Halyqaralyq avıasııa jáne ǵaryshkerler kúni qarsańynda osynaý tarıhty eske salyp qoıǵan artyq bolmas. Onyń ústine bıyl – ıt jyly ǵoı. Sonaý zeńgir kókke, tylsym ǵaryshqa adamnan buryn jol salǵan da adamzattyń adal dostary edi.
Ǵaryshker ıtter
Jalpy, tirshilik ıesin ashyq ǵaryshqa shyǵarý ıdeıasy 1940-jyldardyń sońynda-aq oılastyrylyp, Keńes Odaǵy 1951 jyly 22 shilde kúni tańǵy 4-te Bókeı ordasynyń irgesindegi Kapýstın Iаr polıgonynan «R-1V» geofızıkalyq zymyranyn ushyryp úlgeripti. Jerdiń tartylys kúshin jeńip, shyrqaý bıikke shyqqan alǵashqy tirshilik ıeleri – Dezık pen Sygan esimdi qanden ıtter edi. Sol jyly birinen soń biri alty synaqtyń tórteýi sátti, ekeýi sátsiz bolyp, 4 ıt qurban bolǵan.
KSRO-daǵy ǵarysh synaǵynyń ekinshi kezeńinde – 1954-1957 jyldar aralyǵynda ıtter ǵaryshqa – 9 márte, zertteýdiń úshinshi kezeńi ótken 1957-1960 jyldary 12 márte kóterilipti.
Biraq bulardyń bári geofızıkalyq zymyran bolatyn. Jer orbıtasyn aınalyp ushatyn ǵarysh kemesiniń kezegi endi kelgen edi. Orbıtaǵa alǵash shyqqan jan ıesi taǵy da ıt boldy. 1957 jyly 3 qarashada Baıqońyrdan «Spýtnık-2» zymyrany kóterildi. Onyń bortyndaǵy Laıka baıǵustyń basy ajalǵa birden-aq baılanǵan eken. О́ıtkeni ǵylym men tehnıka múmkindigi «ǵaryshkerdiń» Jerge tiri oralýyn qamtamasyz ete almaıtyn. Laıka ǵaryshta jeti saǵattan keıin qatty qorqý men qyzýdan jan tapsyrǵan.
Budan keıin taǵy 6 zymyran, 10 ıt kókke kóterilip, ǵaryshker ıtterdiń altaýy ǵana aman-esen oralypty. Tipti 1961 jyly 12 sáýirde ǵaryshqa alǵashqy adam – Iýrıı Gagarın baryp kelgen soń da ıtterdi synaý toqtamaǵan.
Veterok pen Ýgolek
Al endi Qaıyńdyǵa qonǵan qos ıtke keleıik.
Adamnyń ǵaryshta uzaq bolýyn synaý maqsatynda 1966 jyldyń 22 aqpany kúni kókke «Kosmos-110» kemesi jiberilgen eken. Onyń bortynda Veterok pen Ýgolek esimdi kádimgi dúregeı ıtter boldy. Bul ıtter ǵarysh keńistiginde 23 kún júzdi! Bul sol kez úshin ǵalamat rekord edi. Qos ıttiń sol rekordyn arada bes jyl ótkende, 1971 jyly ushqan «Soıýz-11» ekıpajy ǵana jańartty. Biraq ǵaryshta 24 kún bolǵan Georgıı Dobrovolskıı, Vladıslav Volkov jáne Vıktor Pasaev 1971 jyly 29 maýsym kúni qoný sátinde qaza tapty. Al Veterok pen Ýgolek áli kúnge deıin ǵaryshta eń uzaq bolǵan ıtter bolyp qaldy.
Bir qyzyǵy, Veterok pen Ýgolek 1966 jyly 17 naýryzda Reseıdiń Saratov oblysy aýmaǵyna túsýi kerek bolǵan. Biraq ǵaryshker ıtter otyrǵan kapsýla kózdelgen mejeden 60 shaqyrym aýytqyp, qazirgi Batys Qazaqstan oblysy Qaztalov aýdanyna qarasty Qaıyńdy aýylynyń Qısmet qystaǵynyń irgesine qonǵan.
– 1966 jyly 17 naýryz kúni saǵat 10 shamasynda erekshe «gúrs» etken daýysty estigen Qısmet qystaǵynyń malshylary jaltyraǵan jumyrtqa tárizdes bir nárseniń jerge túskenin kóripti. Aspannan eki ushaq baqylap ushyp júrgen. Artynsha 5-6 tikushaq kelip, áskerı adamdar álgi mańdy túgel qorshap aldy, – deıdi Qaıyńdy orta mektebiniń dırektory Serikjan Súleımenov.
«Qısmet qystaǵyna ǵarysh kemesi qondy» degen habardy estigen Qaıyńdy aýylynyń bir top turǵyny traktor tirkemesine tıelip mejeli jerge jetedi. Aýyl turǵyndary Esenııaz Ermuhanov, О́mirzaq Saparov, Qabdol Muhambetov, Tilekqabyl Ǵabdýllın, Qaıyr Shalabaev, Qaıyrǵalı Jumaǵalıev, Sáteken Sultanov, Kárim Muhambetov ǵarysh kemesi qonǵan jerge jetkende bıiktigi 2,5 metr, eni 1,5 metr shamasynda, qustyń jumyrtqasy tárizdes shar ıllıýmınator terezesi jaltyrap, shalshyqtyń ortasynda jatady. Biraq 100 sharshy metr aýmaqty qorshap alǵan on shaqty jaýynger men bir polkovnık aýyl adamdaryna kemege jaqyndaýǵa ruqsat etpeıdi. Búıirinde krest belgisi bar tikushaq Qaıyńdyǵa qonyp, jol kórsetýge mekteptiń matematıka pániniń muǵalimi Joldyǵalı Kenjeǵalıevti otyrǵyzyp, keme qonǵan jerge jetedi. Biraq kelgen adamdar batpaqta jatqan kapsýlaǵa jaqyndaı almaı, jergilikti dúkennen rezeńke etik satyp alyp kıip, aq halatty tórt adam ǵaryshtan túsken sharǵa jaqyndaıdy.
Aq halatty adamdar ıllıýmınatordy ashyp, ishinen qaıys beldikteri aıqysh-uıqysh, qara ala eki qanden ıtti alyp, tikushaq dereý kókke kóteriledi. Ekinshi tikushaq «ıtterdiń úıin» jáne temir symdar men samaýryndaı jaltyraǵan qalpaqty tıep alyp, olar da ushady.
KSRO Densaýlyq saqtaý mınıstrligi medısınalyq-bıologııalyq problemalardy zertteý ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri E.N.Iýmasheva-Jýravleva estelik jazbalarynda «keshki saǵat 19.00-de ıtter zertteý ortalyǵyna jetkizildi» dep jazady. Itterdiń kapron kıimderin sheshkende, túkteriniń túgel túsip, terisi qyzylshaqa bolyp qalǵan eken. Ýgolek pen Veterok áýelgide óte álsiz bolǵan, aıaqtaryn basa almaı, júrek qaǵysy jıilep, shól qysyp sharshap oralǵan. Alaıda arada az kún ótkende ıtter tez ońalyp, ınstıtýt aýlasynda asyr salyp júripti. Ǵaryshtan oralǵan Ýgolek 1976 jyly, Veterok 1978 jyly ábden qartaıyp ólgen.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy
