Qaırat Ábdirahmanov: Turaqty damýǵa negiz bolatyn bes bastama

Túrli kon­tı­nentterdegi saıasatkerler men sarap­shylar josparlanǵan batyl ekonomıkalyq qadamdardyń aıqyn túrde mıllıondaǵan qazaqstandyqtar ómiriniń sapasyn odan ári jaqsartýǵa baǵyttalǵanyn atap ótýde.

Elbasy bastamalarynyń 2015 jylǵy qyrkúıektegi BUU-nyń tarıhı mereıtoıly sammıtinde álemdik lıderler qabyldaǵan 2030 jylǵa deıingi Turaqty damý salasyndaǵy kún tártibine tolyqtaı sáıkes keletini de mańyzdy bolyp tabylady. Ol qujatqa sáıkes, álemdik uıymǵa múshe elder belsendi túrde oryndaýǵa tyrysyp jatqan Turaqty damý maqsattary áleýmettik qajettilikterdi, sonyń ishinde bilim, áleýmettik qorǵaý, jumyspen qam­tamasyz etý, klımat pen qorshaǵan ortany qorǵaý máselelerin sheshýge baǵyttalǵan.

Áleýmettik sharalar ekonomıkalyq damý úshin jańa yntalandyrýlar týdyrýmen qatar, orta tapty kúsheıtip, elimizdiń adamı áleýetin arttyra­dy. Al gaz qubyryn ótkizý jónindegi aýqym­dy ınfraqurylymdyq bastama Orta­lyq Qazaqstanda turaqty energetıka men ekologııany damytýǵa septigin tıgizetin bolady. Bul – elimiz BUU Qaýipsizdik Keńesine saılaný barysynda ilgeriletken bastamalarynyń biri ári energetıkalyq qaýipsizdik bas­tamasyna saı keledi. Jańa jobalar xalyqaralyq tájirıbe, ınvestısııa­lar, saraptama men texnologııalar tar­tý­­dy talap etedi. Sondyqtan syrt­­qy saıa­sat vedomstvosy Memleket bas­shy­­­­sy­­nyń tapsyrmalaryn júzege asy­­­rýǵa belsendi túrde aralasatyn bolady.

Prezıdent ekonomıka men qoǵam­nyń áleýmettik jaǵdaıyn edáýir kóterýdi kózdeıtin Qazaqstandy álem­niń damyǵan memleketteri qataryna shyǵarý jónindegi baǵdarlamasyn júıeli túrde iske asyrýda. Bul ju­mys eń qıyn geosaıası jáne geoeko­nomı­kalyq jaǵdaı men álemde ósip jatqan áleýmettik teńsizdik tusynda jasalyp jatqanyna mán berý kerek.

Osy sebepten Prezıdenttiń bes bastamasy: ıpotekalyq nesıeni jeńil­detý, jalaqysy tómen azamattar úshin salyqty azaıtý, joǵary bilimniń qoljetimdiligin jáne sapasyn arttyrý, mıkronesıeleý aıasyn keńeıtý men eldegi gazdandyrýdy odan ári jalǵastyrý – álemdik qoǵamdastyqta joǵary baǵaǵa ıe bolýda.

Demokratııalyq qoǵamdarda saı­­­­laý qarsańynda jıi kezdesetin pater­nalızmdik sharalar men popý­lıstik jobalarǵa uqsamaıtyn Qazaq­stan Prezıdentiniń bastamalary qar­jylaı túrde anyq eseptelip, áleý­mettik qoldaýdy qamtamasyz etýmen birge ekonomıkany uzaq merzimdi ynta­lan­dyrýǵa baǵyttalǵan. Barlyq joba­lar­dyń ózegi de, olarǵa tikeleı atsaly­satyn da memlekettiń eń basty qun­dylyǵy sanalatyn – azamattarymyz.

Dúnıejúzilik banki (DB), Eýropa Qaıta qurý jáne damý banki (EQDB), Azııa damý banki (ADB), Islam damý banki (IDB), Ekono­­mıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy (EYDU) jáne Dúnıe­júzilik ekono­mıkalyq forým (DEF) sekildi halyqaralyq qarjy ıns­tı­týttary men ekonomıkalyq uıym­dar Qazaqstannyń áleýmettik jáne ekonomıkalyq jań­ǵyrý­daǵy mańyz­dy seriktesteri bolyp qala beredi. Elimizdiń atalǵan ınstıtýttarmen yn­tymaqtastyǵynyń negizgi baǵyt­tary Memleket basshysynyń jańa bastamalarymen úndesip, olarǵa sáıkes keledi.

