Shopanata kásibi – qazaqtyń búgingi násibi

Qazaqstan úshin mal sharýashylyǵy, onyń iri sarqylmas qory ekendigi tarıhtan belgili. Al, qoı sharýashylyǵy – onyń jetekshi salasy. Babalarymyz «Mal – áýlıe, malsyz bolsań jarylqar qaı áýlıe» – dep aıt­qandaı, maldy áýlıe sanaǵan halqymyz­dyń ǵasyrlar boıy tirshilik kózi de aýyl sha­rýa­shylyǵynyń osy salasy ekendigi sózsiz. 1990-1991 jyldary Qazaqstanda 100 myń tonnadan astam qoı júni men 300 myń tonnaǵa jýyq qoı eti óndirilip, qoı basynyń sany boıynsha elimiz álemdegi aldyńǵy on memlekettiń qatarynda bola­tyn. 1991 jyly Qazaqstanda qoı basy 35,9 mln. bolsa, el Táýelsizdiginiń alǵashqy jyl­dary ekonomıkalyq reformanyń jáne jańa naryqtyq ınfraqurylymnyń qury­lýy, mal sharýashylyqtaryndaǵy selek­sııa­lyq-asyldandyrý jumystaryna mán bermeýdiń áseri mal sany men onyń ónim­diliginiń tómendeýine ákep soqty. Jeke­shelendirýdiń alǵashqy kezeńinde túsi­n­beý­shiliktiń saldarynan mal basy ustaǵanyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketti. Alaıda, aýyldyń turmys jaǵdaıy jaqyn ýa­qytta túzelmeske bet burǵan tusta Elba­symyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev 2004-2006 jyldardy aýyldy jáne onyń sharýashylyǵyn damytýǵa arnap úlken betburys jasady. Endi, mine, Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Shopan ata kásibin damytýǵa bet buryp, elimizdegi qoı sharýashylyǵyn jan-jaqty zerttep, taldap, arnaıy baǵdarlama qabyldaýǵa daıyndalýda. Bul «ata kásipke» – degen úl­ken betburys. О́tpeli kezeńniń aýyrtpa­ly­ǵyn aldymen kótergen aýyldyń qaıtadan qara atyna minip, aıaǵynan tik turyp ketýine betburys keıingi kezdegi aýyl sharýa­shylyǵyna degen durys kózqarastyń qa­lyp­tasýyna baılanysty ekeni de sózsiz. Qazaqstannyń shóldi-shóleıtti jáne taý aımaqtary qoı ósirýge qoılaıly óńir. Respýblıkada 180 mln. ga jaıylym bar, onyń 71 mln. ga shóldi, 35 mln. ga shó­leıt­ti, 68 mln. ga dalalyq jáne 6 mln. ga taýly jaıylym, al jaıylymnyń jalpy alqa­bynyń 76 mln. ga kóktemgi-kúzgi, 79 mln. ga jazǵy jáne 24 mln. ga qysqy jaıy­lym­dar. Alaıda qysqy jaıylymdar qoıdyń qo­rekti zattarǵa degen qajetin tolyq qam­ta­masyz ete almaıdy. Osy jaǵdaıǵa da mán bergen durys bolar. Elimizdiń mal­shy­lary da mamandary da, ǵalymdary da mal sharýa­shylyǵymen aınalysýdy qolǵa al­ǵanda elimizdiń aýa raıyna, jaıylymyna mán bergen durys. О́ıtkeni, bizdiń respýblıkada aýa raıy qubylmaly: qysta -40°C bolsa, jazda +40°C-dan asady. Al, Qazaq­stannyń ǵalymdary eń aldymen elimizdiń aýa raıyna, jaıylymyna saı keletinin jańa mal tuqymdaryn shyǵarǵan, ony ǵy­lymı turǵydan saraptamadan ótkizip dá­leldegen. Shetelderden satyp alynǵan maldardy da elimizdiń aýa raıyna, jaıy­lymyna qalyp­tastyryp, ony beıimdeýdi zertteý de ǵa­lym­­dar­dyń mindeti. Sondyq­tan mal sharýa­shy­lyǵyn órkendetýde eli­mizdiń osy sa­ladaǵy ǵalymdarynyń da oı-pikirlerine mán bergen durys. Jalpy, Qazaqstandaǵy jaıylymdyq jer – qoı sharýashylyǵyn damytýǵa tabı­ǵat­tyń bergen qolaıly jaǵdaıy. Buǵan ǵasyrlar boıy qazaq halqy mal ósirýdiń qyr-syryn tereń biletindikterimen erekshelenip kelgendigin qosqan jón. 1905 jyly belgili statıst-ekonomıst F.A.Sher­bına bylaı dep jazdy: «Qazaq keremet botanık, onyń ár alýan ósimdik túrlerin belgileýge, maldyń ár túri úshin árbir ósim­diktiń azyqtyq mańyzymen keń tanystyǵy bar». Al ǵalym V.Iа.Benkovıch bolsa: «Birneshe kún boıy at ústinde ókpek jeldiń ótinde júrip, qarly boranda úıir-úıir jylqylarǵa ıe bolatyn jylqyshy – qazaqpen kim teńese alady?» – dep baǵa bergen. Osy pikirler sonaý erte zamanda-aq Qazaqstanda tórt túlik mal ósirýdiń baı tájirıbesi bolǵanyn aıqyn kórsetedi. Al biz bolsaq, áli de tabıǵı jaıy­lym­dy tıimdi paıdalana