Sózsoıyl

TÚIREGISh TÚIINDER Qyldan da kóleńke túsedi. *   *   * О́tirikshiniń qońyzy – Dońyzdan da úlken. *   *   * Tentektiń bári – doly. *   *   * Ishkishtiń – ıini túskish. *   *   * Aqymaqpen dostasqan, Aqylymen qoshtasqan. *   *   * Kijingenniń qyjyly kó­be­ıedi. *   *   * Shalqaqtaǵannyń sharýasy shat­qaıaq. *   *   * Shala oqyǵan – shamdanǵysh. *   *   * Shataǵyna qaraı – shapalaq. *   *   * Úlkeni mıǵula bolsa, Kishisi suńǵyla bolmas. *   *   * Tantyma tańdana bilmeıdi. *   *   * Talapsyzdardyń bári – tartynshaq. *   *   * Tuıyqqa tirelgender ty­pyr­laıdy. *   *   * Túńilgen tunshyǵyp óledi. *   *   * Ozbyrdyń bári urynǵysh. *   *   * О́rkókirektiń shyn aty – kórkókirek. Muzafar ÁLIMBAEV, Qazaqstannyń halyq jazýshysy. _____________________   JEM...QORLYQ Daǵdarystan aman ótý úshin, О́rkenıettilikke jetý úshin, Shylqyp baıýymyz, Bylqyp toıýymyz kerek. Sosyn damýdy Jolǵa qoıýymyz kerek, – Dep bárimiz dúrligip, Súrinip-qabynyp súrligip, Kedeıshilikke qarsy Maıdan ashyp, Kiristik jeýge ashyq. Aramza alpaýyttar asap, Arsyzdar jeńgetaılyq jasap, Alaıaqtar jurtty aldap, Sýaıttar janyn jaldap, Urylar bir jerden jymqyryp, Jymqyra almasa, qymqyryp. Sybaılastar uıymdasyp, Aılakerler jalǵan uıym ashyp, Jalaqorlar jala jaýyp, Deldaldar paıda taýyp, Paraqorlar para alyp, Toqeteri – jemqorlyqtyń túr-túri Bara jatyr taralyp... O toba! Eńbek etpeı iship-jeý, Bolmaı qaldy jańalyq. *   *   * Oý, aǵaıyn! Adaldap asymyzdy Jeıik te talǵap-talmap. Áıtpese aqyrynda, О́zimizdi ózimiz Qoıarmyz bir kún jalmap. _____________________   MUNDAI DA BOLADY... Elimizde aldaǵy ýa­qyt­ta tek «Jarnama» berýmen aı­naly­sa­tyn telekanal qu­rylmaqshy. Sóıtip, jarnamany ja­nyn­­daı jaqsy kóretin el-jurt, onysyn arasyndaǵy ja­­ńa­lyq­tar men kór­kem fılm­dersiz-aq aıyzy qana kóre alýyna múmkindik ja­salyp otyr. * * * Álemge tanymal shahmatıst Garrı Kas­­­­parovtyń syǵan shahmatısimen oınaımyn dep, besinshi júriste-aq baqandaı eki aty­­nan aıyrylyp ty­ǵy­ryqqa tirelgeni bar. * * * Zertteýler boıynsha áı­­elderdiń 40 paıyzy qys mezgilin unatady eken de, al 60-yna qys onsha unaı qoı­maı­tyn kórinedi. О́ıt­­keni, olar­dyń 40 paıy­­­­­­­­­­­zyn­da ásem de qymbat ton bar eken de, al 60-ynda ol qoljetpes qys kıim joq kórinedi. * * * Jumystan erte ketý­­­­diń aıaǵy jaqsylyqqa apa­­­ryp soqpaıdy. Bizde bireý kete qalyp edi, kóp ótpeı ajyrasyp tyndy. * * * – Arman aýrýhanaǵa túsip qalypty! – Mássaǵan! Keshe ǵana ony ortalyq saıabaqta bir ádemi qyzben qydyryp júr­­­­genin kórip em... – Sen ǵana emes, áıeli de kórip qalypty... ______________________ TILEMIZIK Oryssha sóılegennen Múıiz shyqsa, Qazaqqa shyǵar edi... Biraq áli shyqqan joq Sonda da muny Kókelerimiz uqqan joq. Sondyqtan bara jatyr únimiz óship, Pushaımandyqpen kúnimiz ótip. Joǵaryda Ony oılar adam joq, О́z ultynyń arqasynda Júrgeni adam bop. Biriniń de qaperine kirmeıdi, Anasynyń tilin kózine ilmeıdi. Aǵylshynsha úırenińder, Amerıkalyq kúıge enińder, – Dep tili shyqpaǵan balany oqytpaqshy, Batyssha byldyrlatyp