Shırazdyń kóz jasy (Hıkaıat)

О́tken ǵasyrdyń sekseninshi, toq­sanynshy jyldarynda naǵashy aǵam Qasqabaı da, men de Almatyda tura­tyn­byz. Anda-sanda bolsa da kezdesemiz. Áńgimelesemiz. Naǵashymnyń ómir joly shym-shytyryq, qyzyq edi. О́zi tip-tik jú­retin, aqquba kelgen, jaratylysynan symbatty, sulý jan bolatyn. Almatydaǵy Halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynda sabaq berip, artynan sol ınstıtýttaǵy orys tili kafedrasynyń meńgerýshisi bolǵan. Almatydaǵy bul ınstıtýt ol kezde qaladaǵy ǵana emes, respýblıkadaǵy, tipti Ortalyq Azııadaǵy eń iri, bedeldi oqý oryndarynyń birinen sanalatyn. Orys tiliniń de aıbynynan el úrkip, aıdarynan jel esip turǵan kezeń edi. Ol tildi bilmeı oqýǵa túsý de, joǵary bilim alý da, qyzmet isteý de, qyzmette ósý de múmkin emes-ti. Qasqabaı aǵamen bir jolǵy áńgimemiz sol kezder týraly bolyp qaldy.

– Men saǵan sol jyldarda bolǵan bir áńgimeni aıtyp bereıin, – dedi naǵashym kózi kúlimdep.

– Aıtyńyz, – dedim birden qyzyǵý­shy­lyq tanytyp.

– Esińde me, «mını ıýbka» degen Al­matyǵa qaı jyldary kelip edi? – dep su­rady menen.

– Jetpisinshi jyldardyń basynda bolar.

– Shamań durys. Men ol kezde halyq sharýa­shylyǵy ınstıtýtynda kafedra meń­gerýshisimin.

Ol jyldarda ınstıtýtqa túsý úshin orys mektebin bitirgender shyǵarma, qa­zaq mektebin bitirgender dıktant jazatyn. О́zim basqaratyn tilder kafedrasynda men mynadaı tártip ornatqan edim: stýdentterdi oqýǵa qabyldaý bitken soń konkýrstan ótkenderiniń orys tilindegi jazba jumystaryn (shyǵarmalaryn) qaıtadan zer salyp oqyp shyǵý, sóıtip jastarymyzdyń ómir týraly, qoǵamymyz týraly oılary men pikirlerin bilý, keleshek jumystarymyzda solardy eskerip otyrý. Bul jumys ádette ınstıtýttyń eń úlken akt zalynda ótetin. Stoldardyń ústinde ózderimiz oqyp, qatelerin kórsetip, baǵa qoıǵan stýdentterdiń shyǵarmalary úıilip jatatyn. О́zim bas bolyp kafedra muǵalimderi tegis solardy oqıtynbyz.

Kenet... Meniń nazarymdy ashyq turǵan esikten ún-túnsiz kirip kele jatqan jap-jas qazaq qyzy aýdardy. Bir-eki attap ilgeri ótti de, turyp qaldy. Sol sátte men mını kıgen qyzdyń ádemi keskin-kelbetine qarap, «mundaı da sulýlyq bolady eken-aý» dep tańyrqaǵan kúı keshtim. Qysqa kóılek qyz balaǵa osynshama kórik beretinin, jastyq pen sulýlyqtyń ajaryn jarqyratyp asha túsetin qasıetin qalaısha ańǵarmaı kelgenmin degen oı júgirip ótti.

– Keshirińiz, siz kimge keldińiz? – dep suradym.

– Dokýmentterimdi alaıyn dep, – dedi de qyz irkilip qaldy.

Shyǵarmalardy qarap otyrǵan ustazdar­dyń báriniń nazary endi qyzǵa aýdy. Olar da qyzdyń jastyǵyna, sulýlyǵyna, ústin­degi qysqa etek kóıleginiń tal boıyna son­shalyqty jarasymdylyǵyna qyzyǵa, suqtana kóz tikti. Qyzdyń aıtqan sózderi sanalaryna birden jetpegen de shyǵar. О́z úıinde jasóspirim, boıjetken qyzdary bar tájirıbeli pedagog Kamash apaı ǵana:

– Bizde oqyǵyń kelmeı me? – dep surady.

– Kerisinshe. Sizderde oqý armanym edi. Biraq bir synaqtan qulap qaldym.

– Qaı pánnen?

– Orys ádebıetinen. Shyǵarmadan.

– Sonda qalaı? Orys mektebin bitirip pe ediń?

– Iá. Men Túrikmenstannan keldim. Onda qaladaǵy qazaqtar tek orys mektebinde ǵana oqıdy.

– Endeshe, aınalaıyn, kelesi jyly qaıtyp kel. Biz saǵan mindetti túrde kómektesemiz. Tek konsýltasııalardan qalmaý úshin erterek jet.

– Rahmet. Men endi sizderdiń ınstı­týtqa qaıtadan kele almaspyn. Áke-she­shem jibermeıdi. Qazir úıge qaıtqan soń meni qalyńmalǵa satyp jiberedi. Túrik­menstanda qazaq qyzdaryn baı túrikmender aqsha tólep satyp alady. Buǵan men esh­nárse isteı almaımyn. Áke-shesheme de oqýǵa túse almaı qaıtyp kelsem, aıt­qan­daryń bolsyn degem.

Bul sózder maǵan qatty áser etkeni son­shalyq, «sonda seni qanshaǵa satpaqshy?» degen suraqtyń aýzymnan qalaı shyqqanyn baıqamaı da qaldym. О́zimniń osyndaı qo­laısyz suraq qoıǵanyma yńǵaısyzdana bas­taǵan edim, biraq Shıraz (qyzdyń aty), túk bolmaǵandaı, eshqandaı abyrjymas­tan, áńgime beıne bir bazardaǵy saýda-sat­tyq jóninde bolyp jatqandaı-aq: «Áke-she­shem men úshin shamamen eki «Jıgýlı­diń» qunyn alatyn shyǵar», – dedi jaıba­raqat.

– О́zińdi kimge satatynyn bilesiń be?

– Men ony kórgen joqpyn. Jalpy bul mindetti de emes. Men ol týraly byltyr orys ádebıetinen shyǵarma jazyp, qulap qalǵanymda alǵash estigen edim. Endi ekin­shi ret qulap otyrmyn. Bıyl qalaıda túsetin shyǵarmyn dep úmittenip, meni taǵy Almatyǵa jiberýge áke-sheshemdi áreń degende kóndirip edim. Amal ne? Qaıtadan jolym bolmady, – dedi qyz.

Onyń ókinishpen aıtqan bul sózderi meni ǵana emes, bárimizdi qınaǵan sekildi. Meniń qatty tolqyǵanym sondaı, «qane, jazbasha jumysyn kóreıikshi» deı jazdap, izinshe, ol jumystyń munda bolýy múmkin emestigi esime túsip, ózimdi toqtattym. Iá, bárine eki jyl qatarynan orys ádebıetinen, shyǵarmadan «eki» qoıǵan biz kinálimiz. Basqa eshqaıda barmastan, atajurtynda oqýǵa ańsary aýyp, ári «qalyńmal» qamytynan qutylýǵa da shama-sharqynsha áreket etip, qatarynan eki jyl osynda pana izdep kelgen súıkimdi, beıkúná qazaq qyzyna «eki» qoıǵan adam da dál qazir osy bizdiń aramyzda otyr. Ol jyldarda, ózimizdiń Qazaqstanda qalyńmal úshin qyzdardy súımegen adamyna zorlap berýge zań júzinde tosqaýyl qoıylyp, tyıym salynǵanymen, týysqan túrikmen elinde ol ádet-ǵuryptyń áli dáýirlep turǵanynan bizderdiń eshqandaı habarymyz joq edi.

Instıtýtqa túse almaǵandardyń qu­jattary ózge jerde saqtalatyn. Biz aıtyp, túsindirgen soń, qyz endi sonda ketti.

Ol shyǵyp ketisimen-aq akt zaly qa­ńyrap bos qalǵandaı kórindi maǵan. Men ǵana emes, bári de dál sondaı sezimde boldy ǵoı dep oılaımyn. Ol bizdi óz taǵdyryna ortaqtastyryp, mazasyz kúıge túsirip ketti. Ne isteýge bolady? Shyǵatyn jol bar ma? Meniń kózim taǵy da Kamash apaıǵa tústi. «Sizdiń úıde de osyndaı jasóspirim qyzdar ósip keledi ǵoı. Ne isteýimiz kerek?» dep ózimdi ishteı qınaǵan suraqty Kamash apaıǵa qoıdym. «Mynadaı jaıdy bile tura, qalaı qol qýsyryp syrtta qalamyz? Sonda ol tanymaıtyn túrikmenge aqshaǵa satylyp kete bermek pe? Sizden ótinemin, jyldamyraq baryp, qaıtadan osynda ertip ákelińizshi. Múmkin, bir sheshimi tabylyp qalar», dedim.

Kamash apaı ózi de qyzdy qutqarý úshin onyń artynan Túrikmenstanǵa deıin qustaı ushýǵa ázir otyrǵan bolsa kerek, shapshań baryp, keshikpeı-aq Shırazdy barlyq qujattarymen qosa alyp keldi. Sóıtsek, Shıraz úsh pánnen on eki ball alypty. Attestattaǵy jalpy baly «bes» eken. Eger ol bizdiń pánnen «úsh» alsa bolǵany, konkýrstan ótip, oqýǵa túsip tur eken. Mynadaı jaǵdaı bizdi tipti abyrjytty. «Qalaı ǵana bilmegenbiz, qalaı ǵana jol bergenbiz» degen ókinish bárimizde bar edi.

Men endi Kamash apaıǵa qarap, taǵy bir usynys aıttym. «Bul bala sizdiń úıde, sizdiń qyzdaryńyzben birge qazanǵa deıin bola tursa, sóıtip daıyndyq kýrsyna qatyssa qaıtedi?» dep suradym. Sol jyly óndiristen kelgen, jumys ótili bar, oqýǵa túsýge baldary jetpeı qalǵan talapty jastarǵa joǵary oqý oryndary janynan qazan aıynan bastap daıyndyq kýrstaryn ashý tártibi endi ǵana engizilip jatqan edi. Ol kýrsty bitirip, synaqtan ótken jastar ınstıtýtqa konkýrssyz qabyldanatyn, olar úshin bul rasynda da úlken jeńildik bolatyn. Meniń aıtqanym ustazdardyń bárine unady. Bári jabylyp, Shırazdy úgitteýge kiristi. Ol da bizdiń aıtqanymyzben kelisti, biraq óńinde óziniń oqýǵa túsip, ári qaraı oqı alatynyna senimsizdik te joq emesteı kórindi maǵan. Osydan soń bárimizdiń kóńilimiz az da bolsa ornyna túskendeı bolyp, jumys sońynan úıge tarqaǵanbyz. Bul oqıǵa kafedra qyzmetkerlerin burynǵydan da uıystyra, biriktire túskendeı kórindi maǵan. Shırazdy ara-tura esimizge alyp júrdik.

