– Baqtygúl hanym, qazaq ádebıetin basqa elge tanystyrý sharasy qalaı júzege asyp jatyr?
– Qazaq qalamgerlerin álem jurtshylyǵyna tanystyrý maqsatynda ári ádebı agent retinde byltyr qazan aıynda alǵashqy qadamdy brıtandyq áriptester tájirıbesine súıene otyryp, Shekspır eline sapar shegýden bastadyq. Qazaqstandaǵy birinshi «Bestsellerkz» ádebı agenttiginiń usynýymen, Eýrazııalyq shyǵarmashylyq gıldııasy kitaptary serııasy boıynsha Eýropa qazaqtaryna shashý retinde aparǵan 5 avtordyń tól týyndysy «Hertforshire Press» baspasynan jaryq kórdi. Sóıtip Shekspırdiń otanynda osy dúnıelerdiń tanystyrylymyn ótkizdik. Atap aıtsaq, qazaqtyń birtýar aqıyq aqyny Temirhan Medetbektiń «Kók Túrik – Kók Bóri» týyndysy – 70-jyldardaǵy Qadyr Myrza Áli aǵamyzdyń aýdarmasynan keıingi eldi eleń etkizgen tushymdy dúnıelerdiń biri. Belgili jazýshy Qýanysh Jıenbaıdyń «Taǵdyr» týyndysyndaǵy «Jumyrtqanyń sary ýyzy» atty áńgimesi múgedek qyzdyń ómirge qulshynysyn qamtysa, «Aptanyń aqyrǵy kúnderi» áńgimesi jetim balanyń janyna úńilýimen oıǵa jeteleıdi, al «Tún ortasyndaǵy tosyn áýen» saz óneri qonǵan, erekshe daryn ıesiniń qoǵam qaıshylyqtaryna qarsylyǵyn ádemi jetkizedi. Syrshyl aqyn Náziken Alpamysqyzynyń «Qııajol ǵumyr» jyr jınaǵyna engen óleńderimen oqyrmandy qýanttyq. Jazýshy Sáýle Dosjannyń «Saǵynysh» týyndysy jyraqta ómir súrýge májbúr bolǵan qandastyń jan kúızelisin «Qashqynnyń zary» áńgimesi arqyly jetkizse, «Aqbulaqtyń adasqaǵy» hıkaıaty taǵdyr tálkegine túsip adasqan, ókinishte ǵumyr keshken ǵashyqtardy tabystyrady.
Aqyn Gúlzada Nıetqalıeva «Júrektegi ıman gúli» týyndysynda «Allajar» poemasy arqyly Allanyń kórkem 99 esimin jyrǵa qosyp, Domalaq anaǵa arnaýyn jáne dańqty Kleopatrany jyrǵa qosqan óleń joldaryn oqyrmanǵa syılady.
– Londonda jańa kitaptardyń tanystyrylymy qalaı ótkiziledi eken?
– Munda jaryq kórgen birde-bir tyń týyndy kópshilik nazarynan tys qalmaıdy. О́ıtkeni oqylym óte joǵary. Soǵan qarap, Shekspır eli jurtshylyǵyna súısinesiz. Demek, nasıhat jumystary durys jolǵa qoıylǵan deýge tolyq negiz bar... Quramynda Qýanysh Jıenbaı, Náziken Alpamysqyzy, Gúlzada Nıetqalıeva bar, ózim basqaryp barǵan topqa 11 jasar Ardaqtym, atyraýlyq jýrnalıst, aýdarmashy Gúljan Elesheva qosylyp, Londondaǵy ádebıet kúnderin birge ótkizdik. Temirhan Medetbek pen Sáýle Dosjannyń jańa kitaptaryn jurtshylyqqa tanystyrdyq. Basqa memleketterden kelgen qalamgerlermen tanysyp, shyǵarmashylyq baılanys ornattyq.
– Agenttik arqyly shyǵarmalary aǵylshyn tiline aýdarylǵan qalamgerler kóp pe?