shoqytpaqshy. Qysqasy, rezeńke emizikpen emizip, Aýzyna salmaqshy tilemizik. Áı, biraq jasandylyq nár bere me?! Oıy shatylyp buzylǵan bala, О́sken soń ákesine ál bere me?! Kúlásh KERIMBEKQYZY. Qostanaı. __________________________ Sholaq myltyq DÁN RIZA BOLÝ... Bir jas jigit sýpermarketti ara­lap azyq-túlik alyp júrgen­­­de, ózine kirpik qaqpaı qarap tur­­­ǵan egdeleý áıeldi baıqaıdy da, oǵan mán bermegendeı júre beredi. Esep aıyrysý úshin kassaǵa kelip tursa, álgi kisi qasynda tur eken. – Balam, baǵanadan beri saǵan qarap turǵanymdy baıqadyń ba? – deıdi ol. – Iá, oqasy joq. – Teris túsinbe. О́tkende ǵana qaıtys bolǵan ulyma óte uq­saı­dy ekensiń. – Apaı, ulyńyzdyń arty qaıyrly bolsyn! О́te ókinishti jaǵdaı eken. Siz úshin qandaı jaq­sy­lyq jasaı alamyn? – Rahmet, balam, men dúkennen shyǵarda «Poka, mama» dep qol bulǵasań, dán rıza bolar edim... Jigit kelisedi de, apaı shyǵyp bara jatqanda qol bulǵaıdy. Sodan keıin kassaǵa kelip aqsha tóleıin dese, satýshy elý myń teńge suraıdy. Jigit: – Meniń alǵanym: azǵantaı ǵana. Elý myń qaıdan shyqqan aqsha? – degende, satýshy: – Jańa ǵana sizdiń anańyz: «Meniń ulym tóleıdi», – degen bolatyn, – depti. ______________________ JETIM SО́Z Qılybaı keńes zamanynda da at ústinde boldy. Beldi qyzmet­­­terdi atqaryp, aýdannan árige de baryp, oblysta da dúrildep turdy. Keńes qulap «turymtaı tu­­­symen» bolǵanda Qılekeń shyq­­­qan «shyńynan» quldılap kep kindik qany tamǵan jerin panalap, kópti kórgendiginiń arqa­syn­da oń-solyn bilmeı daǵdar­ǵan el-jurtynyń tizginin qolyna alyp qojalyq etkenine de biraz bolǵan. Páleket, ujymdastyra da bildi, isti ilgeri jyljyta da bildi... Negizi, qara ba­­­­synyń qamyn qam­tý ja­­­ǵy­­­nan al­­­dy­na jan salmady. Qarsy kelgendi qaǵyp tastaıdy. Artynan kelgendi teýip, aldyna shyqqandy tistep, jalyna jan jýyt­pady dese de bolady. Álqıssamdy qysqar­­­typ, aıtaryma kósheıin. Qılybaıǵa kim-kimniń de qyjyly bar, atarǵa oǵy joq, ishten tynyp tymsy­­raıǵandar biraz. Solar qaýqyldasa kelip, ma­­­ǵan: «Birden-bir aıtar adam sizsiz. Siz aıtpaǵanda kim aıtady! Sizdi de talaı taqyrǵa otyr­ǵyzǵanyn bilemiz» dep taqymdap bolmaǵan soń, ózimniń de ishtegi qyjylym oıanyp, olardyń usy­nysyn qabyl aldym. Sózimdi «Aýzy qısyq bolsa da baı balasy sóılesin» degen maqal bar dep bastap, «Áı, Qılybaı, beri qara, bizdiń de aıtarymyz bar!» dep alyp, sheshingen sýdan taıynbas, áıda kep ıtterisin basyna qaptaıyn dep túıdim. Aldymen óz basyma kórsetken qorlyǵyn tizimdep kelip, kópke ortaq qazynany talan-taraj etkenin jaıyp salaı­yn. «Itten uıat ketse qazannan qaqpaq ketedi» dep alyp, biletin «maıly shelpekterin» shertip kózine kók shybyn úımeleteıin. «Baılyqqa belińdi bekem býy­nyp kózińdi shel basty» dep tikesinen qaıyryp, «Dálel me?!. Dálel kerek bolsa...» dep alyp, qaladaǵy záýlim saraıyn, bala­sy turmaq keshe dúnıege kelgen nemeresiniń atyndaǵy úı-jaı­­dy... qos-qostan qańtarylǵan kó­lik... bár-bárin tizip shyǵyp, só­zimdi: «О́ziń ońbadyń! Adamgershilikten jurdaı boldyń! Úl­kendi úlken, kishini kishi demediń. Attylyǵa jol, aýyzdyǵa sóz bermediń. Kedeı-kepshikke qulaq aspadyń. Astamshylyǵyń alty qap, alapestigiń atan túıege júk. Baıqa Qılybaı! Mundaıda kóp­shilik: «Kórińde ókirgir» dep qııas ketedi» dep tótesinen tar­typ biraq toqtaıyn dedim. – Jegenin jelkesinen shy­ǵarý kerek! Aıǵaqtaımyz, taıǵa tańba basqandaı taıqyp kete almaıdy, – dep jatyr kelgen­derdiń biri. – Qaryzy shash etekten. Or­­­­tadaǵy bereshegi bel asyp ketse, bir meniń bes júz myńymdy bermegeli bes jyldyń júzi boldy. – Úıip-tókken ýádesi úıme! Qaladaǵy qyzyma úı alyp beremin dep alashaǵyn alyp ádirem qaptyrǵany bar meni! – Meniń de balamdy bastyq etemin degen pátýasy jel­­ge ushqaly qashan. – Qala ma­­­ńy­nan jer alyp bere­­min degen sózine senip bar asha tuıaǵymdy al­dyna salyp bergen ózime obal joq! ... Oıpyr-aı, «Estimegen elde kóp» degen, kelgender osy mándegi «esepti» sózderin aǵyl-tegil aı­typ, aldydaǵy jıylysta meniń «alǵyr» sóz bas­taý­ymdy ótinip, retimen óz­deri de irep-soıatyndaryna kelisip baryp tarqady. ... Sodan, ajal aıaq asty... «Apattan jol ústinde Qılybaı qaza taýypty» degen sýyq habar jetti. ... Qaıteıik, ajalǵa amal bar ma, Qılybaıdy shyǵaryp salý­dyń qazasynda turmyz. Saýap úshin sapqa turǵandar biren-saran ǵana... Aýyl moldasy: – Jamaǵat, qalyń kópshilik, alpystan asqan shaǵynda bul dú­nıeden tatar dámi taýsylyp Qı­ly­­­baı kókemiz baqılyq bolyp ba­ra­dy. Surarym, ol qandaı adam edi? – dep edi, jym-jylas, únsizdik... Moldekeń jańaǵy suraǵyna ekpin tastaı taǵy da úsh ret qaı­talap tóńiregine tóńkerile qarap edi: – Jaqsy adam... – degen sóz jaryqshaqtanyp estilgen boldy. – Tirisinde pendeshilikpen bere almaǵan qaryzy bar ma marqumnyń? – dep jatyr molda. ...Únsizdik... Moldekeńe de keregi sol, ózi óz bolǵaly birinshi ret ile-shala aıtylatyn «Qaryzyn óteısizder me?» degen sózdi aıtpaǵan kúıi «múrdeni alyp júrińder» dep ısharat jasady... Meniń mıymdy ótkendegi Qı­lybaı týraly «jetim» sózder óńmeńdep alǵandiki me, basym syzdap, kózim qaraýytyp talyq­syp qulappyn... Danııar JEŃIS. Taldyqorǵan. _______________   MEKTEPTEGI MYSQYL Samat: – Apa, búgin mektep dırektory menen «aǵa-ápkeń nemese ini-qa­ryn­­­dastaryń bar ma?» dep surady. Men: «Joq, men jalǵyz balamyn» dedim. Sheshesi: – Al ol ne dedi? – Ol: «Qudaıǵa shúkir!» dedi. *   *   * Kishkentaı bala mekteptegi úzilis kezinde oıbaı salyp baqyrsa kerek. – Ne bop qaldy? – depti janashyr bireý. – Matematıka pániniń muǵalimi baspaldaqtan qulap túsipti! – dep eńireıdi álgi bala. – Oıbaı-aý, oǵan bola ýaıym­da­maı-aq qoısańshy, muǵalimiń aman-esen, aýrýhanaǵa bir kún jatady da shyǵady! – Men ony ýaıymdap jylap jat­qan joqpyn! Muǵalimniń qula­ǵa­nyn balalardyń bári kóripti, men ǵa­na býfette bolyp kóre almaı qa­lyp­pyn! *   *   * Sabaqta muǵalim oqýshyǵa: – Aleksandr Makedonskıı qa­shan qaıtys boldy? – dep suraq qoıǵanda ol: – Oıpyr-aı, men ol kisiniń aýy­ryp jatqanyn da estimeppin! – depti. *   *   * Muǵalim: – Asabasov, erteń ata-anańsyz mektepke kelmeı-aq qoı! Asabasov: – Arǵy kúni she?.. __________________ Múıisti júrgizgen Berik SADYR.