Tımýr Súleımenov: Bes áleýmettik bastama – Prezıdenttiń áleýmettik jańǵyrtý saıasatynyń aýqymdy jalǵasy

– Tımýr Muratuly, Qazaq­standa kóktem jaǵymdy jańa­lyqtarmen bastaldy. Memleket basshysy Parla­ment palatalarynyń birles­ken otyrysynda bes áleý­mettik bastama týraly jarııa­lady. Bular shyn mánin­de aýqym­dy áleýmettik joba­lar­ǵa jol ashady deýge bola ma?

– Qazaqstan azamattaryna arnalǵan jańa áleýmettik jobany iske qosý – bul Prezıdent burynyraqta bastamashy bol­ǵan áleýmettik jańǵyrtý saıa­saty­nyń jańa, aýqymdy deńgeıdegi jalǵasy. Prezıdent jarııalaǵan aýqym­dy bastama, shyn máninde, tek el ekonomıkasynyń barlyq mańyzdy salalaryn qamtyp qana qoımaı, aqyr aıaǵynda, bar­lyq qazaqstandyqtardyń áleýe­tin naqty arttyrýǵa baǵyt­talǵan.

Elimizdegi qyzmet kórsetý, bilim berý, qurylys, óńdeý óner­kásibi, saýda, ShOK, banktik-qar­jylyq jáne basqa da salalar osy ózgeristerdiń áserin aıqyn «sezinetin» bolady. Bir bastamalardyń tıimdi­ligin biz júzege asyrǵan kezde bir­den, qysqamerzimdi kele­shek­te baıqasaq, al basqa bas­ta­ma­lar­dyń jaqsylyǵyn uzaq­mer­zim­di kezeńde kóretin bolamyz.

Máselen, kem degende 25 myń oryndyq jańa jataqhanalar salý mindeti men onymen bir mezgilde granttardy 20 myńǵa deıin kóbeıtý qysqamerzimdi keleshekte qazaqstandyq jastarǵa qolaıly qarjylyq jáne tur­mystyq jaǵdaı týǵyza otyryp, olardyń áleýetin damytýǵa múm­kindik bermek. Sonymen qatar, jataqhana salýdyń mýl­tıplıkatıvtik áseri de bar: jeke qurylys kompanııalary, qurylys materıaldaryn, jıhaz óndirýshiler, basqa da birqatar ózara baılanysty salalar damýǵa serpin almaq. Sonymen birge, jyl sońy­na deıin shaǵyn jáne orta kásipker­lik salasyndaǵy da jaǵdaı jaqsarýy tıis.

Prezıdenttiń 5 bastamasynan biletinimizdeı, ózin ózi ju­myspen qamtyǵan jáne jumyssyz adamdardyń arasynda jappaı kásipkerlikti damytý úshin qosymsha 20 mlrd teńge somasynda nesıe bólinetin bolady. Árbir otbasy úshin baspana alýdyń jańa múmkindigi tıimdi nátıje bermek jáne qalyń kópshilikke arnalǵan turǵyn úı ıpotekasynyń qoljetimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi.Basqa eki bastamanyń: salyq júkt­emesin azaıtý jáne eldi oda­n arǵy gazben qamtamasyz etý­diń nátıjesi 2019 jyldyń ózin­de-aq aıqyn seziletin bolady.

– Úkimettiń ekonomıkalyq blogynyń ókili retinde Pre­zı­denttiń bes áleýmettik basta­masynyń qaısysy Sizge jaqynyraq jáne nelikten?

– Ekonomıst retinde maǵan eń jaqyny – Prezıdent jarııa­laǵan «7 – 20 – 25» turǵyn úı ıpotekasynyń qoljetimdiligin arttyrý jónindegi bastamany júzege asyrý mindeti.BUU-nyń áleýmettik standarttaryna sáıkes, bir adamǵa arnalǵan turǵyn úı kóleminiń aýmaǵy 30 sharshy metrden kem bol­maýy, al óz qarajatynyń ese­binen páterge aqsha jınaýdyń qalypty merzimi 3,5-4,5 jyl bolýy tıis. Baspanamen qamtamasyz etýdiń qazaqstandyq kórsetkishi ázirge bul normatıvke jetpeıdi jáne búginde 21 sharshy metrdi quraıdy.

Qymbat emes, sapaly tur­ǵyn úıge qol jetkizýdiń tym joǵary baǵasy men tapshylyǵy bizdiń qoǵamymyzdaǵy eń bir ótkir áleýmettik másele bolyp keledi, al «7 – 20 – 25» bastamasyn júzege asyrý elimiz turǵyndarynyń basym kópshiliginiń baspana máselesin sheshýge múmkindik beredi.

