Árbir taraýdy saraptaǵanda kóptegen oqıǵalar kóz aldyńa keledi. Sol kezdegi, sol sáttegi Prezıdenttiń sóılegen sózderi, qabyldaǵan sheshimderi týraly oqyǵanda «ıá, solaı bolyp edi-aý», dep, solarǵa kýá bolǵanyńdy, tipti keıbirine óziń qatynasý múmkindigine ıe bolǵanyńdy sezingende jumyr basty pende retinde shúkirshilik etip, táýbe dersiń.
Kitaptyń alǵysózi avtordyń «...biz álemge jáne bolashaq urpaqqa táýelsiz Qazaqstan atty jasampazdyqtyń uly jemisin usyna aldyq. Sol sebepti bul kezeń biz úshin Uly dáýir» degen tuǵyrly tujyrymdy túıinnen bastalady.
Kitap avtory jańa dáýirdegi jańa memlekettiń irgetasyn qalap, shańyraǵyn kóterip, ishki-syrtqy saltanatyn qalyptastyryp, mańdaı terin tógip, qaıratyn, eńbegin aıanbaı el ıgiligine jumsap júrgen Qazaq memlekettiginiń Tuńǵysh Prezıdenti, Elbasy bolǵandyqtan onyń baıanyna yqylas óte joǵary, qyzyǵýshylyq orasan. Nursultan Ábishuly memleket qurý isin, kitaptaǵy saıası-qoǵamdyq, resmı kezdesýler men kelissózderdi, saıası halyqaralyq óte joǵary dárejedegi tarıhı oqıǵalardyń ózin adamǵa jaqyn sezim, tilmen baıandap, oqýshysymen emin-erkin áńgimelesip otyrǵandaı etip kez kelgen janǵa túsinikti tilmen jazady. Kitap taraýlaryna boılap oqyǵan adam sol sheshimder men oılarǵa, pikirlerge ózi de qatynasyp, tarıhı kezeńder men oqıǵalardyń ortasynda júrgendeı áser alary tańǵalarlyq emes. Elbasy bes júz bettik qorǵasyndaı salmaqty kitabynyń óne boıyna halqyna súıenip, prezıdenttik ókilettigin sátti atqarýynda halqyna júginip otyrýdan jazbaıdy, jańylmaıdy.
Táýelsizdigimizge deıingi burynǵy Odaq quramynda bolyp, búkil tynys-tirshiligimiz – atap aıtqanda saıası, ekonomıkalyq júıeni, óńirlerdi, ónerkásip salalaryn basqarýshylyq qarym-qatynastarymyz túgeldeı Máskeýge, Ortalyq bılikke baǵynyshty bolǵan zamandy kórip, basynan ótkizgen aǵa urpaq ókilderi úshin jańa, óz bıligi óz qolyna kóshken erkin, jasampaz dáýirde ómir súrý baqytynyń quny ólsheýsiz. Sondyqtan da biz kóp jaǵdaıda eki dáýir múmkindigin salystyryp sóıleýimiz tabıǵı ári qajet dep sanaımyz. Ol ásirese jas urpaq úshin, olardyń táýelsizdik qunyn, qadirin tereńirek túsinip, kóziniń qarashyǵyndaı saqtap júrýi úshin kerek bolar.
Máselen, buryn Astanadaı jańa kelbetti qala salýǵa Máskeý eshqashan kelisim bermes edi. Tek sońǵy 10-15 jyl kóleminde Qazaqstanda 1 600-ge jýyq densaýlyq saqtaý, 1 400-den astam oqý, bilim nysandary salyndy. Bul – burynǵy osy ýaqytpen salystyrǵanda on ese artyq.
Bul jaı sıfrlar emes – bar másele ruqsat pen sheshim, qarjyǵa ıelikte. Sondaı qurylys nysandaryn salýǵa Odaqtyq memlekettik josparlaý komıtetiniń ruqsatynsyz eshnárse de jasaı almas edińiz.