Máselen Qazaqstannyń 2017-2018 jyldarǵa arnalǵan EYDU-men Eldik yntymaqtastyq baǵdar­lamasynyń mańyzdy bóligi áleý­met­­tik máselelerdi qamtıdy. Ba­ǵ­dar­­lama ınklıýzıvti jáne turaq­ty damýǵa, halyqtyń osal top­tary­nyń máselelerin sheshýge jáne gen­derlik saıasatqa erekshe nazar aýda­rady. Onyń aıasynda jas­tarǵa aıryqsha baǵyttalǵan ónim­di jumyspen qamtýdy jáne buqara­lyq kásipkerlikti damytý jospary júzege asyrylatyn bolady. ADB-men yntymaqtastyqtyń negizgi baǵyttary: memlekettik basqarý; bilim berý; áleýmettik sala; kólik; aýyl sharýashylyǵy jáne sýmen jabdyqtaý; jeke sektordy damytý; shaǵyn jáne orta bıznesti damytý.

Halyqaralyq eńbek uıymy júrgizgen zertteýler eńbek tabystary úlesiniń azaıýy, tabys teńsizdiginiń ósýi men jalpy ósý qarqynynyń baıaý­laýy arasyndaǵy ózara baılanysty kórsetedi. Jumyspen qamtý jáne áleýmettik saıasat salasyndaǵy keshendi sharalar arqyly jan-jaqty jáne turaqty ekonomıkalyq órleý men damýdy qamtamasyz etýi múmkin.

Sonymen birge Prezıdentimiz álem­dik tájirıbege súıenetini belgili.

Mysaly ıpotekalyq nesıeleýdi damytý azamattardy turǵyn úımen qamtamasyz etetin memlekettiń áleý­mettik mehanızmi bolyp tabylady. Ipotekalyq nesıeleý damyǵan el­der­diń ekonomıkalarynda mańyzdy oryn alady. Germanııa, Danııa, AQSh, Kanada jáne Japonııanyń ıpote­kalyq nesıe naryqtaryn tur­ǵyn úı quryly­syn qarjylaý meha­nızminiń negizi dep ataýǵa bolady.

Dúnıejúzilik bank bir baıandamasynda ártaraptandyrylǵan ósýdi yntalandyrý jáne jańa jumys oryndaryn qurý maqsatynda Qazaqstan Úkimetine salyq saıasatyn qaıta baǵdarlaýdy usyn­dy. Mıllıondaǵan jalaqysy tómen jumys­shylar úshin jeke tabys salyǵynyń tómen­deýi bul baǵytta mańyzdy qadam bolyp tabylady. Álemdik qaýymdastyqta mundaı batyl qadam jasaýǵa erik beretinderdiń sany kóp emes.

Mıkroqarjylandyrý ártúrli damý deń­geıindegi elder men óńirlerde ekono­mıkalyq jáne áleýmettik ósýdiń biregeı qura­ly retinde tanylyp, damyǵan eko­nomı­kalarda áleýmettik toptardyń túr­li­ligi deńgeıin tómen­detý men damýǵa eleý­­li úles qosý sııaq­ty túrli qyzmetter atqa­rady.

Nesıelendirýdiń bul túri qara­jaty az turǵyndarǵa óz tabysyn arttyrýǵa, ómirsheń bıznes qurýǵa, syrtqy qaýip-qaterge tótep berýge kómektesedi. Bul rette jeke­men­shik sektordyń múm­kindik­terin mem­lekettik yntalan­dyrý shara­larymen úılestiretin baǵ­dar­lamalar eń úzdik jetistikterge bas­taıdy. Qazaqstan Úkimeti men EQDB arasyndaǵy keli­­simshart aıa­syn­da júzege asyry­lyp jatqan «Bız­­nestegi áıel» baǵdarlamasy oń ná­tı­je kórsetti. Osy kúnge deıin 7 myń­nan astam Shaǵyn jáne orta bıznes (ShOB) sýbektisine 5,8 mlrd teńge nesıe berildi. Qarjylandyrýmen qosa, EQDB noý-haýmen tanysýǵa jol ashyp, áıelder basqaratyn ShOB kásip­­oryndaryna basqarý praktıkalaryn jáne tehnologııalardy en­gizýge kómektesedi.

Bilim sapasy men qoljetimdiligin arttyrý kedeılikti, teńsizdikti joıý­dyń jáne jalpy alǵanda eldiń eko­no­­mıkalyq ósimine yqpal etetin biregeı tıimdi sharalardyń biri bolyp tabylady. Buǵan Japonııanyń tájirıbesi aıqyn dálel. Qazaqstannyń sheteldegi elshilikteri mindetteriniń biri qazaq­standyq stýdentterdiń álemniń úz­dik oqý oryndarynda, eń aldymen, teh­nıkalyq mamandyqtar boıynsha bilim alýy úshin granttar tartý bolyp tabylady. SIM, sondaı-aq Qazaqstan ýnıversıtetterine halyqaralyq baılanystardy júzege asyrýda, sheteldik oqytýshylardy tartýda, tájirıbe almasýda qoldaý kórsetýge ázir. Bul rette, tek damyǵan elderde ǵana emes, tabysty jáne qaryshty damyp kele jatqan memleketterde de bilim alý kerek. Mysaly jaqynda Majarstan Qazaqstan azamattaryna stıpendııa sanyn 250-ge jetkizdi.

Syrtqy ister mınıstrligi bir­qatar ındýstrııalyq ortalyqtar men elordany gazben qamtamasyz etetin jańa gaz qubyry jobasyna ınvestorlardy tartýǵa yqpal etetin bolady. Bizde brıtandyq ınvestorlardan túsken naqty usynystar bar. Qazaqstandaǵy ınfraqurylymdyq jobalarǵa qatysty negizgi kúrdeli másele eldi mekender aralyǵynyń uzaqtyǵymen baılanysty. Olar naqty tehnıkalyq esepter men halyqaralyq qosa qarjylandyrýdy qajet etedi. Degenmen mýnısıpaldyq, óndiris­tik jáne jekemenshik sektordyń ga­zǵa kóshýi energotıimdilikti arttyrýǵa jáne klımattyń ózgerýine tótep berýge septigin tıgizetin bolady. Atal­­­ǵan máseleler bizdiń birqatar halyq­­­aralyq qarjy ınstıtýttarymen qarym-qatynasymyzdyń basym baǵyty bolyp tabylatynyn atap ótý qajet. Qazaqstan klımattyń óz­gerýimen kúres týraly Parıj keli­simine qol qoıdy, al gazdy osyndaı úlken kólemde qoldaný eldiń osynaý mańyzy joǵary halyqaralyq kelisimsharttyń talaptaryn saqtaý­ǵa úlken úles qosýyna negiz salady. Astana, Qaraǵandy, Temirtaý jáne Jezqazǵan turǵyndary Elbasynyń bastamasyn qýana qabyldaǵanyna kúmán joq.

N.Nazarbaevtyń áleýmettik bas­tamalary byltyr tabysty ótken EKSPO-2017 kórmesiniń negizinde qurylyp jatqan Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń, jasyl tehnologııalar men ınvestısııalyq jobalar halyqaralyq ortalyǵynyń óz qyzmetterin bastaýymen tus­tas kelip otyr. Osy mańyzdy qury­lym­dar qyzmetiniń kún tártibinde alǵa qoıylǵan áleýmettik mindetterdi oryndaý boıynsha sharalar naqty oryn alatyn bolady.

Prezıdenttiń Úndeýi eldiń bar azamattarynyń armanyna saı kele­di, ol ult birligin nyǵaıtyp, onyń báse­kege qabiletin kúsheıtedi jáne turaqty damý maqsattary men qaǵıda­laryna degen peıildiligin quptap, jahandyq deńgeıde Qazaqstan­nyń abyroıyn arttyratyny sózsiz. Endi aldymyzda Elbasynyń bes áleýmettik bastamasyn sapaly iske asyrý boıynsha aýqymdy jumys tur.

Qaırat ÁBDIRAXMANOV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri