Aýadan qarmaǵan aıyppul

2000 jyldardyń basynda barlyq jerdegideı Altyn dala aýylyndaǵy áleýmettik nysandar aýksıon arqyly tıyn-tebenge satyldy. Ol kezde tamaǵyn zorǵa taýyp otyrǵan aýyldastarda tıyn-tebenniń ózine qaýqar joq edi. Aýyldyq okrýgtiń ákimi endi jer alyp, ony-muny egip, talaptanyp júrgen Almas Doskeevke «bútin buıym buzylmaı-aq qoısyn, múmkin paıdańa asyrarsyń» dep, klýbty alýdy usynady. Almas ta «jaraıdy, alsam alaıyn, meniń aýyldan kóshetin oıym joq, bir tirlik jasarmyz» dep kelisedi de, ǵımaratty jumyssyz otyrǵan áıeli Janat Doskeevanyń atyna rásimdeıdi. Jas otbasy onyń bir buryshynan «Dıana» dep, dúken ashady. Kásipkerliktiń talabymen salyq tóleý úshin Janat Doskeevanyń atyna jeke kásipkerlik ashyp, salyǵyn tóledi. Biraq dú­kennen olar paıda kóre almady, kóp uzamaı jabýǵa tý­ra keldi. Onyń birneshe sebebi boldy. Aldymen dú­ken men mekteptiń arasy 100 metrge de jetpeıtin edi. Muny tıisti oryndar es­kertti. Al aýyl Qostanaı qa­la­synyń irgesinde, bar-joǵy 18 shaqyrym jer. Aýyl turǵyndarynyń basym kópshiligi jumysty qaladan qatynap istegennen keıin, qaıtarda azyq-túligin ala keledi. Dúkenge jurttyń kirip-shyǵýy sırek.  Onyń ústine 2006 jyly Janat óziniń mamandyǵy boıynsha aýyl mektebine orys tiliniń m­uǵalimi bop ornalasady. Je­ke kásipkerligin de jaýyp tastaıdy. Sonymen mine, on jyldan asa ýaqyttan beri klýb qańyrap bos tur. Ǵımarat 1975 jyly qoj­dan (kúl men qumdy qosyp j­asa­ǵan qurylys materıaly) salynǵan, buzyp alyp, qurylys materıaly retinde paıdalanýǵa da jaramaıdy. Eń bastysy, ǵımarat mekteptiń túbinde turǵandyqtan oǵan ne jasaımyn dese de ruqsat be­rilmeıdi. Sonymen esiginde qa­ra qulyp ilýli turǵan ǵı­ma­ratqa kishkentaı aýylda esh­kim de kirmeıdi, tımeıdi de.

2018 jyly 10 mamyr kúni mektepke Qostanaı aýdandyq znergetıka ortalyǵynan, ıaǵnı «EPK-forfait» jaýap­kershiligi shekteýli serik­testiginen esepteý prıboryn tekserýge mamandar Sa­mat Raıhanov pen Maqsat Orazbaev keledi. Olar qań­qıyp turǵan klýbtyń da esepteý quralynyń plombasyn aýystyratynyn aıtyp, onyń ıesin shaqyrady. Janat sabaqta bolǵandyqtan, onyń jol­dasy Almas keledi. Maq­­sat Oraz­baev mektepte aı­nalshyqtap qa­lyp qoıady da, Samat Raıhanov Almaspen birge eski klýbqa kiredi. Ekeýi esepteý quralyn qaraýǵa ke­lisimen Samat Orazbaev Almasty áriptesi Maqsatty shaqyryp kelýge jumsaıdy. Ańǵal qazaq kelgen jigittiń ákesindeı bolsa da júgire jóneledi de, mektepte qalǵan Maqsat Orazbaevty ertip keledi. Olar kelgende Samat esep­tegishtiń syrtyndaǵy já­shiginiń eki plombasyn aýys­­tyryp qoıypty. Ol Almasqa úshinshi plombanyń joq ekenin aıtady. Onyń sózine Al­mas birden sen­beıdi, jazǵan ak­tisine kelis­peıdi. «Shyraǵym-aý, bul klýbtyń ishine tyshqan jor­ǵalamaıdy, kilt meniń qal­tamda, eshkim kire almaıdy. Mek­tep kúzetshisi osy ǵı­maratqa da qaraıdy dál túbinde turǵan soń. Ony bi­reýdiń alýy múmkin emes, osy­dan úsh jyl buryn aýys­­tyrylǵan eseptegish sol jap-jańa kúıinshe tur ǵoı?» dep Almas azar da bezer bolady. Tekserýshi jigit: «Aǵaı kelis­peseńiz «kelispeımin» dep, my­na jerge qol qoıyńyz, sosyn aýdan­dyq energetıka ortalyǵyna ba­ryp, túsinik jazyp ketersiz» deıdi de ketip qalady. Erteńine Doskeev ­aýdan ortalyǵyndaǵy energetıka ortalyǵyna barady. Olar «sońǵy úsh jylǵa eseptep, sizderge aıyppul salamyz» deıdi. A.Doskeevter oǵan kelispeıdi de, oblystyq energetıka ortalyǵyna baryp, plombanyń bolǵanyn, dúkenniń de, jeke kásipker­liktiń de áldeqashan jabylǵa­nyn, ǵı­maratqa eshkimniń kir­megenin, eki tekserýshiniń kelip, qalaı tek­­sergenin aıtyp, jaǵdaıdy tú­­sin­diredi. Ondaǵy mamandar ún­demeıdi, tek «jaraıdy, kete beriń­der» deıdi. Bári durystalǵan eken dep, erli-zaıypty Doskeev­ter­­diń kóńili ornyqqandaı bolady da, kúndelikti qońyr­tóbel tir­shiligin bastaıdy.

Biraq «qyzyq» 11 aıdan keıin, ıaǵnı 2019 jyldyń 28 naýryzynda bastalady. «Qostanaı energetıka or­­ta­lyǵy» (KES) JShS ál­gi jasalǵan akt boıyn­sha elektr energııasyn ar­tyq paıdalandy dep, 2 019 304 teńge aıyppuldy ón­­­dirip alý úshin «Janat Dos­keeva» jeke kásipkerligin mamandandyrylǵan aýdan­ara­lyq ekonomıkalyq sot­qa beredi. Sot isti elektr ener­gııa­­­sy ortalyǵynyń paıdasyna sheshedi. Doskeevter muny tú­­sine almaıdy. О́ıtkeni olar bos turǵan ǵımaratta esh­qandaı elektr energııa­syn paı­dalanǵan joq. Ilýde bir ǵımaratqa kirgende jaryqty 5-10 mınýt jaǵady da, són­dirip ketedi.

– Urlyq degen oıymyzǵa da kirip shyqpaıdy. Tipti kishkentaı ǵana aýylda bir adam da elektr energııasyn urlamaıdy. Úıde de, syrtta da eseptegish tur, bir­den bi­ledi. Ekinshiden, plomba esep­tegishti saqtap turatyn syrt­qy temir jáshigine qoıylǵan, esep­tegishtiń óz plombasy ornynda. Men ǵımaratqa kirgen saıyn qaraımyn, plombalar or­nynda turdy. Oǵan syrttan basqa bireý túgel, óz otbasymnan da eshkim bas suqpaıdy, óıtkeni jumys joq, qaraptan qarap nege kiredi? Kilt mende ǵana bar. Úshinshiden Samat Raıhanov sotta bergen jaýabynda elektr energııasynyń ur­lan­baǵanyn, ol tek plom­banyń joqtyǵyna ǵana akt jasaǵanyn aıtty, – deıdi Almas Doskeev.

Sonda plombanyń túsip qal­ǵany úshin aýyldaǵylarǵa mıllıondap aıyppul sala ber­se ne bolmaq? Elektr ener­gııasyn únemdeýdiń kú­resi osylaı ma? Sotta Dos­keevterdi tańqaldyrǵan taǵy bir is qaralǵan. Dál osyndaı jaǵdaımen Qostanaı ener­­getıkalyq ortalyǵy, ıaǵnı «KES» JShS «Aq bıdaı-Agro» JShS-ne de elektr ener­gııa­syn artyq paı­dalan­dyń dep 2 133 563 teń­ge aıyp­pul salyp, sotqa beredi. Sot­tyń bastapqy satysy isti talapkerdiń paıdasyna she­shedi. Al «Aq bıdaı-Agro» JShS isti apellıasııaǵa bergende, oblystyq sot birin­shi satydaǵy sottyń 2018 jyl­dyń 27 qańtarynda shy­ǵar­ǵan sheshimin ózgertip, tutynýshy talabyn qanaǵat­tandyrady. Apel­lıasııalyq sot sheshimimen «Aq bıdaı-Agro» aıyppuldy tóleýden bas tartady.

–  Apellıasııalyq  sot Ener­­ge­tıka mınıstriniń 2015­ jylǵy 20 naýryzdaǵy №230 buıryǵymen bekitilgen Elektr qondyrǵylary jab­dy­ǵy erejesiniń 92-tar­maǵyna súıenedi. Onda árbir ornatylǵan kommersııalyq esep­tegishtiń be­ki­tilgen qon­­­­­­­dyrǵysynyń qap­ta­ma­syn­da tekserýshiniń soq­qan belgisi (kleımosy) bar plomba­sy bolýy kerek, al elektr eseptegishti qor­ǵap tu­ratyn syrtynan qor­shal­ǵan qaqpaǵynda nemese qon­dyrǵysynda elektr energııa­syn saqtaıtyn uıymnyń plomba­sy bolýy tıis ekendigi aıtylǵan. Mi­­ne, bizdiń ǵı­maratta turǵan elektr esep­tegish te dál osyndaı. On­da elektreseptegishtiń ózin­­­­­­degi tekserýshiniń belgisi bar de­gen plomba bútin, elektr esep­tegish bútin, tek­serýshi onyń syrtyn qorshaǵan temir jáshiktegi plombanyń bireýi joq dep otyr. Biraq oǵan ke­lispeımin, ol da bar bolatyn, aspanǵa ushqan joq, – deıdi Almas. Sonymen qatar joǵaryda kórsetilgen Ereje elektr eseptegishtiń syrtyndaǵy qor­­­­ǵanysh metall jáshiktiń plombasy bol­ýyn talap etpeıdi. Onda plom­banyń bolmaýy elektr energııasyn paıdalanýdyń ere­jesin bu­zýǵa jatpaıdy.

Rasynda, ekeýi tym uq­sas is­ke sottyń sheshi­mi­niń árqalaı bolýyn qalaı túsinýge bolady? Doskeev­terdiń aıtýynsha, tek­serýshi Samat Raıhanov aktini Al­mas Doskeevtiń atyna ja­sap ketken. Al ǵımarat ta, jeke kásip­­kerlik te áıeli Janattyń atynda. Olardan eshqandaı qujat sura­maı belden basqan. Ekinshiden, ákesindeı adamdy áriptesin shaqy­rýǵa jumsap jiberedi de, plombany teksergende, aýystyrǵanda ǵımarat ıesi, óziniń áriptesi, tip­­ti daý­lasqan jaǵdaıda kýási de bol­maıdy. Ǵımarat ishin­de tek­serýshiniń bir ózi qa­la­dy. Nege? Osynyń ózi tekserýshiniń áre­­ke­tine kúmán týǵyzady. HHI ǵa­syrdyń arbasy biraz joldy art­qa tastasa da, qazekemniń sol baıa­­ǵy ańǵaldyǵy, sengishtigi qal­ma­ǵan. Doskeevter tekserýshige kú­­mán­men qaraǵanmen, onyń isine sha­ǵymdanýdy oıla­ma­ǵan.

Aýyl adamy úshin 2 mıl­lıon teńge az emes. Onyń ústine qa­rap­tan qarap, aýadan qarmap al­­ǵandaı 2 mıllıonnan asa teń­ge aıyppuldy moınyna ilý Dos­keevterdiń namysyn, ar-uj­da­nyn da taptaǵandaı boldy. Olar sot­­tyń joǵary satylaryna aryz­­danyp, ádildik izdedi. Alaı­da bar­lyǵynan beti qaıt­ty.

– Sońǵy ret 2019 jyly 16 tamyz kúni 32 myń teńge mem­­lekettik baj salyǵyn tólep, aıaǵymyzdan tozyp, Joǵarǵy sotqa aryzymdy aparyp berdik. Joǵary sottyń sýdıasy G.J.Myrzeke aryzymyzdy qabyldap aldy. Bizdiń aryzymyz sýdıa N.Ý.Sısenovaǵa berilgen eken. Sýdıa mindetti túrde osy is boıynsha Qos­tanaı oblysynan materıaldar suratýy kerek edi ǵoı. Bizge sottardyń aldyńǵy sa­ty­­larynyń sheshimin kó­shirgen, olardyń sheshimi ózgertilmegeni jóninde hat ǵana jibergen. Eger isimiz anyqtalmasa, tekserilmese, qaralmasa, biz 32 myń teńge mem­lekettik baj salyǵyn ne úshin tóledik? Joǵarǵy sot meniń aza­­­mattyq proses­ke qatysýshy re­tinde proses­sýaldyq quqymdy aıaq asty et­keni emes pe bul? – deı­di kúıin­gen Janat Doskeeva. Aıyp­­puldyń ádiletsiz ekenin anyq­­taımyn dep júgirip júrgen aýyl adam­darynyń tesik qalta­synan shyqqan shy­ǵyny da az emes.

Qysqasy, Doskeevter elektr energııasyn urlama­ǵanyn, plombany da alyp tastamaǵanyn dáleldeý úshin sot satylaryn adaqtady. Oǵan aýyldastary da kýá­lik etken, tipti sotta tekse­rýshi Raıhanovtyń ózi de aıt­qan. Aýadan qarmap alyn­­­ǵan 2 mıllıonnan asa teń­ge aıyppuldy ne úshin tó­leıtinin oılaǵanda aýyl ada­mynyń eńsesi áleýmettik qıyn­dyqtardan bu­ryn ádilet­­sizdikten eziletinin Dos­­keev­ter sezinip júr.

Qostanaı oblysy,

Qostanaı aýdany,

Altyn dala aýyly