Bul bastamany júzege asy­rýdyń nátıjesinde qa­lyń kópshilikke arnalǵan tur­ǵyn úıdiń ıpotekasyna qoljetim­dilik artyp, turǵyn úı salasy tolyqtaı qaıta jańarady.Turǵyn úı qurylysy sońǵy jyldarda qurylys salasyn damytýdyń basym baǵytyna aınaldy.

Memlekettiń «Qazaqstannyń turǵyn úı qurylys jınaq banki» AQ sekildi ınstıtýtty qoldaýy jáne «Nurly jer» memlekettik turǵyn úı qury­lysy baǵdarlamasyn júzege asyrý jaǵdaıdy nazarda ustaýǵa múmkindik týǵyzyp, turǵyn úı qurylysy kóleminiń kúrt tómendeýi men turǵyn úı baǵa­synyń sharyqtap ketýine jol bermeıdi.

Bul rette «7 – 20 – 25» bas­tamasyn júzege asyrý tek ma­ńyzdy áleýmettik-ekon­o­mı­ka­lyq mánge ǵana ıe bolyp otyrǵan joq. Qurylys kóleminiń ulǵaıýy, onymen baı­lanysty óńdeý, jeńil, hımııa, taý-ken ónerkásibi, jıhaz, qurylys materıaldaryn óndirý jáne t.b. salalardyń damýyna jol ashady. Osylaısha, bul baǵdarlama ekonomıkanyń ózara baılanysty salalaryna da mýltıplıkatıvtik áser etedi.

Atalǵan baǵdarlama ınvestısııa tartýǵa, eldegi qurylys salasyn jandandyrýǵa, ony jańa qosymsha jumys oryndarymen qamtamasyz etýge jaǵymdy áser etpek. «7 – 20 – 25» bastamasyn júzege asyrý Qazaqstannyń halyqty sapaly turǵyn úımen qam­tamasyz etýdiń álemdik stan­darttaryna jaqyndaýyna múmkindik beredi.

– Sizdiń kózqarasyńyzsha, az jalaqy alatyn jumys­shylarǵa salyq júktemesin azaıtý sekildi ekinshi bastama qanshalyqty tıimdi bolady?

– Salystyrmaly túr­de az jalaqy alatyn qazaqstan­dyq­tardy qoldaý maqsatynda Prezıdent olardyń salyq júk­temesin 10 esege – 1%-ǵa deıin tómendetýdy usyndy. Jeke tabys salyǵy arqyly salyq júktemesin azaıtý aıyna eń az eseptik kórsetkishtiń 25 ese mólsherinen tómen eńbekaqy alatyndarǵa arnalǵan. Memleket basshysy atap kórsetkendeı, nátıjesinde, jaldamaly jumysshylardyń 1/3-iniń jalaqysy artady. Bul kórsetkish QR-daǵy eńbek­aqy deńgeıin saralaýǵa janama yqpal etedi.

Máselen, QR UEM Statıstı­ka komıtetiniń jaldamaly jumysshylardy ishinara tekserý derekterine qaraǵanda, jaldamaly jumysshylardyń (10% joǵary eńbekaqy tólenetin jáne 10% tómen eńbekaqy tólenetin) eseptelgen eńbekaqysynyń saralaý (alshaqtyq) koeffısenti 6,2 eseni quraıdy. Máselen, EO-da atalǵan kórsetkish 3,6 ese. Mınımým (Halyqaralyq eńbekti uıymdastyrýdyń 2016 jyl­ǵy derekterine sáıkes) Nor­vegııada (2,3), maksımým Lıt­vada (4,4) tirkeldi. Damýshy el­derde atalǵan kórsetkish 10,9-ǵa (Úndistan) barady. RF-da – 5,1.

Az jalaqy tólenetin jumys­shylardyń salyq júktemesin on ese azaıtý salyq aýyrtpalyǵyn ońtaılandyrýdy yntalandyrady. Bul teńdessiz qadam, 2 mln-nan astam jumysshynyń eńbekaqysy jumys berýshige qosymsha aýyrtpalyq túsirmeı-aq, ulǵaıady degendi bildiredi.

Qarapaıym qazaqstandyq­tardyń jalpy ál-aýqatynyń artýy ishki suranysqa qosym­sha serpin beredi, demek, bul el ekonomıkasynyń damýyn jedeldetedi.  Prezıdent sondaı-aq tabys salyǵynyń progressıv­tik sh­kalasyn engizý múmkindigin zertteý qajettigine nazar aýdardy.

Eger jeke tabys salyǵynyń qazirgi jalpaq júıesi, tabysyna qaramastan, barlyǵy úshin bir mólsherlemeni bildiretin bolsa, al progressıvtik shkala rezıdentter úshin jalaqysynyń kólemine qaraı salyq salý mólsherin ózgertýdi baǵamdaıdy. Sáıkesinshe, adam neǵurlym kóp tabys tapqan saıyn, sonsha­lyqty kóbirek salyq tóleýi tıis.

Bul jerde, sóz joq, áleýmet­tik ádilettilik ustanymy mańyz­dy bola túsedi. Budan basqa, mundaı jaǵdaıda, salyqtyń qaıta bólisý fýnksııasy da artady. Bul mindet barynsha qyzyq­ty, sonymen birge kúrde­li de. Ony ekonomıkalyq ahýaly­myzdyń erekshelikteri men salyq salý tájirıbesin esepke ala otyryp, tyńǵylyqty pysyqtaıtyn bolamyz. Progressıvtik shkalany paıdalanýǵa qatysty, pro­gres­­sıvtik salyq salý álemdik táji­rı­bede bar ekendigin atap ótpekpin. Bul rette salyq salýdyń bul túrin engizýdegi tabystyń kepili dálme-dál salyq aýyrtpalyǵyn anyqtaý, tıimdi salyqtyq ákim­shilendirý, halyqtyń joǵary salyq mádenıeti bolyp tabylady.

Qazaqstannyń salyq salý júıesindegi JTS progressıvtik shkalasyna ázirliktiń alǵashqy qadamy 2020 jylǵy 1 qańtardan bastap jalpyǵa ortaq deklarasııalaýdy kezeń-kezeńmen engizý bolyp sanalady. Bul salyq mádenıetiniń deńgeıin kóterýge, salyqtyq ákimshilendirýdiń tıim­diligin arttyrýǵa, elimiz­degi, óńirlerdegi jáne ekono­mıkalyq qyzmet túrlerindegi progressıvtik salyq salýdyń naqty paıdasy men shyǵyndaryn baǵalaýǵa múmkindik beretin halyqtyń jıyntyq tabysynyń negizin qurýǵa yqpal etedi.

– Shaǵyn nesıe berýdi ulǵaıtýdyń áleýmettik saldary qandaı bolmaq?

– Sóz joq, jappaı kásip­kerlikti damytýdaǵy aıryqsha tıimdi qural shaǵyn nesıe berý tetigi bolyp tabylady.

2017 jyly barlyǵy 32 mıllıard teńge somasyndaǵy 7 200 shaǵyn nesıe bólingen eken. 2018 jyly halyqty shaǵyn nesıeleýdiń jalpy somasy 62 mıl­lıard teńgege deıin ul­ǵaıa­tyn bolady. Aýyldar men shaǵyn qalalardaǵy nesıeleýge 14 mıllıardqa jýyq teńge bólý josparlanýda. Onyń ishinde 10 mıllıard teńge iri aýyl sharýashylyǵy óńdeýshi kásiporyndarynyń aınalasynda ıakorlyq kooperatıvter jobasyn júzege asyrýǵa jumsalady. Shaǵyn jáne monoqalalardaǵy nesıeleýge 6 mıllıard teńge bólinetin bolady.

Nátıjesinde, nesıege qol jetkizip, óz isin júrgizetin aza­mattardyń sany 14 myń adamdy qamtı otyryp, eki ese ulǵaıady. Bular negizinen, aqsha alyp, jańa jumys ornyn quratyn aýyl adamdary bolmaq.

Jumyspen qamtýmen qatar shaǵyn nesıe berý kóleminiń ulǵaıtylýy qosymsha jumys ornyn qurý, jańa óndiris qurý nemese qyzmet kórsetýdi damytý, shyǵarylatyn ónimderdiń kólemin ulǵaıtý túrinde mýl­tıplıkatıvtik áser beredi. Ásirese bul bastama, búginde qarajatqa zárý bolyp otyrǵan aýyl kásipkerleri úshin tıimdi. Sebebi birqatar sebeppen ekinshi deńgeıli bankter aýyldyqtarǵa nesıe berýge yqylas tanyta qoımaıdy.

Máselen, bankten qaryz alý úshin, mynadaı belgili bir sharttarǵa saı, resmı qýat­talǵan tabysy, oń nesıe tarıhy, jetkilikti kepilzaty jáne t.b. bolýy tıis. Onyń ústine, ótinishterdi qaraýǵa edáýir ýaqyt ketedi. Bul bankterdiń nesıeniń ótelmeı qalýy qaterinen saq­tanýymen túsindiriledi.

Prezıdenttiń shaǵyn nesıe berýdi kóbeıtý bastamasy qazirgi túıtkildi máseleni sheshýge múmkindik berip, aýyldaǵy kásipkerliktiń damýyna, aýyl halqynyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa, sondaı-aq QR EHÁQM baǵalaýyna qaraǵanda, 2018 jyldyń ózinde-aq 40 myń jumys ornyn qurýǵa jańa serpin beredi.

– Elimizdiń ortalyq jáne soltústik óńirlerin gazben qamtamasyz etý ekonomıkaǵa qalaı áser etedi? Gazben qamtý osy óńirlerdegi halyqtyń tirshiligin qalaı ózgertpek?

– Qyzylorda oblysynan Astana arqyly soltústikke gaz qu­byryn tarta otyryp, biz Qara­ǵandy, Aqmola jáne Sol­tústik Qazaqstan oblys­tary­nyń damý áleýetin nyǵaı­tamyz. Bul ekologııa men qolaı­ly turmys turǵysynan ǵana emes, sondaı-aq shaǵyn qala­lar­dy kóterý, aýyldyq aýmaq­tar­dy damytý turǵysynan al­ǵan­da da mýltıplıkatıvtik ná­tı­je beretin iri júıeli sheshim.

Gaz qubyrynyń qurylysyna kóptegen qazaqstandyq kompanııalar jumyldyryla­tyn bolady. Bul jerde biz gaz quby­rynyń qurylysy kezindegi ón­diristiń damýymen birge, sondaı-aq enshiles salalardaǵy salaaralyq baılanystardyń (metallýrgııa, kóliktik tasymaldaý, qurylys, oqytý, turý, tamaqtaný jáne kóptegen taǵy da basqa qyzmettermen qam­ta­ma­syz etý) esebinen qosymsha ná­tı­jelerdi de kóretin bolamyz.

Osyndaı aýqymdy jobany júrgizý barysynda ýaqytsha da, turaqty da jumys oryndary qurylatyn bolady.

Jobany júzege asyrý Astanaǵa, jyl saıyn JES-te ja­ǵy­latyn kómirdi aýys­tyrý­dyń arqasynda, eleýli áleý­mettik-ekonomıkalyq nátı­je ákeledi. Energetıka mınıstr­ligi­niń esepteýinshe, lastaıtyn zattardyń shyǵarylýynyń tómen­deý áseri jylyna 36,1 myń ton­nany quraıdy. Astanadaǵy taza aýa, qatty otyn jaǵýdan bas tartý, osynyń barlyǵy elor­da­myzdyń sáýletiniń artýy­na, shet­eldik ınvestorlardyń qyzy­ǵý­shylyǵyn týdyrýǵa negiz qalaıdy.

– Prezıdenttiń pikirinshe, baǵdarlamany júzege asyrý «áleýmettik memleket» týraly konstıtýsııalyq normany jańa aıqyn mazmunmen tolyqtyrmaq. Bul jerde qandaı mazmun týraly sóz bolyp otyr?

– Áleýmettik memlekettiń bas­­ty mindeti – áleýmettik ádi­let­­tilik­tiń bekitilgen usta­nym­­dary­na negizdeletin qoǵamnyń damýyna qol jetkizý.

Mundaı talaptarǵa, ınves­tısııalardyń joǵary deńgeıi men IJО́-niń kúshti ósimine kiris­tiń teńsizdigin azaıtý jó­nin­degi sharalardy oryndaýmen qatarlas qol jetkiziletin ınk­lıýzıvtik ekonomıkalyq damý jetistigi jaýap beredi.

Inklıýzıvtik ósimdi qam­tamasyz etý úshin halyqtyń bar­lyq tobyna arnalǵan jańa múmkindikter týǵyzýdyń qajetti sharalaryn: olardyń eńbek jáne kásipkerlik áleýetin arttyrý, ómir súrýdiń sharty men sapasyn jaqsartý úshin jaǵdaı jasaý qajet.

Elimizdiń ınklıýzıvtik damý arnasyndaǵy Prezıdenttiń bes bastamasy az tabys tabatyn turǵyndardyń baspanaǵa qol jetkizý talabyn jaqsartýǵa múm­kindik beredi, tabys salyǵynyń mólsherlemesin azaıtý arqyly olardyń jalaqysyn molaıtady, isin jańadan bastaǵan kásip­kerlerdiń shaǵyn nesıege qol jetkizýin arttyrady. Osy qa­damdar ınklıýzıvtik ekonomı­ka­lyq damýdyń áleýetin arttyrady.

Mine osy aıtylǵan baǵyt­tarda bizdiń Elbasymyzdyń saıa­sı erik-jigeri tanylyp otyr degen oıdamyn, al onyń ja­ńa áleýmettik bastamalary men ony júzege asyrýdyń nátı­jesi «áleýmettik memleket» týra­ly konstıtýsııalyq nor­ma­­ny naqty jobalarmen jáne baǵ­­dar­lamalarmen, sáı­kes qar­jylan­dyrý kózimen qam­ta­­masyz etken jańa aıqyn maz­mu­nmen shyn máninde tolyqtyrady.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Seıfolla ShAIYNǴAZY,

«Egemen Qazaqstan»