi emhanada namazdy qoıa turmaısyz ba? – desem, jaýtańdap kelini Rımmaǵa qaraıdy. Ol da dáriger:
– Ata, balańyzdy tyńdamańyz, ol kommýnıst bolǵan soń aıtyp tur, – dep ákem jaǵyna shyǵyp ketedi.
Endi birde kelsem, ákem emhanada shaldardy jınap alyp, qoıdyń basyn mujyp otyr. Bul ne degendeı tańdanys bildirsem, sol emhanaǵa ákemdi kórip keńes berýge kelgen hırýrg dosym Muzafardyń isi eken. Ol emdelip jatqandarǵa:
– Aqsaqal, dindar adam. Saýap alasyńdar, kútińder, ol bul jerdiń tamaǵyn jemeıdi, – degen soń, dárigerler kezektesip, bireý qoıdyń basyn, jambasyn, bireý qazysyn tası bastapty.
Men narazylyq bildirip, muny qoıyńdar desem, qas qylǵandaı sol kezde Muzafardyń kele qalmasy bar ma. Ol birden óziniń tik minezine salyp:
– Aqsaqal, balańyzdy tyńdamańyz. Bular fılosoftar, dinge qarsy, – dep áńgimeni onan saıyn kúsheıtti.
Ákem aınalaıyn dep, Muzafardy qushaqtap jatyr. Muzafar meniń dosym, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty, belgili hırýrg. Ákesi Jańa-Semeı meshitiniń ımamy bolǵan. Qazir ózi de din jolynda, tamasha azamat.
Ákem týraly estelik mol, sonyń ishinde erekshe esimde qalǵany seksenge jaqyndaǵanda bir sózdi jıi qaıtalaıtyn boldy. Basynda oǵan onshama mán bermeı júr edim, keıinirek oılansam, ásirese ózi dúnıeden ótken soń, ol sóz sanaǵa sabaq bolatyn ulaǵatty maǵyna ekenin túsine bastadym. Ákem aıtatyn:
«О́mirimde ákemdi birde-bir ret renjitip kórmedim», – dep.
Muny ol zor maqtanyshpen aıtatyn. Joǵaryda aıttym, ákemniń ákesiniń aty Esim (Eshmuhammed). Ol 1963 jyly 91 jasynda dúnıeden ozdy. Ákeli-balaly ekeýiniń kórmegen qıyndyǵy joq, sonyń birin ol kisi hıkaıa etip, maǵan baıandap berip edi.
Tań sáriden bári jınala bastady. Ákemniń belsendilerden qashyp, “ishke” aýǵaly jatqanyn túsindim. Úı ishinen tósek-oryn, kıim keshek, ydys-aıaq alyndy. Jolǵa ákem, atam, inisi – bári shyqpaqshy. Demek, bul jerde tiri jan qalmaıdy. Men tańmyn. Maǵan kóshý týraly eshkim lám degen joq. Meniń kóshýge tipten esh daıyndyǵym joq. О́zgelerdiń qolynda túıilgen kıim-keshekter. Býynyp-túıinip bolǵan jurt japa-tarmaǵaı tize búkti. Atam quran oqydy, saparǵa sáttilik tiledi. Al, júremiz degen ákemniń sózi sańq ete túskende, baıaǵydan býlyǵyp otyrǵan áıelder jaǵy shýyldap, jylap qoıa berdi. Úlkender toqtaý aıtqanmen, kóbi óksikterin basa almaı eńiredi. Qaıtsin, jıǵan-tergen, qora-qopsy bári qalyp barady. Týǵan jerden sý shyqqandaı bas aýǵan jaqqa qańǵyryp baramyz. «Ishke» baramyz deıdi, onyń ne jer ekenin kim bilgen. Onda bizdi kim qushaq jaıyp qarsy almaq?
Sheshem marqum óte ustamdy kisi edi, eseńgirep turǵan maǵan jaqyndap kelip qushyrlana súıdi de, qolyma bir túıinshek ustatty.