Osy sııaqty eń bastysy – respýblıka, oblys, aýdan kóleminde partııa, sovet organdarynyń birinshi basshylary, ónerkásip salasynyń iri kásiporyndary basshylarynyń qyzmetke bekitilýi, bosatylýy túgeldeı Máskeýdiń quzyrynda bolatynyn eske túsirsek te kóp nárseniń baıybyn túsinýge jetkilikti bolar dep oılaımyn.
Sol sııaqty Keńes dáýirinde bizdiń ózimizde syrtqy saıasat júrgizýge múmkindik bolmaıtyn, ol Máskeýdiń basymdyq quzyry edi. Tek syrtqy saıasat emes, ishki saıasat túgel, respýblıkalyq, jergilikti basqarý júıesi, oqý, bilim, dúnıetanym, mádenıet, transport, qorǵanys máseleleri túgeldeı Máskeýdiń baqylaýynda boldy.
Dúnıejúzilik qoǵamdastyqqa múshe bolyp, ózindik syrtqy saıasat júrgizýimiz – táýelsizdigimizdiń eń mańyzdy jetistigi, memlekettiliktiń aıshyqty kórinisi.
Nursultan Nazarbaev táýelsizdigimizdi jarııa etken alǵashqy sátten bastap eki tizgin, bir shylbyrdy teń ustap, eldiń ishki jaǵdaıy men syrtqy saıasatyn dúnıejúzilik qoǵamdastyqpen saýatty ári utymdy qarym-qatynasta qalyptastyrýǵa erekshe mán berýmen keledi. Prezıdent óziniń jańa týyndysynda Qazaqstannyń halyqaralyq qarym-qatynasynyń jaǵdaıyna meılinshe keńinen toqtalyp, elimiz úshin tarıhı mańyzdy oqıǵalardy oryndy eske alypty.
Prezıdent eńbeginiń ár bólimi, ár taraýy jeke-jeke bir kitapqa mazmun men taqyryp bolarlyq. Birinshi bólim «Memleketimizdiń dúnıege kelýi. Qazaqstannyń birinshi jańǵyrýy» dep atalyp, oqyrmanyn salǵannan baýrap alyp, alasapyran qarama-qaıshylyqqa toly ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basyna jeteleıdi. Jańa dáýirdegi jańa memlekettigimizdiń neden bastaý alyp, qandaı jaǵdaıda óziniń irgetasyn qalap, shańyraǵyn kótergeni – árıne kimdi bolsa da qyzyqtyrmaı qoımaıdy. Bizdiń Prezıdentimiz de sol taǵdyrly kezeńge oǵan deıin jas kezinen sol kezdegi Odaq kóleminde eń aldyńǵy qatardaǵy ónerkásip oryny sanalatyn Qaraǵandy metallýrgııa kombınatynyń metallýrg jumysshysy bolyp, sýarylǵan bolattaı shyńdalýdan ótip, qala, oblysta komsomol, partııa, saıası qyzmetterin abyroımen atqaryp, respýblıka kóleminde ónerkásip, qarjy, ekonomıka, áleýmettik salalardy basqarý mektebin ıgerip, birinshi basshy dárejesine kóterilip edi. Kitap avtory ózi jazyp, saraptap otyrǵan jyldardyń qaınaǵan qazanymen birge qaınasyp, elimizdiń tutqasyn ýysynan shyǵarmaı shymyr qýatpen ustap, «Qazaqstan» kemesiniń jelkenin jelge jyrtqyzbaı, tulparynyń jal-quıryǵyn ıt-qusqa julǵyzbaı qyraǵylyqpen ári álemdik dodada shań qaýyp qalmaıtyndaı biliktilikpen basqara alǵanynyń nátıjesinde halyqtyń myzǵymas senimine ıe boldy. Alǵashqy taraýda-aq sol kezdegi alań kóńil kezeńniń keıbir mańyzdylaryn eske túsirip jazǵan Prezıdent tómendegideı oı túıindeıdi: «...Sol jyldardyń alasapyran oqıǵalary biz úshin ashy da mańyzdy sabaq boldy. О́z zamanyndaǵy qudiretti derjavanyń kúrt quldyraýynyń sebepterin túsingen jáne keńestik basshylyqtyń taktıkalyq qatelikterin taldaǵan biz KSRO-da bolǵan oqıǵalardan mańyzdy sabaq aldyq. Sol sabaqtar Qazaqstannan shyqqan kóptegen qıyndyqtardy jeńýimizge kómektesti. Ol kezdegi respýblıka ónerkásibiniń deni (93 paıyzy) ortalyqqa baǵynyshty bolǵanyn aıtsam da jetkilikti bolar. Demek keńestik ekonomıka quldyraýynyń zardabyn qazaqstandyqtar tolyǵymen bastan ótkerdi». (N.Nazarbaev. Táýelsizdik dáýiri. 25-26 bet. Astana. 2017 jyl).
Sondaı-aq Elbasy eńbeginiń aıryqsha qundylyǵy – joǵarydaǵydaı saraptamalar arqyly jańa memleket qurý negizderi men joldary týraly naqty maǵlumattar men dál ýaqytynda jasalǵan is-qımyl, tıimdi áreketter men sheshimder týraly baıandaýlary. Memlekettik táýelsizdigimizdi jarııalaý, birden memlekettik quzyrly qurylymdardy jasaqtap, olardyń jumysyn qamtamasyz etý sııaqty óte kúrdeli jumystardyń qalaı júzege asyrylǵany týraly tarıhı derekter, solarǵa kitap avtorynyń Memleket basshysy retindegi kózqarasy men baǵasy – sóz joq, tarıhymyzdyń aıryqsha qundylyqtary.
Memlekettiliktiń eń alǵyshartty qajettiligi ári memleket qyzmetin qozǵalysqa túsirip, eldiń tynys-tirshiligin qamtamasyz etetin basqarý júıesi – bılik máselesi, atap aıtqanda Prezıdenttik basqarý, Parlament, Úkimet, Sot bıligin qalyptastyrý sharalary tarıhı derek negizinde sabyrly, parasatty baıyptylyqpen birqalypty tujyrymmen jazylǵan.
El basqarý isinde tarıhymyzda tuńǵysh ret prezıdenttik basqarý ınstıtýtynyń qalyptasý prosesi de, Prezıdent laýazymynyń halyqtyń qaltqysyz tolyq senimine ıe bolyp, bedeliniń bıik bolǵany da aıqyn kórinedi.
Úlken shyǵarmanyń barlyq taraýlary bılik tarapynan qandaı sharalar júrgizilse de ol halyq múddesi úshin jasalatyny ári tabıǵı túrde ári memlekettiń negizgi maqsaty, ulttyń ósip-ónýin qamtamasyz etý úshin jasalatynyna tutastaı mańyz berilip otyrady.
Kitaptyń birden-bir qyzyqty taraýy «Syrtqy saıasat: tyńǵa túren salǵandaı...» dep atalypty. Shyn máninde álemde bolyp jatqan ártúrli oqıǵalar men qubylystar týraly aqparatty oqyp, bilip habardar bolý bir basqa da, sol alasapyran, ersili-qarsyly qatynastardyń bel ortasynda óz ustanymyńmen júre bilip, ózińe, memleketińe bedel jınaı alý múldem basqa dúnıe ekenin sol qatynastarǵa aralasa alǵan tusta bilersiń. Avtordyń estelik joldaryna den qoıaıyq: «...KSRO-nyń ydyraýy jahandyq jáne aımaqtyq deńgeıde túrli zardaptar týyndatty. Postkeńestik keńistikte qarýly janjaldar paıda boldy...
...Qazaqstannyń óz ishindegi jáne odan tysqary aımaqtaǵy túrli kúshter arandatý áreketteri arqyly qazaqstandyqtardy bir-birimen ǵana emes, sondaı-aq kórshilermen de janjaldastyrýǵa tyrysty. Keńestik dáýirdiń aýyr muralarynyń biri – Qazaqstan úshin kórshi memlekettermen aýmaqtyq daý-damaı bolatyn». (N.Nazarbaev. Táýelsizdik dáýiri. 87-bet).
Mine, osyndaı jaǵdaıda Elbasy tipti biz táýelsizdigimizdi resmı túrde jarııalaǵan kúnnen buryn aldyn ala kóptegen sharalar qarastyrylyp, naqty ister atqarylǵanyn tómendegideı baıandaıdy:
«...1991 jyldyń ózinde (ıaǵnı 16 jeltoqsanǵa deıin. – Q.S.) biz Qazaqstandy jigerli túrde álemge tanyta bastadyq. Sol kezde men AQSh-tyń Memlekettik hatshysy Djeıms Beıkermen, Ulybrıtanııanyń premer-mınıstri Djon Meıdjermen, Avstrııa kansleri Frans Vranıskıımen, Germanııa saıasatkerleri – vıse-kansler, syrtqy ister mınıstri Gans-Dıtrıh Genshermen jáne qarjy mınıstri Teodar Vaıgelmen, Avstralııanyń jáne Irannyń syrtqy saıasat vedomstvolarynyń basshylary – Garet Evanspen jáne Alı-Akbar Velaıatımen, Sıngapýr premer-mınıstri Lı Kýan Iýmen, Máskeýde akkredıttelgen AQSh, Ulybrıtanııa, Qytaı, Bolgarııa, Meksıka jáne basqa elderdiń elshilerimen, sondaı-aq sheteldik bıznes ókilderimen kezdestim. Men Memleket basshysy retindegi ózimniń resmı saparymdy Túrkııadan jáne Ulybrıtanııadan bastadym». (N.Nazarbaev. Táýelsizdik dáýiri. 88-89-better. Astana. 2017).
Elbasynyń osy turǵydaǵy estelikterine qarap, qarymdy jumystardyń qandaı jigermen atqarylǵanyn oqyrmany erkin ańǵarady.
Sondaı mańyzdy oqıǵalardyń eń irileriniń biri – Semeı ıadrolyq-synaq polıgonyn jabýmen baılanysty ekeni de aıtylyp keledi. Sol polıgondy jabýǵa baılanysty kúrmeýi qıyn qanshama kúrdeli kelissózder júrgizilgeni týraly Nursultan Ábishuly erterektegi eńbekterinde jazǵan-dy. Kóp jaǵdaıda, ásirese halyqaralyq qatynastar týraly áńgimede belgili bir másele boıynsha kelisimge kelip, qujatqa qol qoıylǵan kúnder jáne memleket ataýlary ǵana atalyp, jarııa etiledi.
Al oǵan deıingi qyrýar jumys aıtyla bermeıtini de belgili. Semeı polıgonyn jaýyp, ıadrolyq zymyran qondyrǵylaryn joıý arqyly Qazaqstannyń taıaý jáne uzaq merzimge damýyna qandaı sharttar jasasýdy maqsat etkeni týraly aıqyn jazylǵan.
Sol tusta qoǵamda ıadrolyq qarýǵa nege ózimiz ıe bolmaımyz degen suraq kóterilgen. Prezıdent osy bólimde: «... mundaı strategııalyq sheshim úshin Qazaqstan ne alady?...» dep suraq qoıyp, soǵan naqty jaýap beripti. Sondaı-aq sol kezdegi tarıhı sát, uzaq merzimge tarıhı qujat qabyldanǵanyn tómendegideı baıandaıdy: «(...1994 jyldyń 5 jeltoqsanynda Býdapeshtte ótkizilgen Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń (EQYU)) sammıtinde Qazaqstan, Reseı, AQSh jáne Ulybrıtanııa basshylary Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi kelisimge qosylǵan elderdiń qaýipsizdigine kepildik berý týraly Memorandýmǵa qol qoıdy. Sońynan Qazaqstanǵa mundaı kepildikti Fransııa men Qytaı sııaqty basqa da ıadrolyq memleketter berdi. Bul álemdik qaýymdastyqtyń Qazaqstannyń óz mindettemesin oryndaýyn moıyndaıtynyn jáne oǵan jaýap esebinde qaýipsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵyna kepildik beretinin bildiretin». (N.Nazarbaev. Táýelsizdik dáýiri. 97-bet. Astana. 2017).