almaı kelemiz. Qa­zaqstandaǵy jaıylymdyq jerdiń 100 mln. gektardan astamy shól jáne shóleıt aı­maqqa ornalassa, osy jaıylymdyk jerdiń 50-60%-y paıdalanylmaýda. Ony ıgerý qoı sharýashylyǵyn damytýǵa orasan múmkindik ekeni sózsiz. Ata-babalarymyz osy orasan zor jaıylymdyq jerlerdi qoı ósirýmen qatar túıe jáne jylqy ósirý arqyly tıimdi paıdalana bilgen. Qoı sharýashylyǵyn damytý arqyly elimiz úshin asa mańyzdy kezinde ekinshi tyń atalǵan salany órkendete otyryp eki mindetti – azyq-túlik qaýipsizdigin qamta­ma­syz etýdi jáne eksportty ártaraptan­dy­rýdy sheshemiz. Árıne qoı sharýashylyǵynyń ónimdili­gin arttyrý úshin bes qaǵıdanyń oryn­da­lý­yn qamtamasyz etý qajet: olar, qoı ba­synyń birkelki ósýi, óndirilgen qoı ónim­deriniń ishki jáne syrtqy bazardaǵy báse­ke­lestik qabiletin arttyrý, qoı tuqymda­rynyń qajettilerin ósirý, árbir ónim óndirýshiniń qarjylyq birqalyptylyǵy jáne qoı ónimi men shıkizaty bazaryn kalyptastyrý. Ońtústik-Batys aımaq respýblıkada qoı etin óndiretin úlken óńir bolyp ta­by­lady. Osyǵan oraı bul aımaq úlken maıly (edilbaı jáne gıssar tuqymdary) jáne shaǵyn maıly ónimdi (qarakól tuqymdy) qoı etin óndire alady, ıaǵnı turǵyndar men tutynýshylardyń suranysyna tolyq jaýap beretin aımaq. Aımaqta qylshyq júndi etti-maıly qoılardyń 71%-y ósiriledi jáne qoı sha­rýa­shylyǵynyń osy baǵyttaǵy tuqymdary Qazaqstanda shyǵarylǵan barlyq qoı tuqymdarynyń negizi bolyp sanalady. Respýblıkanyń shóldi-shóleıtti aıma­ǵyn­daǵy ósimdikterdi joǵary da atalǵan qoı tuqymdarynan basqa eshqandaı qoı tuqymdary tıimdi paıdalana almaıtynyn aıta ketken jón. Shóldi-shóleıtti Ońtústik-Batys aı­maq­ta qoı sharýashylyǵy salasynyń damýynda jergilikti qylshyq júndi qazaqy, qarakól, eltirili-etti-maıly atyraý, edilbaı qoı tuqymdary úlken ról atqarady. Bul qoı tuqymdarynyń tarıhı mańyz­dylyǵyna qaramastan, qazirgi ýaqytta olar­­dyń arasynda naryqtyq basymdyq úshin ǵana emes, sonymen qatar ómir súrý úshin básekelestik te ósip barady. Bul quby­lystyń sebebi negizinen tutynýshylardyń mal shıkizaty túrlerine suranysyna baı­la­nysty. Qazaqstandaǵy qarakól sharýashy­ly­ǵynyń qalyptasýy qarsańynda syrtqy jáne ishki naryqta úlken suranysqa ıe bol­ǵan, eltiri alý maqsatynda quıryqty etti-maıly qoılardy qara tústi qarakól qosh­qarlarymen shaǵylystyrýdyń nátıjesinde etti-maıly baǵyttaǵy quıryqty qoılar­dyń basy barynsha qysqaryp ketken bola­tyn. Al qazir kerisinshe, etke degen sura­nys etti baǵyttaǵy qoı tuqymyn kóbeıtýge ákelýde. Qarakól sharýashylyǵy qoı sharýashy­lyǵynyń erekshe salasyn quraıdy, al qarakól qoılarynyń óte joǵary beıimdelgishtik qabileti, olardyń taralýyna jáne respýblıkanyń shól jáne shóleıtti aımaq­tarynda ornalasqan sharýashylyqtarda et, sút, jún jáne joǵary sapaly qarakól óndi­rý úshin qoldanýǵa múmkindik beredi. Son­dyqtan, respýblıkamyzdyń shóldi-shó­leıt­ti aımaǵyn tıimdi paıdalana otyryp, qan­dastarymyzdyń turmys-tirshiligin jaqsar­tý úshin qarakól ónimderin óndirýshilermen Ishki ister, Qorǵanys, t.b. mınıstrlikter kelisim-shartpen eki jaqty birlesken mekeme asha otyryp, áskerı jáne ishki ister qyzmetkerlerine kók qarakól eltirisinen, al teńiz flotyn qara qarakól eltirisinen qajetti áskerı kıimder shyǵarý jaǵyn oılastyrý eń aldymen keń-baıtaq elimizdiń shóldi-shóleıtti aımaǵynyń negizin quraı­tyn qandastarymyzdy jumyspen qamta­ma­syz etýge úlken múmkinshilik jasaǵan bolar edi. Mal sharýashylyǵy ónimderiniń zamanaýı óndirisi negizinen qoı sharýashylyǵynda basym et alýǵa baǵyttalǵan. Sońǵy ýaqyt­ta mundaı bir jaqty qarym-qatynas quı­ryq­ty etti-maıly qoılardy ósirý arealy­nyń jappaı keńeııýine ákep soqtyrdy. Osylaısha shóldiń qolaısyz jaǵdaılaryna óte jaqsy beıimdelgen jáne keremet tústi jáne reńdi qarakól óndirýge mamandan­dy­rylǵan álem narqynda úlken suranysqa ıe, qarakól qoılary qatal ekonomıkalyq qy­symǵa ushyrady jáne naryqtyq baǵa jo­ǵary bolsa da, ishki naryqta básekeles­tik­ten jasandy túrde shettep qaldy. Eltirili-etti-maıly atyraý jáne quı­ryqty qylshyq júndi qoılar ónimdilikteri boıynsha birin-biri ózara tolyqtyryp oty­rady jáne olardyń tuqymdary bolashaq seleksııa úshin genetıkalyq materıal kózi bolyp tabylady. Álemdegi eltiri qoı sha­rýashylyǵynyń damý jaǵdaıyn saraptaý – keremet ár tústi jáne reńdi eltiri men tez jetilgish qozy jáne qoı eti óndirisin ul­ǵaıtýǵa baǵyttalǵanyn kórsetedi. Osyǵan baılanysty Qazaqstan Respýblıkasynyń eltirili qoı sharýashylyǵy úshin ǵylymı-tájirıbelik turǵyda keremet tústi jáne reńdi quıryqty atyraý qoılaryn ósirýdiń ádisterin jasaý, bul qoılardyń jeke asyl tuqymdy bazasyn qurý, eltiri assortımentin jańa tústermen baıytý jáne báseke­lestikke qabiletti otandyq asyl tuqymdy qoılardy shyǵarý ózekti másele bolyp tabylady. Bul másele, qoldan uryq­tan­dyrý bitkennen keıin saýlyqtardy erkin qashyrý keńinen qol­danylatyn jáne asyl tuqymdy qoshqarlar­dyń shyǵý tegin anyq­taýda óte qajetti, eltirili qoı sharýashy­lyǵynda óte mańyzdy, óıtkeni shyǵý teginde joǵary baǵaly ata-eneleri bar maldar barynsha ónimdi bola alady jáne qoılardy qoldan uryqtan­dyrýda keńinen qolda­nylady. Joǵary ónimdi maldardyń basyn jáne tolyq qundy azyq-túlik ónimderi óndirisin ulǵaıtý zamanaýı mal sharýashylyǵynyń ózekti máselesi bolyp otyr. Qazaqstannyń dalaly, shóldi jáne shóleıtti aýdan­da­ryn­da ózara erekshelenetin 22 týystyq ózge­ristegi qazaqtyń quıryqty qoılary erteden ósirilgen. Olarǵa Batys Qazaqstanda – edilbaı, azǵyr, álim, adaı, Ortalyq Qazaq­standa – baǵanaly, besata, Jetisýda – shý, jarkent, Shyǵys Qazaqstanda – zaısan jáne basqa da tuqymdar jatady. Qazaqtyń quıryqty qylshyq júndi qoı­lary qurǵaq dalanyń shól jáne jar­ty­laı shóldiń keń kólemdi aýdandarynyń ta­bıǵı-klımattyq jáne azyqtyq jaǵdaıla­ry­na óte jaqsy beıimdelgen. Olar qystyń qatal sýyqtaryna jáne jazdyń ystyǵyna óte tózimdi jáne jyl boıyndaǵy jaıylym jaǵdaıynda kútip-baǵýǵa shydamdy, ári uzaq qashyqtyqtaǵy jaıylymdy jeńil júrip ótedi jáne óziniń morfofızıo­logııa­lyq qurylymyna baılanysty ónimdiligi tómen jaıylymdarda tez arada et alýǵa qabiletti. Qazaqtyń quıryqty qoılary keremet tez jetilgishtigimen jáne jaıylymda tez et alýymenen erekshelenedi. Degenmen, hal­qy­myzdyń kóship-qoný ómirine baılanysty qazaqtyń quıryqty qylshyq júndi qoıla­rynyń tóldegishtigi tómen. Ertede mal otarlaryn irikteý alys maýsymdyq jaıy­lymdarǵa kóship-qoný kezeńderinde anasy­nyń sońynan erýge qabiletti bir qozy alyp ósirýge baǵyttalǵan bolatyn, osyǵan baı­lanysty seleksııalyq jumystarda qoılar­dyń tóldegishtigi eskerilmegen. Qazirgi tańda qoı etin satyp alýǵa suranys Qytaı, Reseı, Iran, Saýd Arabııa­sy, Birikken Arab Ámirlikteri sııaqty iri memleketter tarapynan ekendigi belgili. Al, Iran, Saýd Arabııasy, Birikken Arab Ámirlikteri memleketterinde negizinen maı­ly quıryqty qoı etine suranys joq ekendigin eskergenimiz abzal. Atalǵan elder bolashaqta Qazaqstanǵa qarakól qoı etine tapsyrys berýi múmkin. О́ıtkeni, olarda ósiriletin avassı qoı tuqymymen qarakól qoı tuqymynyń túr-tulǵasy, quı­ryq maı­lylyǵy jalpy et ónimi boıynsha aıyr­mashylyq joqtyń qasy. Qazaqstannan qoı satyp alýshy atalǵan el mamandary da qarakól qoı tuqymyna qyzyǵýshylyq bildirýde. Al, Reseı men Qytaı memleketterinde qazaqtyń jergilikti qylshyq júndi ketpen quıryqty, edilbaı, saryarqa qoı tuqymdarynyń et ónimine suranys basym. Sondyqtan, etti qoı tuqymyn ósirip, odan et óndirýde órkenıetti elderdiń sura­nysy­na mán bergen durys bolar. Osy jyldyń 4-5 qazan kúnderi Tájik­stannyń astanasy Dýshanbe qalasynda IKARDA halyqaralyq ǵylymı ortalyǵy­nyń IFAD qory qoldaýymen «Jún ónim­derin óńdep, odan daıyn buıym óndire otyryp, maıda fermerlermen aýyl áıel­deriniń ómir deńgeıin kóterý» taqyryby boıynsha ótkizilgen keńes-semınarda ar­gen­tınalyq ǵalym Iаoıagýın Mıýller Qyr­ǵyzstannan, Tájikstannan, Irannan, Sırııa men Amerıkadan, Italııadan kelgen ǵa­lymdarǵa «dúnıe júzinde qazaqtar et jeýden ekinshi orynda eken» – dep maǵan qara­dy, al Iran ǵalymy bolsa “birinshi orynda kim?” – dep qaldy. Oǵan ol irkilmesten «qas­­qyr» – dese bolar ma. Árıne, bul sózde ­de úlken maǵyna jatyr. Bunyń ózi qazaq­tardyń etti kóp qorek etetinin dúnıejúzi halyqtary moıyndaǵanyn kórsetedi. Ata-babamyzdan kele jatqan dástúr boıynsha qazaq etsiz, onyń ishinde qoı etinsiz das­tarqany kóp jaıylmaǵan el. Jalpy, Qazaqstanda 17 qoı tuqymy ósiriledi. Olar: bııazy júndi (ońtústik qa­zaq merınosy, soltústik qazaq merınosy, 2011 jyly shyǵarylǵan etti merınos, qa­zaq arqarmerınosy, qazaq bııazy júndi) qoı tuqymdary; jartylaı bııazy júndi (qazaq jartylaı bııazy krossbred júndi, qazaq etti-júndi, aq jaıyq etti-júndi, degeres etti júndi) qoı tuqymdary; jarty­laı qyl­shyq júndi (qazaq jartylaı qyl­shyq júndi, degeres jartylaı qylshyq kilemdik júndi etti-júndi) qoı tuqymdary; qylshyq júndi (qarakól, ári eltirili, ári etti, ári maıly atyraý, edilbaı, qazaq qyl­shyq jún­di quıryqty, saryarqa) qoı tuqymdary. Árıne, qoı etin óndirýde atalǵan qoı tuqymdarynyń barlyǵy da ishki jáne syrtqy suranysty qamtamasyz etetin qoı tuqymdary. Atalǵan qoı tuqymdaryn shyǵarýda jáne jaqsartýda Qazaqstan ǵalymdarynyń orny erekshe ekendigin atap ótken durys. Sonymen birge, bul qoı tuqymdary men tuqymdyq toptardy jaqsartý qarqyny áli de bolsa jetkiliksiz ekendigin atap ótken jón. Elimizde seleksııalyq asyldandyrý jú­ıesi qazirgi qoı sharýashylyǵyn damytý­da alǵa qoıylǵan mindetterge saı kelmeıdi. Sondyqtan da, qoı sharýashylyǵyn selek­sııa­lyq jolmen asyldandyrýda, olardy baǵyp-kútýde, eńbekti uıymdastyrýda, jem­­­­shóp óndirýde jáne mal azyǵyn daı­yndaý baǵytyndaǵy ǵylymı-zertteýlerdi keńeı­tip tereńdete túsken jón. Onyń ishinde, ǵylymı-zertteýlerdiń my­­nadaı basym baǵyttaryna mán bergen durys: - seleksııanyń, gendik ınjene­rııa­nyń, bıotehnologııanyń, genetıkalyq matematı­kalyq saraptamanyń jáne baǵdarlama ja­saýdyń zamanaýı ádisterin qoldaný arqyly tuqymdyq qoılardyń ónimdilik jáne asyl­tuqymdyq sapalaryn jetildirý; - qoı sharýashylyǵy ónimderi óndiri­si­niń ekologııalyq taza tehnologııalaryn jasaý; - qoılardy azyqtandyrýdy jetildirý jáne azyqtyń bazasyn zertteý, mal azyq­tarynyń jelinýi jáne qunarlylyq qundy­lyǵyn arttyrý, egindik jáne shabyndyq-jaıylymdyq mal azyǵy óndirisimen, mal azyqtaryn daıyndaý jáne saqtaýdyń qar­qyndy ádisterin, jańa barynsha tolyq qundy jáne qýattylyq syıymdylyǵy mol mal azyqtaryn jasaý baǵytynda zertteýler júrgizý; - juqpaly aýrýlardy emdeý jáne olar­dyń aldyn-alýdyń ádisterin jasaý; - shaǵylystyrý jáne býdandastyrý ádisterimen ómirsheńdigi joǵary tuqymdy qoılardyń otarlaryn qurý; - naryqtyq qatynastardy, salalyq standarttardy, qoı sharýashylyǵy ónim­derin sertıfıkattaýdy jetildirý. Qazirgi kezde jaıylymdardyń 90%-y sýlandyrylmaǵan jáne ishinara ǵana paı­da­lanylady. Qoı sharýashylyǵynyń ja­ıy­lymdyq jemshóp qajettiligin qamta­masyz etý úshin tabıǵı jaıylymdar men sha­byndyqtardy tıimdi paıdalaný joldaryn jasaı otyryp, olardyń ónimdiligin art­tyrý jóninde is-sharalardy júzege asyrý qajet. Shól jáne shóleıtti aımaqtardaǵy ja­ıylym jaǵdaıyndaǵy mal sharýashylyǵy aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń tıimdi sa­lasy bolyp tabylady. Jaıylymdaǵy mal sharýashylyǵyn tıimdi uıymdastyrýdyń qajetti jaǵdaıy – maýsymdyq jaıylym­dardyń jekelegen túrlerin, maldy maý­sym­dyq jaıylymdardyń bir túrinen ekinshi túrine aýystyrý negizinde nemese uzaq qashyqtyqta olardy barynsha mol ónim­di­lik bergen jyldary paıdalaný bolyp tabylady. Maldy alys jaıylymdarda kútip-baǵý, az shyǵyn jumsap, úlken mal basyn us­taýǵa, shóldi aımaqtyń jaıylymdaryn ba­rynsha paıdalanýǵa múmkindik bere oty­ryp, respýblıkanyń qaraýsyz jatqan aımaqtaryn sharýashylyq aınalymǵa engizýge jaǵdaı týǵyzatynyn aıta ketý qajet. Qazaq erte zamannan-aq tórt túlik mal­dy baǵyp-kútýdiń, ony tıimdi ósire oty­ryp, ónim óndirýdiń, tuqymdyq qasıetterin zerdelep tabıǵattyń syıy – jaıylymdyq pen shabyndyqty paıdalanýdyń erekshelikterine asa zor mán berip, kóp jyldar boıǵy tájirıbelerin atadan-balaǵa mura etip qaldyryp otyrǵan. 1992-1999 jyldary Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵynda tek sandyq emes, sondaı-aq aıtarlyqtaı sapalyq ózgerister de bol­dy. Aýyl sharýashylyǵy mekemeleriniń qu­ry­lym­dary ózgerdi. Iri mamandandyrylǵan sharýashylyqtardyń oryndaryna shaǵyn fermerlik qojalyqtar (sharýashylyqtar) paıda boldy. Qazirgi ýaqytta barlyq aýyl sharýashylyǵy maldarynyń 95%-y turǵyn­dar men sharýa qojalyqtarynyń, fermer­lerdiń jeke aýlalarynda ósiriledi. Elimizdegi qazirgi sharýashylyq qury­lym­dary tórt túlik maldy aýylda eldi meken ortalyqtarynda, ne aýyl aımaqta­rynda jyl on eki aı boıy bir orynda baǵýdy úrdiske aınaldyryp aldy. Mal­shylardyń qolda bar maldaryn ózderine tıesili jer kólemi men jaıylymy kótere ala ma, joq pa onda sharýasy joq. Keshegi Keńestik dáýirde jeke aýyl turǵyndarynda eń kóbi on-on besten ǵana qoı bolyp, ortasha bir aýyldan 500-600 qoı tańerteń óriske shyqsa, bul kórsetkish búgingi kúni 3000-nan 10000-ǵa deıin jetip otyr. Árı­ne, bul aýyl halqynyń mal ustaýǵa, odan ónim óndirýge bet burǵanyn kórsetse, ekinshi jaǵynan aýyl tóńireginiń taqyrlanyp bara jatqandyǵyn, alys jaqsy jaıy­lym­dardyń durys paıdalanylmaýyna ákelip soqtyrýda. Onyń ústine mal baǵý tehno­logııasyn jaqsy mengergen malshylarymyz ben dástúrli malshy otbasylary mal baǵý­dan kóp alshaqtap qaldy. Tipti tórt túlik maldy baǵyp-kútetinder birli-jarym ǵana qaldy desem jańylyspaımyn. Atam qazaq aıtqandaı «Zamanyna qaraı adamy da, onyń amaly da ózgeredi» – dep. Olaı bolsa mal ósirip, odan ónim óndirý joldaryn búgingi tańnyń talabyna saı iske asyrǵan jón bolar. Alaıda, elimizde qoı túgili basqa maldardyń sandyq quramy, jaıylymy, oǵan qajetti mamandar eń bastysy – shopan-malshynyń sany men sapasy belgisiz. Sondyqtan, osy baǵytta arnaıy zertteýler júrgizgen jón bolar. Asyldandyrý jumysynda eń aldymen asa qundy tuqymdyq maldan bastaý kerek. Bul buljymas qaǵıdany yqylym zamandardan bergi babalarymyzdyń tájirıbesi de dáleldeı túsedi. Tabynnyń genetıkalyq ósimi negizinen joǵarǵy ónimdi atalyq maldardy paıdalaný jolymen keletini búginde árbir qatar­daǵy aýyl adamdaryna da jaqsy tanys. Osy arqyly joǵary ónimdi, tekti tuqymdy maldar dúnıege keldi. Alaıda, ótpeli kezeńde (1992-1999 jj.) kóptegen jańa sharýashylyq qurylyp, ma­mandary kóp bas qatyryp jatpaı, ońaı jolmen ketti. Qarjyny únemdeý maqsa­tynda uryqtandyrý júıesinde qoldaǵy bar ónimdiligi tómen tuqymdyq maldardy paıdalaný keńinen etek jaıdy. О́nimdiligi tómen, tuqymdyq qasıeti nashar maldardy uzaq ýaqyt boıy paıdalaný asyldyń azyp-tozyp, ónim sapasynyń tómendeýine ákep soqtyryp, mal aǵzasynyń ár túrli tabıǵı faktorlarǵa shydamdylyǵy tómendeıdi. Nátıjesinde jalpy mal sanynda asyl tuqymdy qoı sany bar joǵy 5-6%, iri qara maly 3-4%, túıe 6-7% ǵana quraǵan. Búginde asyl tuqymdy mal sharýashy­lyq­tarda ónimdiligi joǵary qoshqarlar áli de bolsa az jáne olardyń sharýa qoja­lyqtarymen baılanysy jolǵa qoıylmaǵan. Buryn etti-maıly qoı sharýashylyǵy aı­maǵyndaǵy saýlyqtardyń 90-100 paıyzy qoldan uryqtandyrylatyn bolsa, qazir qoldan uryqtandyrý pýnktteri joqtyń qasy. Al, qoldan uryqtandyrýsyz zaýyt­tyq seleksııalyq jumystardy júrgizip maldy asyldandyrý múmkin emes. Jalpy, seleksııa qazirgi qolda bar tu­qymdardy, zaýyttyq súlelerdi, ata tizbek pen mal toptaryn jetildirý jáne jańasyn shyǵarý, olardyń ónimdilik jáne tuqymdyq sapasyn jaqsartý ádisteri týraly ǵylym. Mal sharýashylyǵynda seleksııalyq ju­mysta basty kózdeletin maqsat – mal­dyń eki jynystyq tobynyń tańdaýlary­nan, neǵurlym baǵalylarynan ári qaraı ósirý úshin tańdaý, ári qoıylǵan maqsatqa saı kelmeıtinderin, jaramsyzdyqqa shy­ǵarý. Onda ósiriletin maldyń tuqym qýalaý negizindegi ózgeristeri arqyly tuqymnyń ónimdiligin jaqsartý jáne jetildirý máse­lesi kózdeledi. Seleksııa adam baqylaýymen júrgizi­le­tin qubylys. Mundaı tujyrymnyń ádil­digin qazaqstandyq seleksıonerlerdiń ju­my­sy da rastaıdy. Qarakól qoılarymen uzaq ýaqyt júrgizilgen seleksııalyq ju­mys­tardyń nátıjesinde tuqymda onyń ıkemdiligin jáne tuqym ishinde jetildirý múmkindigin qurý, jańa eltirilik sapasy bar mal alý joldary qalyptasty. Qolda bar qujattardyń negizinde arnaıy juptaý, muqııat, ári qatań suryptaý arqyly qarakól qoılarynyń jańa zaýyttyq súleleri shyǵaryldy. Mal sharýashylyǵynda seleksııanyń jetekshi býyny suryptaý bolyp sanalady. Ol zootehnıkalyq ádis retinde, eń tań­daýly suryptalǵan jeke mal túrlerin barynsha paıdalaný arqyly onyń belgili bir aımaqta seleksııalyq belgilerin gene­tı­kalyq jaqsarýdy qamtamasyz etedi. Su­ryptaý seleksııanyń bastapqy kezeńi, odan keıin mindetti túrde juptaý tásilin qol­daný qajet. Juptaý – belgili bir sapadaǵy urpaq alý úshin atalyǵy men analyǵyn sh­a­ǵylystyrý. Juptaýdaǵy maqsat – suryptaý áserin ornyqtyrý jáne shaǵylys­ty­ry­la­tyn juptardyń úılesimi negizinde, bastap­qy týystyq negizimen salystyrǵanda, urpaq sapasyn jaqsartýǵa qol jetkizý. Seleksııalyq-asyldandyrý jumysta­ryn­da suryptaý men juptaýdy biryńǵaı qarastyrý qajet. Bul oraıda eskeretin jáıt, juptaý árdaıym suryptaýdy kúsheı­te­di, al sońǵysy únemi juptaýǵa baǵyt­talady. Seleksııanyń negizgi mindetteri maldy tuqymǵa suryptap ósirý kezeńinde júzege asyrylady. Tól ósirgende aldyn ala su­ryptaıdy jáne juptaýmen aıaqtaıdy. Osy­laısha, suryptaý, juptaý jáne arnaıy maqsatta ósirý seleksııanyń negizgi mánin quraıdy. О́z kezeginde seleksııa tıisti deńgeıde azyqtandyrýmen jáne kútip-baǵýmen, qalypty ósip-jetiletin, deni saý mal ósirý kezinde júzege asyrylýy tıis. Maldyń qolaıly sharýashylyq – tektik belgilerin damytýǵa arnalǵan seleksııany oıdaǵydaı júrgizý úshin bastapqy zertteletin tuqymdy, onyń genetıkalyq ózger­gishtik deńgeıin zerdeleý, tuqymdy jáne tuqymishilik saralaýdy baǵalaý qajet. Qazirgi kezde seleksııalyq jumystar­dyń belgili bir tásilderi men ádisteriniń tájirıbelik negizdemesi bar. Qoı sharýa­shylyǵynda negizinen eń tańdaýly maldyń aýrýǵa tózimdiligi sekildi dástúrli ádister­di, sondaı-aq olardyń jergilikti tektik qorlaryn taldaýǵa baılanysty máseleler: suryptaý jáne ónimi tómen maldy mol ónimdilerimen aýystyrý joldary, tuqym­dyq tektik (gendik) qor múmkindigin baǵa­laý; jańa joǵary mal tobyn qurý jáne shyǵarý, seleksııa úshin mańyzdy belgilerdi baǵalaý, aıryqsha mol ónimdi maldy saqtaý jáne paıdalaný; erekshe mol ónimdi maldyń atalyq tizbesin shyǵarý jáne tektik qorlaryn taldaý, kóp tuqymdy atalyq tizbesi men analyq uıasyn shyǵarý ádisi ǵalymdardyń basty mindeti. Ǵylymı-zertteýlerdiń jıyntyǵy jańa oılardyń paıda bolýyna, ony is júzine asyrý arqyly qoılardyń ónimdiligin art­ty­rýǵa yqpal etedi. Qazaqstandaǵy qoı sharýashylyǵymen aınalysatyn ǵalymdar qoılardy respý­b­lı­kanyń ár túrli ekologııalyq aımaqtaryn­da ósirýdiń teorııalyq negizderin; neǵurlym jetildirilgen seleksııalyq tásilderdi jáne qazirgi zertteý amaldaryn paıdalana oty­ryp, olardyń tuqymdyq baǵalaý ádisterin jetildirý joldaryn ázirledi. Seleksııalyq asyldandyrý isi maman kadrlarsyz taǵy da tórt aıaǵynan teń basyp kete almaıdy. Bul turǵyda «Is tetigin maman sheshedi» degen uran kez kelgen formasııada óz kúshinde qala bermek. О́ıtkeni, óndiristiń bir tutqasy solardyń qolynda. Aýylǵa mamandar qajet. Bizde aýyl sharýashylyǵynyń barlyq túri bar, biraq zootehnık, agronomdar joqtyń qasy. Baı­ly­ǵymyzdyń qaınar kózi – mal sharýa­shylyǵy jáne aýyl adamdary. Shúkir, ázir­ge aýyl adamynyń bári birdeı alypsatar­lyq jolǵa túsip qalaǵa ketken joq. Eskeretin bir jáıt, mal sharýashylyǵyn jetik biletin aýyl adamdarynyń kóbiniń jasy ulǵaıdy. Al, aýyl jastary bolsa eńbekke kóndikpeı jatyp, aýylda jumyssyz nemese keıbiri kúnkóris úshin qalada júr. Biraq únemi osylaı bola beredi dep oılamaımyz. Zaman túzeldi. Elimizge bilikti jumysshy, mamandar, qarapaıym sharýa, eńbekkerler, mal sharýashylyǵymen aınalysatyn túıe­shi de, sıyrshy da, jylqyshy da, qoıshy da qajet. Olardy daıyndaý úshin memleket tarapynan «Mal sharýashylyǵyna qajetti mal mamandary men malshylar daıyndaý jáne olardyń tikeleı tórt túlikpen aına­lysýyn qamtamasyz etý» jóninde baǵdar­lama qabyldaý kerek. Baǵdarlamada eń basty mán beretin jaǵdaı: aýyl jastaryn mal baǵýǵa qalyptastyryp, ata kásipti ór­kendetý jolynda olardy baýlı tárbıe­leı otyryp, betburys jasaý. Mal sharýashy­lyǵy ǵylymymen aınalysqannan soń, aýylda týyp, aýyl ómirinen qazirge deıin qol úzbegennen soń biletinim – aýylda áli de bolsa tórt túlik malmen aınalysýǵa qush­tar jastardyń bar ekendigi. Aýyldarda jastardyń aýylsharýashylyq óndiris kooperatıvterin quryp, oǵan memleketten qarjy bólip, aýylda turatyn tórt túlik malmen aınalysýǵa nıet bildirgen jas otbasylarǵa mal satyp alýyna kómektesip, qol ushyn berse aýyl jastary ári mal sharýashylyǵymen aınalysar edi, ári mal basymen onyń ónimdiligi kóbeıip Qazaq­stannyń paıdalanylmaı jatqan jaıylym jerleri aınalysqa túsip, ony tıimdi paıdalanýǵa múmkindikter týar edi. Qazirgi kezde qoı sharýashylyǵynda jeke menshik nysanyna kóshýde túbegeıli óz­ge­ris boldy. Maldy kútip-baǵý, azyqtan­dyrý, ósirý jáne kóbeıtý ádisteri ózgerdi. Osynyń barlyǵy jańa jaǵdaıda qoılardy ósirýge arnalǵan birqatar sharalary tez arada júrgizýdi qajet etedi. Qalyptasqan dástúrli tehnologııa boı­yn­sha, qoı sharýashylyǵynda negizgi óndi­riletin et jyl saıyn jaramsyzdyqqa shy­ǵa­rylatyn qoshqarlar men saýlyqtar (18-20%) jáne tuqymdyq qoshqar retinde qal­dyrylǵannan basqa toqty qoshqarlardan óndiriledi. Ǵylymda zerttelip jáne is júzinde dáleldengeni – qoı qozylaryn týylǵan jyly etke ótkizý bıologııalyq turǵydan anaǵurlym tıimdi. Munyń ózi et óndirýdi edáýir ulǵaıtýǵa, onyń ózindik qunyn kemitýge, kútip-baǵý shyǵynyn azaıtýǵa, basqa jynys-jas toptary qoılarynyń jaıylym órisin bosatýǵa yqpal etedi. Erkek toqty­lardy qysqa qaldyrý zootehnıkalyq tur­ǵy­d­an qolaısyz, ári ekonomıkalyq turǵy­dan tıimsiz. Qysqa qaraı qoılardyń qosqan salmaǵy jumsalǵan shyǵyndy ótemeıdi. Qoılardy jaıylymda baǵý jaǵdaıynda eń mańyzdysy – bordaqylaýǵa qoıylatyn já­ne jaıyp semirtip, keıinnen etke ótkizile­tin maldyń jasyn durys tańdaý. Qoı ósiretin sharýalarǵa ettiń ekono­mı­kalyq tıimdiligin arttyrýdy qamtamasyz etetin qozy etin óndirýdiń erekshe mańyzy bar. Alaıda, qozy etin óndirý jeke úı sha­rýasynda bolsyn, fermerler men sharýa qojalyqtarynda bolsyn kúni búginge deıin aıtarlyqtaı keń taralmaı otyr. Sapaly qozy etin Qazaqstannyń qoı ósiretin bar­lyq aımaqtarynda, barlyq qoı tuqymda­rynan edáýir mol ónim óndirýge bolady jáne onyń ǵylymı negizi de, tehnologııasy da jasalǵan. Qoı etin óndirýdi arttyrýdyń jáne onyń sapasyn jaqsartýdyń mańyzdy yq­paly – saqa qoılardy jaıyp semirte oty­ryp bordaqylaý. Máselen, jaıylymdaǵy qoılardy jaıyp semirte bordaqylaýdy durys uıymdastyrǵan jaǵdaıda onyń salmaǵyn 50-60% kóterýge bolady. Qoı etin óndirýdi arttyrýda olardyń tabıǵı tóldegishtigi zor áser etedi. Egiz týatyn saýlyqtardan et shamamen 70% kóp alynady, jalǵyz tól beretin saýlyqtarǵa qaraǵanda, mundaı saýlyqtar azyqty 30-35% jaqsy paıdalanady. Sonymen qosa, egiz tól alǵanda mal basyn tez kóbeıtýge, sondaı-aq et óndirýdi ǵana emes, júndi, qoı terisin óndirýdi arttyrýǵa múmkindik beredi. Qoıdyń et ónimdiligin jaqsartýdyń naqty múmkindikteriniń biri – tuqymaralyq býdandastyrý, óıtkeni býdan qoılarda býdandyq kúsh (geterozıstik) qasıeti paıda bolǵandyqtan, olar tez ósip-jetiletin­di­gimen, jaqsy bordaqylanatyndyǵymen, salmaǵyn kóbirek qosatyndyǵymen, ári soıys shyǵymdylyǵymen, ónim shyǵynyn jaqsy óteıtindigimen erekshelenedi. Árıne, bul tásildi tek kári saýlyq­tardy basqa tuqymdaǵy qoshqarlarmen sha­ǵylystyrýda paıdalanýǵa bolady. О́ıt­keni, kári saýlyqtan alynǵan qozy da etke ótkiziledi. Al – jalpy bolashaq paıda­lanýǵa qozy alynatyn saýlyqtardy tek sol tuqymdaǵy asyl tuqymdy qoshqarlarmen shaǵylystyrý kerek. Tórt túlik maldy jaıyp semirtýde Oń­tústik Qazaqstan oblysy Sozaq aýdanynyń keńestik kezeńdegi tájirıbesin qazir keń kólemde paıdalanýǵa bolady. Sozaqtyq­tardyń mal baǵý ádisi negizinen ata-babadan kele jatqan tórt mezgildiń jaıylymdaryn tıimdi paıdalanýǵa negizdelgen. Mal qys mezgilinde Moıynqumda, kóktemde Qarataý bókterinde, al jaz boıy Betpaqdalada ósiriledi. Kóktem aılarynda taý bókterinde qoı qozdatqan shopandar jazdan sonaý qońyr kúzge deıin Betpaqdalanyń jaıyly­myn tıimdi paıdalana otyryp, qoılaryn barynsha semirtip, kúzgi qashyrymda Shý ózeni boıyna órletse, al qoshqar qozy­lardy enesinen bólgen boıy shilde aıynda 28-30 kg salmaqta etke ótkizedi. Tipti etke ótkiziletin kári saýlyqta, kári qoshqarda qońdylyǵy joǵary deńgeıge jetip, etke joǵary salmaqta ótkiziledi. Qazaqstanda qoı sharýashylyǵyn órken­detip, qoı sanyn arttyryp, onyń etin ón­dirý jónindegi Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń joba­syn oryndaýǵa tolyq múmkinshilikter bar. Qoı sharýashylyǵyn durys júrgizý arqyly Qazaqstanda qazirdiń ózinde 1,5-2,0 mıllıonnan astam qozyny týylǵan jyly etke ótkizip, odan 25 myń tonnadan astam et óndirýge bolady. Bul et óndirýdegi úlken rezervterdiń biri. Jalpy, qoı etin óndirýdiń ózindik quny sıyr men shoshqa etin óndirýge qaraǵanda, edáýir tómen jáne ol qoı ónimderiniń ár túrli bolýyna baılanysty. Eger qoıdan alynatyn ónimderdi (et, maı, jún, teri, tipti sút) óndirýdi úlken bilgirlikpen júrgize bilse, qoı sharýashylyǵynan sharýa aıtar­lyqtaı tabys alǵan bolar edi. Keń baıtaq Qazaqstan jeriniń jaıy­lym jerleriniń mol bolýy, mal baǵýdaǵy shopan­darymyzdyń, túptep kelgende hal­qy­myz­dyń baı tájirıbesi, mamandar men ǵalym­dardyń osy baǵyttaǵy maqsatty ju­mys­tary qoı sharýashylyǵyn tıimdi salaǵa aınaldyra otyryp, ony órkendetýge múm­kindik bereri sózsiz. Olaı bolsa, ata ká­si­bi­miz – qoı sharýashylyǵyn qolǵa alyp, jaı­y­lymdyq jerlerimizdi tıimdi paıdalanaıyq! Ábdirahman OMBAEV, Ońtústik-Batys mal jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary­nyń doktory, professor, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.