– Balam, berik bol, saqtan pále-jaladan. Qaıteıin, – dep kózin súrtip arbaǵa bet aldy.
Meniń aıaq astymdaǵy ulpa jer dóńgelenip sala berdi. Qalaısha sonda, elge pana bolmaǵan myna jurtta men jalǵyz qalmaqpyn ba? Qaıtip qıyp tastamaqshy. Joq, ne kórsem de áke-sheshem, ini-qaryndastarymmen kóreıin. Men olardan qalmaımyn dep ishteı bekindim. Qasyma atam keldi.
– Balam, aqyldy bol. El ishindegi jannyń ózegi talmaıdy. Biz basymyzǵa is túsip, aýyp baramyz. Sen osynda bol. Balasyń, eleýsiz júre beresiń. Bizge qıyn... Túsin, balam, – dep teńsele basyp baryp arbaǵa otyrdy.
Jıylyp-terilgende eki otbasy eki at arbaǵa jaıǵasty.
Men ákemnen kózimdi almaımyn, ol meni kórmegensip, anany-mynany aıtyp, kóshke basshylyq jasap júr. Baıqaımyn, tipten qoshtasatyn túri joq. Esime osy kóshtiń aldyndaǵy ákemniń isteri túse bastady. Eki-úsh kún ákem meni qasynan tastamaı alyp júrdi. Seriktes bolyp qurylǵan kórshi aýylǵa bardyq. Onda shopan Qospanmen ákem uzaq áńgimelesti. Aqyry meni shaqyryp alyp:
– Qoseke, balamnyń túri mynaý, áli buǵanasy qatpaǵan, ne amal bar, taǵdyr jazýyna kóný kerek. Muny saǵan tapsyrdym. Qasyńda júrip qoı baqsyn, kómekshiń bolady.
Qosekeń qınalyp turyp: «Iаpyraı-aı, á! Qıyn-aq jaǵdaı eken. Qazir bireýge-bireýdiń senimi ketken zaman ǵoı», – dedi.
– Basqa amal joq Qoseke, ne bolsa da kóndim, –dep otyrǵan ornynan turǵan. Meniń bul áńgimeden uqqanym, mal tapsyn degen oımen Qospanǵa kómekshi retinde qoı baǵýǵa bermekshi. Oǵan pálendeı narazy emespin. Jaqyn jer, baryp-kelip turamyn. Qospan minezi jaıdary jaqsy adam. Bizge atalas týystyǵy da bar deıtin atam, sóz Qospan týraly bolsa. Qazir seriktestikke engenderdiń turmysy jaman emes. Qoı sútin saýyp ishseń de qaıda jatyr. Áıteýir ózegińdi jalǵap, ashyqpaýǵa bolady. Qospannyń úıinen ákem ekeýmiz jaıaý qaıttyq, jol boıy ákem meni meıirlene qushyp-qushyp qoıady. Baıqaımyn, kóńili bosap keledi. Ishimnen ákemniń bul qylyǵyna tańmyn. Meni, sirá, bala deıdi-aý, áıtpese qoı baqqannyń ne azaby bar, táıiri deımin.
Mundaı sumdyq bolaryn sezbegen edim. Endi bári túsinikti boldy. Men Qospanǵa kómekshi bolyp, qoı baǵyp qala berem. Al, búkil týys, áke-sheshem, baýyr-qaryndasym bári «ishke» ketip, meni jurtqa tastap, ketkeli jatyr. О́ne boıym muzdap qoıa berdi. Qolymda sheshem ustatqan túıinshek, men turǵan jerimde turmyn, at-arbalar qozǵalyp ketti. Jaǵdaıymnyń ne bolyp bara jatqanyna kózim naqtyly jetisimen eńirep jylap, arba sońynan júgirdim. Yzadan býlyǵyp, áldeneni aıtyp kelemin. Jan dármenimmen sońǵy arbaǵa jetip jarmastym. Kishi inim qolyn sozyp, kómek berip, meni arbaǵa otyrǵyzyp aldy. Bárin baıqap otyrǵan ákem arbadan qarǵyp túsip, áı-shaıǵa qaramastan meni otyrǵan jerimnen julyp alyp, eki jaǵymnan kezek-kezek tartyp-tartyp jiberdi.
