Bul sapardyń Vashıngton úshin de mańyzy zor

Qaýipsizdik máselesi sóz bolǵanda eń áýeli Aýǵanstandaǵy turaqsyzdyq eske túsedi. AQSh tarıhyndaǵy eń uzaqqa sozylǵan soǵys osy elde júrgizildi. Aýǵan soǵysy qarapaıym amerıkalyqtardy ǵana emes, eldiń saıası elıtasyn da ábden qajytqan máselege aınaldy. Kishi Býsh tusynda Ulttyq Qaýipsizdik Keńesiniń Ortalyq Azııa dırektory qyzmetin atqarǵan Devıd A. Merkeldiń amerıkalyq The Hill saıası basylymynda jazýynsha, Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy retteýde Vashıngton árkez Qazaqstandy nazarda ustap keledi. О́ıtkeni Astana terrorızmmen kúresti tek qarýmen ǵana jeńý múmkin emestigin jaqsy túsinip, Aýǵan elindegi jaǵdaıdy qalypqa keltirý maqsatynda eko­nomıkalyq, ınfra­qurylymdyq, gýmanıtarlyq jáne adam kapıtalyn damytý baǵyttary boıynsha túrli qoldaý kórsetip keledi. Máselen, 2016 jyly Qazaqstan aý­ǵan qaýipsizdik kúshterin qol­daý­ǵa 2 mln dollar bólse, 2010-2015 jyldary qazaqstandyq JOO-da 1000 aýǵan jastaryn oqytýǵa 50 mln AQSh dollaryn jumsaǵan.

Byltyr D. Tramp óz ákim­shi­liginiń Ońtústik Azııa jáne Aý­ǵanstan boıynsha jańa strategııasyn tanystyrǵan kezde «AQSh áskeriniń Aýǵanstannan shyǵýy aldyn ala bekitilgen ýaqytqa táýeldi bolmaı, sol jerdegi jaǵdaıǵa tikeleı baılanysty» bolady dedi. Basqasha aıtqanda, DAISh jáne Talıban sekildi terrorıstik uıymdardan qaýip kúsheıip turǵan kezde AQSh jáne NATO áskerleriniń Aýǵan­stan­nan jaqyn arada shyǵý yqtı­mal­dylyǵy óte tómen. Sondaı-aq DAISh quramynda myńda­ǵan Ortalyq Azııa týmalary­nyń bar ekendigin jáne terro­rıstik uıymdar kóptep shoǵyrlan­ǵan Irak, Aýǵanstan jáne Pákis­tannyń bizdiń óńirge geografııa­lyq ja­qyndyǵyn eskersek, Aýǵan­standaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrý máselesin Ortalyq Azııadaǵy qaýip­sizdik sheńberinde talqylaý AQSh úshin de, Qazaqstan men bú­kil aımaq elderi úshin de qazir qol­da bar eń tıimdi tásil bolyp tur.

Ekonomıkalyq áriptestikke kelsek, AQSh pen Qazaqstan ara­syndaǵy strategııalyq qa­rym-qatynastyń nátıjesinde amerıkalyq Shevron jáne Ekson Mobıl sekildi transulttyq kompanııalar elimizdiń munaı-gaz salasyna mıllıardtaǵan ınvestısııa salyp úlgerdi. Degenmen, eki memleket arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanys tek ınvestısııamen qatar ekijaqty saýda-sattyq kólemimen esepteletinin eskersek, sandyq kórsetkishter, ókinishke qaraı, kóńil kónshitpeıdi. Máselen, 2016 jylǵy ekijaqty saýda kólemi 1,9 mlrd dollar bolsa, ol kórsetkish 2017 jyly 1,2 mlrd dollardy ǵana quraǵan. Qazaqstan AQSh ekonomıkasy úshin ımport kólemi boıynsha 81-oryndaǵy mańyzdy naryq bolsa, eksport boıynsha 73-orynda.

Qazaqstan AQSh-tan eksporttaıtyn negizgi ónimderdiń qataryna áýe kemeleri, mashınalar, sıyr eti, elektr qurylǵylar jáne bolat ónimderi kiredi. Al AQSh Qazaqstannan ımporttaıtyn basty taýarlar retinde mıneraldy otyndy, ýran jáne torıı rýdasyn, temir men bolatty, beıorganıkalyq hımııalyq zattardy jáne tantal sekildi metaldardy ataýǵa bolady. 

Demek, amerıkalyq kompa­nııa­lardyń qarjylyq jáne tehnologııalyq múmkindikterin qazaqstandyq naryqqa kóptep tartyp, qyzmet kórsetý, rıteıl jáne birlesken kásiporyndardy ashý boıynsha jumystardy kúsheıtý baǵytynda eki tarap naqty qadamdar jasaý kerek. Vashıngton amerıkalyq bıznes qaýymdastyq Qazaqstannyń Dúnıejúzilik Saýda Uıymynyń múshesi retinde múmkinshilikterin tolyq paıdalaný úshin Djekson-Venık tolyqtyrýynyń (KSRO-nyń sovettik evreılerdiń ımmıgrasııasyna tosqaýyl bolǵany úshin AQSh-pen KSRO bastaǵan sosıalıstik lager elderiniń saýda-sattyq múmkindikterin shekteý maqsatynda AQSh-tyń 1974 jylǵy Saýda kodeksine engizilgen baby – avtor) Qazaqstanǵa qatysty kúshin joıyp, máseleni kún tártibinen alyp tastaýy qajet. Atalǵan tolyqtyrý is júzinde eki memleket arasyndaǵy saýda-sattyqqa esh kedergi keltirmegenimen, onyń kúshin joıý saıası sımvolıkalyq mánge ıe qadam bolady. 

Al Qazaqstan úkimeti el ekono­mıkasyn ártaraptandyrýdy jáne «Samuryq-Qazy­na» enshisindegi ulttyq kompa­nııa­lardyń aksııalaryn jekeshe­lendirýdiń úshinshi tolqynyn halyq­aralyq talaptarǵa saı júr­gizýden bas­taýy tıis. Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev Vashıng­tonda D.Tramppen aımaqtyq qaýipsizdik boıynsha strategııalyq árip­testikti nyǵaıtý boıynsha naqty nátıjelerge qol jetkizip, Nıý-Iorkte ótetin bıznes qaýymmen kezdesýlerde atalǵan ekonomıkalyq máselelerdiń tıisti sheshimin tabýǵa yqpal etedi dep senemiz.

Shalqar NURSEIIT,
«Egemen Qazaqstan»