Kitaptyń dál osy bólim, osy taraýynyń meniń kózime ystyq kórinip, kóńilime aıryqsha qonýynyń ózindik sebebi de joq emes. Sol 1994 jyly men sol kezdegi Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesi Tóraǵasynyń orynbasary retinde Nursultan Ábishulynyń usynysymen ári sheshimimen Býdapeshtte ótken EQYU-nyń tarıhı sammıtine qatysý baqytyna ıe bolǵan edim. Ol sammıttiń men úshin qymbattylyǵy joǵaryda aıtylǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev, Reseı Federasııasy Prezıdenti Borıs Elsın, Ulybrıtanııa Premer-mınıstri Djon Meıdjer, AQSh Prezıdenti Bıll Klınton qatynasyp, bir ústel basyna birge jaıǵasyp, atalǵan Memorandýmǵa qol qoıý rásimine qatynasyp, óz kózimmen kórip, kýá bolýym edi.
Meniń Táýelsiz Qazaqstannyń azamaty retinde sol tolqýly ári tarıhı sátke qatynasýym sheksiz qýanyshty, baqytty sezinýim edi. Meniń elimniń Prezıdenti, ultymnyń Uly perzenti Nursultan Ábishulynyń álemniń eń qýatty elderiniń basshylarymen tuńǵysh ret ıin tiresip, terezesi teń bolyp bir maqsat, bir múddeni aıǵaqtaıtyn bir halyqaralyq qujatqa qol qoıýlary edi. Bul jalǵyz meniń ǵana emes, sol tarıhı oqıǵaǵa qatynasý baqytyna ıe bolǵan basqa da delegasııa músheleriniń sezimi bolǵan bolar desem, qatelespespin. Meniń esime sol sátte uly aqyn Qasym Amanjolovtyń:
«...Ese tıer, enshi alar
El bolsam dep oılaýshy em,
«Qazaqpyn» dep aıta alar
Men bolsam dep
oılaýshy em!..»
degen arman joldary tústi.
Sondaı dárejedegi teń kezdesýler ol kezde tuńǵysh ret bolǵandyqtan, kókiregimizdi «memleket boldyq» degen qýanysh sezimi kernegeni de ras. Al búgin shúkirshilik, ondaı alyp memleket basshylary bizdiń Prezıdentpen yqylasty túrde sanasyp turatyn jaǵdaıǵa jetkenimiz de ózdiginen kele qalmaǵanyn umytpaǵanymyz abzal.
Meniń qolymda, shańyraǵymnyń, búkil arhıv, qujattarymnyń asyl qazynasyndaı sol kúnderdiń kýási – shekesine Nursultan Ábishulynyń qoly qoıylǵan eki bet ataýly Memorandýmnyń bir danasy saqtalyp qalypty. Onda «Qurmetti Qýanysh Sultanuly! Osy tarıhı qujatqa qol qoıylǵan kezdesýdiń kýási boldyń. Elimiz aman, jurtymyz tynysh bolsyn. N.Nazarbaev. dep qol qoıylyp, 6/HII-1994 jyl» dep jazylǵan.
Qaıda júrse de eliniń amandyǵyn tileıtin Elbasynyń osy úırenshikti sózi ár qazaqtyń júreginiń tileýi bolar.
Nursultan Nazarbaevtyń táýelsizdik dáýiri týraly jańa, derektik, tarıhı estelikteri halqymyzdyń uly tarıhynyń shejiresi, teńdesi joq asyl murasy.
Qýanysh SULTANOV,
Parlament Májilisiniń depýtaty,
«Nur Otan» partııasy fraksııasynyń múshesi