Alaıda bir aptadan keıin Túrikmen­stannan Shırazdyń ákesi kelip, qyzyn úıine alyp ketkenin estigende men de, kafedra músheleri de tegis «qap!» dep, ókinip qaldyq. Shıraz bizge: «Qazanda qa­laı da kelemin, oqımyn», degen bir japyraq qaǵaz qaldyrypty. Biraq ol qaǵazǵa qanshalyqty senerimizdi bilmedik. Kóńilimizden kúdik tarqamady. «Baıǵus bala, qazir qandaı halde eken?» degen oı keletin maǵan. Ol eline qaıtysymen qudalary jaǵynan qyzý kelissózder júrgen shyǵar. Neshe túrli aılaly, tilderi tátti, sýjuqpas jeńgeıler men táteıler bar, bári jabylyp, beıshara balany ortaǵa alyp, kúıeýge shyǵýǵa, toı ótkizýge daıyndap jatqan bolar, múmkin, kóndirgen de shyǵar dep oılaǵanda ornymnan turyp ketetinmin. Kabınetime syımaǵandaı hal keshetinmin. Alystaǵy Túrikmenstannan eki jyl qatarynan óziniń tarıhı otanyna, ata-babalar eline kelip, «osynda oqyǵym keledi» dep bizdiń ınstıtýttyń esigin úmit­pen qaqqan qandas qaryndasymyzǵa tıtteı de járdemdese, jan jylýyn kórsete almaǵanymyzǵa qapa bolatynmyn.

Sonymen qyrkúıek jetti. Bir ap­ta oqyǵan stýdentter egin oraǵyna kómek­tesýge oblystarǵa jumysqa attandy. Qazan aıynda qaıtyp keldi. Qazannyń aıaǵynda daıyndyq bólimshesine talapkerlerdi qabyldaý bastaldy. Biz olarmen orys ádebıetinen áńgime ótkizgende aralarynan ylǵı Shırazdy izdeıtinbiz. Biraq ol kózimizge túspedi. Qazan merekesi de ótti, daıyndyq bólimshesine oqýǵa túsken talapkerler anyqtalyp, jeti adamnan turatyn komıssııa múshesi qol qoıǵan tizim bekitilip, habarlandyrý taqtasyna ilingende de Shırazdan habar-oshar bolǵan joq. Jas qyzdyń taǵdyryna qansha alań­dap, kúızelsek te kúderimizdi úzýden basqa amal qalmady.

Qarasha aıynyń bir kúninde kabı­netimde otyryp, irgedegi muǵalimder ból­­mesinen áldeqandaı shý estidim. Jetip jat­qan dybystarǵa qaraǵanda ol urys-keristiń emes, áldeqandaı qýanyshty oqı­ǵanyń aıqaı-shý, dabyrasyndaı kórindi maǵan. Arada birer mınýt ótti me, ótpedi me, kabınetimniń esigi ashylyp, óńinde ózin kináli sezinýdiń de, qýanyshtyń da belgisi bar Shıraz kirip kele jatty. Onyń artynan aıaqtarynyń ushymen basyp, ilese erip kele jatqan óz muǵalimderimniń de shat-shadyman júzderin kórdim. Jas qyzdyń taǵdyryna degen olardyń shynaıy janashyrlyǵy maǵan da birden áser etip, jigerlendirip jiberdi. Men Shı­razǵa: «Nege munsha keshiktiń?» degen suraqty qoımadym. Eń bastysy – qa­zir ol osynda, bizderdiń aldymyzda tur. Endi tekke bógelýdiń esh qajeti joq. Kómek­tesý úshin qoldan kelgenniń bárin isteý – pary­zymyz.

Ornymnan tez turdym da, eshkimge esh­nárse demesten, jınalǵandardy ka­bı­netimde qaldyryp, daıyndyq kýrs­tary bó­lim­shesi meńgerýshisiniń bólmesine bardym.

– Bizdiń Shıraz búgin keldi! – dedim qýanyshty únmen. Ol Shıraz týraly áńgimeniń shet jaǵasyn biletin edi.