– London saparynan buryn Qazaqstan elshiligine aldyn ala osy jobaǵa oraı ótinish hat joldadym. Sonyń nátıjesinde, Qazaqstannyń Ulybrıtanııadaǵy elshisi Erlan Ydyrysov myrzanyń qabyldaýynda boldym. Dıplomatpen aradaǵy dıalogymyz qazaq ádebıetiniń búgini men erteńi jaıynda órbidi. Qordalanǵan túıtkilderdiń ońtaıly sheshimderi týraly ortaǵa oı tastalyp, ásirese onyń ishinde aýdarmaǵa qatysty usynysymyzdy jetkizdik. Qazaq tilinen tikeleı aǵylshynshaǵa aýdarý ıdeıasy kóterildi. Jáne de aldaǵy ýaqytta aýdarylýy qajet shyǵarmalar tizimi kórsetildi. Sapaly aýdarma tek brıtandyq redaktorlardyń atsalysýy arqyly júzege asatynyn eskersek, dúnıejúzilik ádebıet baıqaýlarynda kóbine aǵylshyn tilindegi shyǵarmalardyń úlken mánge ıe ekendigin ańǵarý qıyn emes.
– Qazaq qalamgerleriniń qandaı jetistikterin bóle-jaryp aıtar edińiz?
– Ashyq Eýrazııalyq ádebıet baıqaýynyń altynshy jyly, ıaǵnı byltyr 38 memleketten qatysqan 4 atalym boıynsha 1500 úmitker arasynda men usynǵan 16 shyǵarmashylyq ıesinen 10 avtor shortlist tizimine enip, fınalǵa kóterilip, laýreat atandy. Baıqaýdyń júldegerlerin anyqtaý qarashanyń 17-20 aralyǵynda Stokgolmde ótti.
«Proza» atalymy boıynsha Tynymbaı Nurmaǵanbetovtiń «Perishtelerdiń ólimi» romany, Qýandyq Túmenbaıdyń «Perishte», «Qulypashar», «Munar kún», «Almatyda bolǵan ańyz», «Mylqaý etikshi» áńgimeleri men Álibek Asqarovtyń «Odnajdy osenıý, daleko v gorah» romany, sondaı-aq Sáýle Dosjannyń «О́geı júrek» romany, balalar ádebıetinen Keńes Dúısenniń «Jarǵaqbas, Qylkeńirdek, Shıbuttyń bastan keshken tańǵajaıyp oqıǵalary» hıkaıaty, «Poezııa» atalymy boıynsha Serik Aqsuńqarulynyń «Abylnama» poemasy, Ǵalym Jaılybaıdyń «Qara oramal» poemasy men Náziken Alpamysqyzynyń «Kún astyndaǵy muzbalaq», «Kúreń sheten» jáne t.b. jyrlary elenip, laýreat atandy.
– Bul sharada qazirgi ádebıettiń qandaı mańyzdy tustary áńgime arqaýyna aınaldy?
– Shyǵarmany túpnusqadan tikeleı aýdarýdyń mańyzdy ekendigin brıtandyq redaktor-aýdarmashylar basa aıtty. Brıtandyq dramatýrgııaǵa jańalyq qosý qajettigi týyndaǵanyn eskertip, oıyn bólisken Devıd Perrı myrza Eýrazııalyq pesalardyń ozyq qoıylymdaryn álemge tanystyrý maqsatynda teatr festıvaldaryn birlesip ótkizýge baılanysty óz usynysyn jetkizdi.
– Shetelde ádebı agenttiń kómegine suranys kóp pe?
– Munyń ne ekenin áli de jyǵa tanı almaı júrgender tabylady. Soǵan qaramastan, ýaqyt tili toqtap qalmaıdy. Alǵa qaraı jyljı berýge tıissiń. Stokgolmde sheteldik qalamgerler arasynan maǵan ádebı agent bolýymdy surap, ótinish bildirgender boldy. Olardyń aldaǵy tańdarǵa kóbirek ıek artatyn optımıstigi aıryqsha unady. Bizge de osyndaı ozyq dástúrlerden úlgi alý kerek.
Áńgimelesken Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
