Tatýlyq pen yntymaq sýsyǵan qumdy altyn etedi

Sársenbi, 24 qazan 2012 7:19

Búginde Qazaqstanda cheshen halqynyń ókil­deri mamyrajaı tirlik keship otyr. Jal­qaý emes adamǵa jumys ta, baspana da bar. Eń bastysy, tamaǵy toq, kóılegi kók, ýaıymy joq. Beıbit ómirdiń baǵasyn cheshen halqy jaqsy biledi. 40-shy jyldary sonaý Kavkazdan cheshenderdi bir túnnniń ish­inde mal tıeıtin júk vagonyna artyp, Qa­zaqstanǵa ákelip tókkeni tarıhtan belgili.
Atamekeninen jaý atanyp qýylýdyń, malyn, dúnıe-múlkin tárk etip tastaýdyń tánge de, janǵa da aýyr ekenin osyndaı sumdyqty bastan keshken halyq qana túsiner. Sol surqaı kúnderdiń kýágerleri aramyzda seldirep áli júr. Esh jazyǵy joq halyq sasyǵan júk vagonynda eki aıdaı jol júrgende ne kórmedi deısiz. Vagon ishinde aýrýdan, ashtyqtan qyryl­ǵan­daryn jolaı qalyń qarǵa laqtyryp ketip otyrypty.

Sársenbi, 24 qazan 2012 7:19

Búginde Qazaqstanda cheshen halqynyń ókil­deri mamyrajaı tirlik keship otyr. Jal­qaý emes adamǵa jumys ta, baspana da bar. Eń bastysy, tamaǵy toq, kóılegi kók, ýaıymy joq. Beıbit ómirdiń baǵasyn cheshen halqy jaqsy biledi. 40-shy jyldary sonaý Kavkazdan cheshenderdi bir túnnniń ish­inde mal tıeıtin júk vagonyna artyp, Qa­zaqstanǵa ákelip tókkeni tarıhtan belgili.
Atamekeninen jaý atanyp qýylýdyń, malyn, dúnıe-múlkin tárk etip tastaýdyń tánge de, janǵa da aýyr ekenin osyndaı sumdyqty bastan keshken halyq qana túsiner. Sol surqaı kúnderdiń kýágerleri aramyzda seldirep áli júr. Esh jazyǵy joq halyq sasyǵan júk vagonynda eki aıdaı jol júrgende ne kórmedi deısiz. Vagon ishinde aýrýdan, ashtyqtan qyryl­ǵan­daryn jolaı qalyń qarǵa laqtyryp ketip otyrypty.

Aqsaqaldardyń aldyn kesip ótpegen, dástúrdi berik ustanatyn áıel­der tar jerde júrip-tura almaı azap shegedi. Al poıyz qazaq dalasyna jetken soń baýyrmal, qaıyrymdy halyq aryp-ashyp kelgen cheshenderdi baýyryna basady. О́zderi ashqursaq kúı keship otyrǵan qazaqtar olardy úılerine kirgizip, jan saqtatty, bir úzim nanyn, tary kójesin bólip berdi. Qazaq halqynyń osyndaı bıik adamgershiligi men qaıyrym­dyly­ǵy­nyń arqasynda cheshender sol jylǵy aýyr qystan aman shyǵyp, kóktemde ileske ilinip ketken eken. Qazaqtardyń arasynda ósken aǵa urpaq ishinde qazaq tiliniń maıyn tamyzyp sóıleıtinder az emes.
Jalpy, qazaq halqynyń jandúnıesi ózi­­niń keń dalasy ispettes. Olar eshqa­shan jaýyqpaıdy, keń tynysty, keńqol­tyq el ǵoı. Olar adamǵa aldymen dos qu­shaǵyn ashady. Sonyń arqasynda Qazaq­stan búgin­de san ulttyń súıikti mekenine aınaldy. Cheshender de soǵystan keıingi beıbit zamanda janynyń jarasyn máj­búr umyt­qan­daı edi. О́ıtkeni, jazyqsyz japa shekken halyqtyń basynan ótken tarıhy, aqı­qat shyndyǵy týraly qyzyl qursaý saıasat kezinde jaq ashyp, aıtylmaıtyn. Ishten ty­nyp ómir súrdik. Ýaqyt solaı aǵyp jatty, biz qazaqtarmen aýyldas, dos-jaran bo­­lyp kettik. Keńes Oda­ǵy kezinde cheshen­derdiń birsypyrasy tý­ǵan mekenin ańsap, Kavkazǵa qaıtyp ketken bolatyn. Biraq, olar Qazaqstannyń keń dalasyn, qazaq­tar­dyń jyly meıi­rimin eshqashan umytpaǵan edi.
90-shy jyldary taǵdyr cheshen hal­qy­na taǵy da azap quryǵyn saldy. Qara­pa­ıym halyq taǵy da oqtyń daýysyn estidi. Groznyı qalasynda, basqa da eldi mekenderde jarylystar boldy, oq atyldy. Sonda cheshen halqy bosyp, taǵy da Qa­zaq­stannan pana tapty. Sol joly Qos­ta­naı oblysyna úsh myńdaı sheshen kelgen bolatyn, biz olardyń barlyǵyn tirkep, kómek kórsetkenbiz. Bosyp kelgenderdiń arasynda 40-shy jyldary da Qazaq­stan­dy panalaǵan qart kisilerdi kezdestir­genimiz, olardyń qazaqtar týraly jylap aıtqany kúni búgingideı kóz aldymda.
Búginde kóptegen cheshender Cheshen­stan­ǵa qaıtyp baryp, atamekenin qaıta qalpyna keltirýge, kórkeıtýge atsalysýda. Biz de baryp turamyz. Groznyı qala­synda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev atyndaǵy kóshe bar. Qala turǵyndarynyń ár úshinshisi Qazaqstanda týǵan desem, ótirikshi bolmaspyn. Kisiniń jasaǵan jaqsylyǵyn umytpaý – cheshen halqyna tán qasıet. Men Cheshenstanǵa barǵan saıyn barlyǵy Qazaqstan týraly saǵynyshpen suraıdy. Olar ózderine kómek bergen qazaqtardyń otbasyn, olar­dyń esimderine deıin umytpaǵan.
Qazir Qostanaıdaǵy cheshender barlyq qazaqstandyqtar sekildi mamyrajaı qa­lyp­ta turyp jatyrmyz. Kásibimizge de, násibimizge de eshkim qol suqpaıdy. Aýasyn jutyp, sýyn iship, bereke taýyp otyrǵan biz de Qazaqstannyń tileýin ti­leı­miz. «Vaınah» cheshen-ıngýsh etnogra­fııalyq birlestigi Qostanaı qalasyndaǵy merekelik sharalardyń barlyǵyna atsalysady. Kóktemde osyndaǵy musylman beıitin kútýge qatysamyz.Qurban aıt Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen resmı merekege aınalǵaly da biraz boldy. Jyl saıyn osy dinı merekeni qazaqtarmen, ózge de musylmandarmen birge toılaımyz. Shel­pegimizdi pisirip, kórshi-kólem, joldastarymyzdy shaqyramyz, ata-baba rýhyna quran baǵyshtaımyz. Ejelden adamzatpen birge jasap kele jatqan din urys-keristiń sebebi emes, tatýlyqtyń, birlik­tiń dińgegi bolýy tıis! Bizdiń cheshenderde: «Yntymaq pen birlik sýsyǵan qumdy altyn etedi, al urys-janjal altyndy qum etedi», degen naqyl bar. Bizdiń Qazaq­sta­ny­myzdyń altyny – halyqtyń tatýlyǵy, yntymaǵy dep bilemiz. Ony aıdaı álem kórip otyr. Qazaqstannyń ekonomıkasyn damytý, kórkeıtý – judyryqtaı jumyl­ǵan qazaqstandyqtardyń alǵa ustanǵan te­mirqazyǵy bolsa, olardyń arasynda eń­bekqor cheshen halqynyń ul-qyzdary da bolashaqty betke alyp barady.
Taýs HAIDÝKAEVA,
«Vaınah» cheshen-ıngýsh etnografııalyq birlestigi tóraǵasynyń orynbasary.
QOSTANAI.