– Siz daıyndyq kýrsyna qabyldaýdyń aıaqtalǵanyn bilmeıtin be edińiz? – dedi salqyn únmen. – Endi kelesi jyly kelsin.

– Qymbatty Tóke, eger ol bala kelesi jylǵa deıin kúte alatyn bolsa, bizdiń orys tili kafedrasy túgelimen onyń oqýǵa túsýi úshin janyn salǵan bolar edi. Biraq gáp mynada, eger ol bıyl eń bolmaǵanda daıyndyq kýrsyna qabyldanbasa qaltasy qalyń túrikmenge qalyńmalǵa satylyp ketkeli tur. Bizge týysqan Túrikmenstanda eski tártip áli kúnge saqtalyp keledi eken.

Meniń shyn qınalyp aıtqan bul sóz­derime ol eriksiz oılanyp qaldy.

Onyń óńinen janashyrlyq, túsinýshilik belgisi ańǵarylǵandaı bolǵan soń, men endi «bóten elde turatyn qandas qaryndasqa kómektesýdiń qalaı da bir amalyn tabýymyz kerek, Tóke», dep onyń da boıyndaǵy qazaqylyq, ulttyq sezimderine qozǵaý sala sóıledim. Ol taǵy kishkene oılanyp otyrdy da, ózgelerge belgisiz bir qupııa jaǵ­daıdy maǵan aıtty. «Lenıngrad (qazirgi Sankt-Peter­býrg) bıyl bizdiń ınstıtýtqa arnaıy bir oryn bólip otyr. Ony ázir eshkim bilmeıdi. Sondyqtan ol oryn ázirge bos. Al onda kimniń baryp oqıtynyn rek­tordyń ózi ǵana sheshedi. Osyny oılap kór­shi. Biraq men saǵan eshnárse aıtqanym joq», dedi ol. Men oǵan rahmet aıtyp, qo­lyn qysyp, endigi árekettiń bárin oılanyp ózim jasaıtynyma, ony uıatqa qaldyr­maıty­nyma sendirdim.

Kafedramda meni Shıraz da, oqytý­shylarym da taǵatsyzdana kútip otyr eken. Biraq men olarǵa naqty eshnárse aıta almaı, birer kúnge mursat suradym. Ishimde úmit te, kúdik te arpalysyp jatyr edi.

Jaǵdaıdy jan-jaqty oılastyra kele, aqyry, rektorǵa kirip, bolǵan jaı­­dy jasyrmastan qaz-qalpynda aıtyp berýdi jón kórdim. Rektorymyz Alek­sandr Ivanovıch Belov – úlken ǵalym, bedeldi, uıymdastyrýshylyq qabileti zor, adamgershiligi mol kisi edi. Ol meniń aıtqandarymdy óte muqııat tyńdap, Or­talyq Azııada qyzdardy qalyńmalǵa satý ǵurpynyń áli joıylyp bitpegenine menen kem renish bildirgen joq. Men Shırazdyń bizdegi oqý salasyna qatysty pánder bo­ıynsha attestattaǵy ortaq ba­ǵasy «bes» ekenin, qabyldaý emtıhandaryn da jaqsy tapsyrǵanyn, tek orys ádebıeti páninen súrinip, joly bolmaǵanyn jasyrǵan joq­pyn. Eger ony Lenıngradqa oqýǵa jibe­rer bolsaq, senimdi aqtaıtynyna eshqan­daı kúmánim joq degendi basa aıttym. «Jaraı­dy, onda. Kómekteseıin», dedi Belov.

Ertesinde ol meni shaqyryp alyp, tezdetip komıssııa múshelerin jınap, Shırazben «sobesedovanıe» ótkizýdi (qazaq­sha «áńgimelesý» deımiz ǵoı), sóıtip, ony Lenın­gradqa jiberý úshin qujattaryn resmı túrde ázirleýdi tapsyrdy.