Dúnıe astań-kesteń boldy, bireýleri ara tústi bilem, qaryndasym jylady-aý deımin. Ákem:
– Táıt, shýyldamaı óńsheń... – dep aqyrǵan daýsynan jym boldy. Taıaq jegenge qaramaı arbaǵa umtylyp edim, ákem keýdemnen qatty nuqyp ıterip jiberdi. Qulap tústim. Ornymnan turǵanym joq. Uzaq-uzaq jyladym. Ábden óksigimdi basyp, esimdi jınaǵanda kóz ushynda arbalar kórinbedi. Endi olardy qýǵanmen eshnárse ónbeıdi. Qasymda jatqan sheshem bergen túıinshekti alyp, keshe baryp qaıtqan Qospan qoıshynyń úıine tarttym.
Sol ketkennen ákemder eki jyldan keıin oraldy. Tek atam qaıtpady, sol jaqta qaıtys bolypty. Qalǵandary din aman. Baýyr-qaryndasym tipten orysshalap qoıady. Kóp jyldar ótip, kóńil jaılanǵanda ákemnen suraımyn:
– Áke, sizder «ishke» aýǵanda meni nege tentiretip jurtqa tastap kettińiz, – dep.
Ákem aýyr kúrsinip:
– Balam-aý, biz otyzynshy jyldan aman qalamyz dep oılaǵan joqpyz. Kýlak dep meni jumysqa almady. Ashyǵa bastadyq. Sodan el qatarly «ishke» kóshýdi jón kórdim. Biraq, onda kim bizdi kútip tur. Dini, tili bólek el. Oılana kele, seni elge tastaýdy jón kórdim. Eger biz ashyǵyp, shet elde opat bolsaq, artymyzda tuıaq qalsyn degen oı edi. Baýyryń jas. Sen bolsań es jıyp qaldyń.
Árıne, mundaı sózdi ol jasta maǵan qalaı aıtyp túsindirse de men uǵam ba? Ákemniń eki jaǵymdy dýyldata tartqan shapalaǵy men keýdemnen nuqyp ıterip tastaǵanyn keıin baryp túsindim. Baıqap otyrsam, qataldyqtyń ózi aqyldan týǵan sekildi. О́mirde osyndaı máni mol qataldyqtar mol bolsa ǵoı dep oılaımyn, keıde balalarym men nemerelerimniń qylyqtaryna qarap.
Alla taǵalanyń raqymyna bólenip ákeli-balaly bop olar uzaq ómir súrdi, jandary jánnatta bolsyn!
Ákem 85 jasta dúnıeden ozdy. Sońǵy jyldary ara-tura aıtyp qoıýshy edi:
– Áı, qaıdan, ákemniń jasyna jetý qıyn bolar! – dep.
Ol kisiniń kórmegeni joq, ómir taýqymetin bir kisideı tartty, biraq armanyna jetip ketti. Bir kúni Mıhaıl Gorbachevti tyńdap otyryp:
– Balam, meniń aıtqanym keldi emes pe, dinimiz ózimizge qaıtatyn boldy ǵoı. Mynaý poptarǵa erkindik berip jatyr, endi bizde de solaı bolmaq, – dedi.
Ras. Din máselesi ákem aıtqandaı boldy. Endi ákemdi ımam Ǵabdyjappar dep ataý ábden oryndy.
Iá, sonymen ol kisi ómirinde ákesin birde-bir renjitpegeni týraly áńgimege kelsek, bul aıtýǵa jeńil bolǵanymen, qıyn is. Ákesin bir ret te renjitpegen balany taýyp kórińiz. Búginde balasyna renjimegen áke taýyp kórińiz. Ákeni renjitpeý degen ne? Bul saýaldy men ózime qoıamyn da jaýap izdeımin. Men ákemdi renjittim be, betine qarsy keldim be? Shyndyq sol, renishter boldy. Sondaı jaǵdaıda aramyzǵa shyr-shyr etip Rımma kelini túsip, ol únemi atasy jaǵynda bolatyn.
Renishter boldy, biraq eshqashan ákemdi nalytqan joqpyn. Bul meniń maqtanyshym. Ákemdi nalytyp, júregin eshqashan jaralaǵan emespin. Renishimiz negizinen dindi túsinýde boldy, onyń ózinde Almatynyń aýa raıy sııaqty tez ózgerip, bult tez tarap, kún shýaqtanyp, máre-sáre bop kelininiń shaıyn ishe bastaıtynbyz. Ákesin nalytqan balanyń bolashaǵy aýyrlaý bola ma deımin. Árıne, bárin bilip, anyqtaýshy bir – Alla. Áıtse de, ákesin nalytqannan áýlıe shyqpaıtyny anyq. Osy týraly bir áńgime aıtaıyn.
Irannyń Qum qalasyna jol túsip eki ret boldym. Qum shaharyna arnaıy kelgen qonaqtardy aparatyn jer ál-Masharrı áýlıe salǵyzǵan «Qoljazba qory». Bizdiń túsinikte bul kitaphana kesheni. Munda qoljazbalar kóp, sonyń bárin jınaǵan ál-Masharrı áýlıe. Ol kisi tapqan-taıanǵanyna tek qoljazbalar jınaı bergen kórinedi. Keıde tamaq ta ishpeı, bireýler úshin qudaıǵa qulshylyq jasap, namaz oqyp, oraza ustap, óteýine qoljazbalar satyp alyp otyrǵan. Qazirgi «Qoljazba qory» erekshe mekeme, oǵan kirip-shyǵýdyń ózi bir másele. Esikteri bankterdiń esigindeı qat-qabat. Munda qoljazbalardy «saýyqtyrý», ıaǵnı tazalap-óńdep, alǵashqy túp-nusqa qalpyna keltirip, kitap qoryna qosý isi órkenıettik, ǵylymı-tehnologııalyq negizde júrgiziledi. Bul mekemeniń tikeleı ıesi ál-Masharrı áýlıeniń urpaǵy. Áýlıeniń dúnıeden óterdegi ósıeti:
– Meni «Qoljazba qorynyń» kirer tabaldyryǵyna jerleńder, bilim izdegenderge tabaldyryq bolyp jataıyn, armanym sol, – depti.
О́sıeti oryndalǵan ál-Masharrı áýlıe kitaphanaǵa kireberiste sol jaqta jerlengen, kelgender oǵan duǵa jasap jatady. Sol ál-Masharrı áýlıeniń óziniń ákesine degen qurmeti týraly estelik saqtalǵan.
Áýlıeniń bala kezi. Ákesi qara jumysta. Iranda kún ystyq. Túski asqa kelgen otaǵasy sharshap uıyqtap ketedi. Anasy balasyna as daıar boldy, ákeńdi oıat deıdi. Sonda ál-Masharrı uıyqtap jatqan ákesin qalaı oıatýdyń jolyn tappaı, aqyry ákesiniń tabanyna betin tosyp, betimen tabanyn úıkeleı bastaıdy. Ákesi oıanǵanda anasynyń dámi daıar bolǵanyn aıtady. Osy qurmet ál-Masharrıdi Iran eline óte áıgili áýlıe qataryna qosty deıdi estelik aıtýshylar.
Ákeni qurmetteý – áýlıelik jol deıtinim osy.
Ákem Ǵabdyjappardan suraımyn:
– Qalaısha ákeńizdi birde-bir renjitken joqsyz, – dep.
Ákem oılanyp otyryp, bir ret renjitetin jaǵdaı boldy dedi. Men áńgime tyńdaýǵa nıet bildirdim. Maǵan ǵana aıtylǵan sóz bolǵanymen, qanshama mezgil ótti ǵoı, jarııa ete bergennen ádepsizdik bolmas degen nıetpen ákemniń ómirbaıanynyń aıaýly bir betterin jaıyp salmaqpyn.
– Soǵystan bir kózdi berip, qalǵan denim saý, elge aman-esen oraldym, – dedi ol kisi. – Kolhoz jumysyna aralastym. Ol kezde jesirler, boıjetkender kóp. Áli soǵys aıaqtalmaǵan. Elge oralǵandardyń kóbi múgedekter. Oıym, endi otbasyn qurý. Kóńilim ketken bireý bar. Bir kúni astan keıin ákem:
– Balam, soǵystan aman keldiń, endi otbasyn qurý kerek, – dedi.
Ákem ózim aıtaıyn dep júrgen oıyma dáp tústi, qýanyp kettim.
– Iá, ıá, – deı berdim.
Ákem tamaǵyna bir nárse qadalǵandaı eki-úsh ret jótelip:
– Balam, úılenseń, úı bolatyn adam osynda otyr, – demesi bar ma? Basym aınalyp qoıa berdi. Meniń oıym basqa, ákemniń oıy ózge. Úıde otyr degeni jeńgem. Aǵam Sátjan «halyq jaýy» bolyp sottalyp, túrmede qaıtys bolǵan. Odan eki qyz qalǵan Qaırıma (Qaıken) jáne Múslıma. Úsheýi úıde. Meniń halimdi sezgen ákem:
– Balam, men saǵan aıtqanymdy orynda deı almaımyn. Soǵystan aman kelgenińe shúkirshilik. Myna eki qyz balanyń qamy ǵoı, maǵan bul sózdi aıtqyzyp otyrǵan, áıtpese... – dep sóziniń aıaǵyn jutty.
– Balam, oılan, erik ózińde, – dep ákem ornynan turdy.
Eki-úsh kún oı ústindemin. Kóńilim qalaǵan adamym menen sóz kútýde. Erik ózińde dedi ákem. Sonda ol qaıdaǵy erik. Keshegi soǵysta kóptiń biri bop kóz jumsam she! Elge aman oralyp, ákemniń aıtqanyn oryndamasam kim bolǵanym. Oıym on saqta. Aqyry, ákemdi renjitpeý kerek degen sheshimge keldim. Oǵan ońaı emes, úlken uly Sátjan talantty aqyn edi, «halyq jaýy» atanyp túrmede óldi. Kishi balasy Adııatolla soǵystan habarsyz ketti. Men, inilerim: Jálel, Qaný bárimiz múgedek bop oraldyq. Aǵamnan qalǵan eki qyz bala jetim. Men óz basymdy oılaǵanda kim bolmaqpyn, joq, ákemniń aıtqanyn oryndaımyn. Sheshimimdi ákeme aıtqanda, ol:
– Balam, osyndaı sheshimge keletinińe senip em. Endi aıtarym, ókinbe, ómiriń ókinishti bolmaıdy. Myna Bıjamal kelinnen elge sóz aıtar balalar týady. Aqyry qaıyr bolsyn, – dep bata berip edi – dedi ákem sózin aıaqtap. – Mine, ákem aıtqan balalar sendersińder, – dep, ózinshe bir marqaıyp qalatyn edi, jaryqtyq.
Birde osy áńgimeniń shet jaǵasyn ákemniń nemere qaryndasy, jasy seksennen asqan apam Aǵyrajǵa aıtqanda:
– Ol kisi (ákemniń kóńilindegi adamyn aıtyp otyr) óle-ólgenshe aǵataıymdy aýzynan tastamaı ketti, – demesi bar ma.
Ol ákemniń de jan syry, ony ózimen birge alyp ketti. Biraq ákesine degen qurmet ákemniń áýlıelik jolyna túsýi dep oılaımyn. Árıne, bárin bilip, jón silteýshi bir Alla!
Oıymnan ákemniń ósıeti ketpeıdi. Ol:
– Balam, eshqashan qazaqtyń myna maqalyn ózińe qarata aıtqyzba, – deıtin.
Men:
– Ol qandaı maqal, – degende, ákem:
– «Jaman aıtsa biledi, ıyǵynan tartsa biledi» degen maqal, – deıtin ákem maǵan tike qarap.
Men búginde osy maqaldy nemerem Bekzatqa aıtyp júrmin. Osy maqaldy ózińe qarata aıtqyzba, bul azamattyq jol, – deýmen kelemin. Pende ne aıtpaıdy, pende nege kónbeıdi! Bári bir Allanyń qolynda!
Ákem qan maıdanda boldy, biraq soǵys týraly jarytyp áńgime aıtpaıtyn. Meniń esimde qalǵandary:
– Soǵysta júrgende ýkraındar men belorýs jigitteri aıtatyn: «Sender baqyttysyńdar, otbasylaryń aman, soǵystan alysta. Al bizdiń el soǵys órtinde», – dep. Sonda ishimnen buǵan da shúkir dep táýbe etetinmin, – deıtin de qoıatyn. Taǵy birde aıtqany esimde:
– Soǵystyń alǵashqy jyly úsh adamǵa bir vıntovka, qolymyzda eshnárse joq, qur aıǵaılap júgiremiz. Myltyǵy bar jaralansa ne ólse ǵana vıntovkaǵa qol jetedi. Al, nemisterdiń sol kezde úsh aıaqty motosıkldermen júrgenine tań qalatynmyn, – deýshi edi.
Ekinshi oqıǵa óziniń qalaı jaralanǵany týraly.
– Biz baqylaýshylar tobynda boldyq, maıdan shebinen alǵa kettik. Kenetten nemis tankileri qaptap aldymyzdan shyǵa kelgende qashýdyń mánisi bolmaı qaldy. Komandır jasyrynyńdar dep buıryq berdi. Shópteri bıik jer edi, bir-birlep jasyrynyp úlgerdik. Topta 5-6 ózbek bar edi, olar bir-birinen bólinbeı kózge túsip qalyp, tankiniń astynda kóz aldymyzda janshylyp qaldy. Endi baıqadym, bir tank týra men jatqan jerge óńmeńdep kelip qapty, belýarynan shyǵyp avtomatyn kezenip turǵan nemis ofıserin tank ústinen kózim shalyp qaldy. Amal joq, únsiz jatý kerek, tank ústimnen óte berdi, basymdy burýǵa shamam keldi, sonyń ózinde aýyr jaraqat aldym, eki kózim de kórmeı qaldy. Tankter ótken soń, tiri qalǵandar, jaralylar bir-birimizdi jetektep medsanchastqa jettik-aý, áıteýir, – deıtin. – Sonda qudaı saqtady, senderdiń kórer jaryqtaryń bar eken ǵoı, – dep áńgimesin aıaqtaıtyn.
Ákemmen sońǵy kezdesýimdi aıtpasqa bolmas. 1993 jyldyń basynda jolym túsip, qarııanyń amandyǵyn bilýge Lebıajige keldim. Sheshem qaıtys bolǵan, ákem jalǵyz inim Agıonıdiń qolynda turady. Buryn Lebıaji dep atalatyn selonyń atyn «Aqqý» dep ózgertip qoıypty. Sonsha kelisti at emes, «lebıaji» degen orystyń «lebedınnyı pýh» degeninen shyqqan sóz, onyń qazaqshasy qamqa, ıaǵnı selo ataýy «Qamqaly» bolýy kerek edi. Úıge túsip, ákemmen amandyq-saýlyq surasqannan keıin burynǵy ádetime basyp, birge ósken dostardy aralap kettim. Mektepte birge oqyǵan Yrymbaıdyń úıinde qonaq bolyp shaı iship, áńgime quryp otyr em, kelinim Naǵıma telefon shalyp:
– Sizdi atam shaqyryp jatyr, – dedi.
Úlken kisi bolǵanda mundaı shuǵyl habarlardan, árıne, sekem alasyń. Áli et taǵamynan dám tatpaǵan dastarqandy attaý maǵan ersileý kórinip, ózim ákeme telefon shaldym.
– Áke, jaıshylyq pa, men áli úlken asty ishpep em, qonaqta Yrymbaıdikindemin, – desem, ákem:
– Balam, sen áli talaı qonaqta bolasyń, osyndaı abyroıly júrseń, aldyńnan talaı dastarqan da jaıylar, – demesi bar ma. Bul meniń ákemniń minezine tán emes qylyq, shoshıyn dedim.
Yrymbaıǵa asqa qaraı almaıtynymdy aıtyp, úıge tarttym. Kelsem, ákem túk bolmaǵandaı jaıdary:
– Yrymbaı dosyń ǵoı, renjimes, – dedi.
Men arnaıy asqa qaramaı kelgenimdi aıtsam, áke oǵan qýanyshyn bildirdi. Baıqaımyn, burynyraqta olaı istesem, ony jaratpaıtyn, shaqyrǵandardyń yqylas-nıeti dastarqanynda dep otyratyn. Búgin ózgeshe. Sóıtsem, inim Agıonı meni erteń tańerteń jolǵa shyǵady depti. Shyny da solaı edi.
– Balam, ertemen jol júresiń, qazir alystasyń (Almatyny aıtyp otyr), endi qaıtip kelgenshe kim bar, kim joq, kári qoıdyń jasyndaı jasym qaldy, – dedi shynyn aıtyp.
– Áke, erteń jolǵa shyqpaımyn, sizben taǵy bir kún bolam, qonaqqa da barmaımyn, – dedim.
Ol kisi balasha qýandy. Kelinge shaı qoıǵyzdy. Bul sol túni ishken bir shaı emes, tańǵy tórtke deıin birneshe shaıdy eselep ishtik. Áńgime kilti ábden ashyldy. Ákem sýsap qalǵan eken. Ekeýden ekeý, áńgimemiz taýsylar emes. Oıymda qalǵany saǵat túngi úshtiń kezinde uıyqtamaq bolyp ýaǵdalasyp jatyp qalyp ek. Kózim iliner-ilinbeste ústimnen maǵan bireý qarap tur, kózimdi ashsam ákem:
– Balam, uıyqtap kettiń be?
Men jalma-jan:
– Joq, áke, uıyqtaı almaı jatyrmyn, – dedim.
Ol da:
– Meniń de uıqym kelmeıdi, tur, shaı iship otyryp áńgimeleseıik, – dedi.
Kelinniń qalaı shydaǵanyn bilmeımin, shaı daıar tur. Taǵy uzaq áńgime bastaldy, másele din tóńireginde órbidi. Burynǵydaı áke men bala arasynda pikir jarysy ne talasy joq, sózimizdiń túp-tórkini bir jerden shyǵyp, bir arnaǵa quıylyp jatyr. Ákem bir kezde:
– Balam, renjimessiń, men saǵan bir suraq bersem, – degeni. Men tańdanys bildirip:
– O ne degenińiz, áke, – deımin, ol:
– Joq, balam, renjimeseń ǵana aıtamyn. Renjiseń suramaımyn, – deıdi. Renjiseń suramaımyn degeni men úshin tipti aýyr:
– Áke, men nege sizdiń saýalyńyzǵa renjýim kerek, – dep aqtalýdamyn.
– Onda saýalym mynaý, – dedi ákem, – din, dinder týraly bilimiń tereń eken, solaı bola tura nege namaz oqymaısyń, – dedi.
Iá, naqtylap jaýapty talap etetin saýal. Ákem túngi saǵat úsh jarymda, sirá, ózin kóp qınaǵan saýalyna, menen jaýap kútip otyr.
– Áke, – dedim. – Siz jaqsy bilesiz, paıǵambardyń bir hadısinde aıtylǵan eken. Musylman kim degende, adamdarǵa jaqsylyq jasaýshy adam musylman dep. Men, ınshalla, ózimdi musylmanmyn dep sanaımyn, sebebi osy jasqa kelgenshe eshbir adamǵa arnaıy zulymdyq, zorlyq, qastandyq jasaǵan joqpyn, ınshalla, alda da solaı bolmaq, – dep bir toqtaldym da, – men shamam kelgenshe halyqqa, elge bilimdi, ǵylymdy nasıhattap júrmin, muny Alla joly dep túsinemin, – dedim.
Taǵy da dálelder aıtqym kelip edi, sózimdi bólip:
– Balam, osy jetkilikti, dán rızamyn, bilýshi Alla, biraq naǵyz musylmandyq jolynda ekensiń, – dep qolyn jaıyp batasyn berdi.
Keıbir din basynda ne din taratyp júrgenderdiń adamdardy sen musylmansyń, sen ondaısyń, sen mundaısyń, sen dinnen shyqqansyń, tipten dindi buzýshysyń dep jiliktep, óz pikir-túsinigine salyp suryptap jatqandardyń isine qarap, ákemniń:
– Naǵyz musylmannyń minezi jibekteı bolady, – degeni esime túsedi.
Shynynda da, ákem Ǵabdyjappardyń minezi jibekteı edi, jany jánnatta shyǵar jaryqtyqtyń, alaıda bárin anyqtaýshy bir Alla!
Túnde úsh-tórt saǵat uıyqtaǵan soń, kúnimen eshqaıda barmaı ekeýmiz suhbat jasadyq, arasynda áńgimege inim Agıonı aralasyp qoıady, ol kóbine úı sharýasymen aınalysyp júr. Kelinimiz Naǵıma shaı qoıýdan kóz ashpady, biz ákeli-balaly shaıdy urttap qoıyp qoıý áńgimelerge kiristik.
Sózdiń qysqasy, bul kúni de kesh jattyq. Tańerteń ákemniń ystyq deminen oıandym, ol meniń basymda tur, sirá, qushaqtady ma, meıirlene súıdi me, bilmeımin, meniń ańǵarǵanym, bala kúnimnen ózim óte unatatyn ákemniń burqyraǵan ıisi. Ornymnan turyp ákemdi qushaqtadym, ákemniń jalǵyz kózinen jas parlap tur eken.
Qoshtasyp jolǵa shyqtym. Ákem esik aldynda qolyn bulǵap qala berdi, men mingen jeńil kólik kózden tasa bolǵansha izimnen qarap turdy.
Bul meniń ákemmen sońǵy kezdesýim. Eki aıdan keıin paıǵambardyń úmbeti Ǵabdyjappar atty qarııa dúnıeden ozdy.
Halyq maqaly: «Shetki úı kóship ketse, ortańǵy úı shet bolady», degen. Endi men shetki úıge aınaldym. Ákem atqaratyn ıgilikti ister meniń jaýapkershiligime ótti.
***
Ákem Ǵabdyjappar týraly esimde erekshe saqtalǵan jaılardy joǵaryda baıandap bolyp, ádettegideı Ǵarıfolla Esim dep qol qoımaqpyn. Tólqujat týý týraly kýálikke negizdelip toltyrylady emes pe? Sirá, týý týraly kýálikte málimet solaı berilse kerek. Bul istiń mánisin ákemnen suraǵanda:
– Balam, sen meniń ákemniń atyn shyǵar, men umytylmaspyn, ózge de balalar bar ǵoı, – degeni áli sanamda saırap tur.
Muny áke ósıeti dep qabyl aldym da, Ǵarıfolla Esim dep ǵumyr keshýdemin.
Ǵarıfolla ESIM, akademık.
Astana.