Aldymyzda taǵy bir kúrdeli mindet tur edi. Ol – Shırazǵa «taǵdyrdyń oǵan meıirimi túsip, jaqsy bilim alǵysy keletin jastardyń bári baryp oqýǵa qyzyǵatyn Lenıngrad qalasynda bilim alý múmkindigi týyp turǵanyn, buǵan qýaný kerektigin» túsindirý edi. «Aldyńda qazir eki aıryq jol tur. Biri – qalamasań da óziń bilmeıtin adamǵa turmysqa shyǵý, onyń qandaı adam ekeninen habaryń joq, bul seniń ómir boıyna mańdaıyńa jazylǵan sybaǵań, qıyndyǵy mol taǵdyryń bolyp qalady, ekinshisi – Lenıngradqa oqýǵa barý, al­ǵashqy kezde múmkin jeńil de tımes, biraq sen qıyndyqtardyń barlyǵyn jeńe ala­tynyńa, joǵary, sapaly bilim alyp, ómir­den laıyqty ornyńdy tabatynyńa, baqytty bolatynyńa senemiz», – destik. Shırazdyń irkilmesten ekinshi joldy tańdaǵanyn, óńine shattyq oınap shyǵa kelgenin kórip, bárimiz qosa qýandyq.

Osydan keıin bári de oılaǵanymyzdaı boldy. Komıssııa músheleri tegis jınalyp, «áńgimelesý» jaqsy ótti. Shırazdyń Lenıngradqa ala barýǵa tıisti qujattary tap-tuınaqtaı daıyn boldy. Úıimen de sóılestik. Ushaqqa bılet alyndy. Búkil ka­fedra bolyp, múmkindigi bolǵandary tegis Shırazdy shyǵaryp salýǵa áýejaıǵa bardyq. Baqyttan júzi bal-bul janǵan Shırazdyń óńinen shattyq jasyn áreń-áreń irkip turǵanyn ańǵardyq.

Lenıngrad reısine otyrǵyzý bastaldy. Bárimiz ony ortaǵa alyp, qımaı qoshtasyp, Lenıngradtaǵy oqýyna, keleshek ómirine sáttilik tiledik. Áne, ol ushaqqa otyrýǵa bet alǵan adamdar arasynda ketip barady. Bizder onyń mını kóılegi ózine keremet jarasatyn ózgelerden aıryqsha sulý qalpyna qımastyqpen qarap turmyz. Osy sátte kafedramda isteıtin áıelderdiń kózderi jasqa toly ekenin, olar ony únsiz súrtip tastap turǵandaryn ańǵardym. Shıraz ushaqqa minetin baspaldaqpen jep-jeńil kóterildi de, ushaq esigine kireberiste sál bógelip, bizge burylyp qarap, qoshtasý belgisin jasap, qolyn sál bulǵady. Biz onyń ádemi, sulý júzin baqyt jasy jýyp ketkenin kórdik. Ol oǵan esh qymsynbastan, toqtatýǵa da tyryspastan ushaq ishine tez kirip ketti...

Arada bir jarym jyl ótkende biz Shırazdan, Lenıngradtan, osy qalanyń ádemi kórinisi beınelengen otkrytkanyń syrtyna jazylyp, kafedraǵa joldanǵan kishkene hat aldyq. «Men qazir Lenın­gradtyń Qarjy-ekonomıkalyq ınstı­týtynyń stýdentimin. Oqýym jaqsy. Neva jaǵasyndaǵy tamasha qalaǵa biraz úırenip te qaldyq. Sizder maǵan shyn máninde baqyt syıladyńyzdar. Me­niń taǵdyryma janashyrlyqpen, adal kóńilmen ortaqtasyp, qamqorlyq jasa­ǵan­daryńyzdy eshqashan, eshýaqyt­ta umyt­paımyn! Rahmet, Sizderge! О́zderi­ńizdiń Shırazdaryńyz», dep jazypty ol.

Bolat BODAÝBAI,

jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty