О́tejan Nurǵalıev qazaqtyń jyr súıer qaýymyna 1958 jyldyń kókteminde qazirgi «Juldyz», ol kezdegi «Ádebıet jáne ıskýsstvo» jýrnalynyń №4 sońǵy betterinen «syǵalaýy arqyly» (óz sózi) elge kózaıym bop, jurtshylyqty tosyn qýanysh pen tańdanysqa, qumarlyqqa keneltkeni dál búgingideı este. Ol kezde osy joldar ıesi de «óleń» atty shatpaǵymen qazirgi «Aqtóbe», sol kezgi «Sosıalıstik jol» gazetiniń beti arqyly jerlesterine birdeme aıtqansyp jatqan. О́tejannyń poezııada qara túndi qaq jarǵan nóserli naızaǵaıdaı jarq ete túsýine sol tusta ádebıet súıer qaýymǵa kádimgideı tanylyp qalǵan jas jazýshy, prozaık Tobyq Jarmaǵanbetovtiń ıgi áseri bolǵanyn eske meıirmen ala ketken oryndy bolmaq. О́ıtkeni, eren jomart er Tobyq sol kezgi ádebı jýrnaldyń jaýapty hatshysy aqyn Qýandyq Shańǵytbaevqa telefon shalýmen birge hat jazyp, óziniń terilip basylýǵa qoıylǵan shyǵarmasyn aldyryp tastap, О́tejannyń óleńderin shuǵyl túrde jarııalaýǵa ótinish bildirgen. Sóıtken er Tobyq, eren Tobyq, О́tejan talantynyń jyr súıer qaýymdy dúr silkintip súısindiretinin dál boljaǵan sáýegeı Tobyq jas lıseıst Pýshkınge bata bergen qart Derjavın syndy qaırat-qımyl kórsetkenin bireý bilse, bireý bilmeıdi...
О́tejan Nurǵalıev qazaqtyń jyr súıer qaýymyna 1958 jyldyń kókteminde qazirgi «Juldyz», ol kezdegi «Ádebıet jáne ıskýsstvo» jýrnalynyń №4 sońǵy betterinen «syǵalaýy arqyly» (óz sózi) elge kózaıym bop, jurtshylyqty tosyn qýanysh pen tańdanysqa, qumarlyqqa keneltkeni dál búgingideı este. Ol kezde osy joldar ıesi de «óleń» atty shatpaǵymen qazirgi «Aqtóbe», sol kezgi «Sosıalıstik jol» gazetiniń beti arqyly jerlesterine birdeme aıtqansyp jatqan. О́tejannyń poezııada qara túndi qaq jarǵan nóserli naızaǵaıdaı jarq ete túsýine sol tusta ádebıet súıer qaýymǵa kádimgideı tanylyp qalǵan jas jazýshy, prozaık Tobyq Jarmaǵanbetovtiń ıgi áseri bolǵanyn eske meıirmen ala ketken oryndy bolmaq. О́ıtkeni, eren jomart er Tobyq sol kezgi ádebı jýrnaldyń jaýapty hatshysy aqyn Qýandyq Shańǵytbaevqa telefon shalýmen birge hat jazyp, óziniń terilip basylýǵa qoıylǵan shyǵarmasyn aldyryp tastap, О́tejannyń óleńderin shuǵyl túrde jarııalaýǵa ótinish bildirgen. Sóıtken er Tobyq, eren Tobyq, О́tejan talantynyń jyr súıer qaýymdy dúr silkintip súısindiretinin dál boljaǵan sáýegeı Tobyq jas lıseıst Pýshkınge bata bergen qart Derjavın syndy qaırat-qımyl kórsetkenin bireý bilse, bireý bilmeıdi...
Nóserli qara jańbyrda jer-dúnıeni surapyl jarqylymen, taý kúńirentken gúrilimen ári qýantyp, ári úreılentip, álemdi ıgi arman-muratqa jeteleıtin sáýir aıyndaı qýantqan mezgil týǵan. Jurtshylyqty tolǵaq qysqan jas anadaı úmit pen kúdikke bólegen jyr sóıtip dúnıe esigin aıqara ashqan. Ol tusta alpysynshy jyldardyń ortasynan bastap elge keń tanylyp, dáriptele bastaǵan bir top aqyndardyń biri de óner kókjıeginen áli kórinbegen kez. Sondyqtan da bolar, О́tejan ónerine qyzyǵýshylyq pen qyzǵanysh birden dúrkireı týdy. Kúndeý men qoldaý ónerde bola beretin qubylys, ajal men ómirdeı egiz nárse ǵoı. Jas aqyn óleńderiniń jurtty súısintýi men shamyrqantýy onyń barynsha shynshyldyǵy men tabıǵılyǵy ekeni keıinirek ábden málim bolsa da shý degennen tosańsyǵan (Abaı) qulaqtar ony túgel moıyndaı qoımady. Shyn máninde О́tejan óleńderiniń qýatty áserligi kirshiksiz tazalyǵynda, shyndyǵynda edi. Buryn totalıtarlyq zamannyń zil salmaǵynda janshylǵan shyndyq aýyr tankiniń shynjyr tabanynda taptalǵan kók shalǵyndaı áli boıyn tikteı almaı jatqan. Jem, Oımaýyt dalasynyń mal-jan baspaǵan órkenindeı órbigen áýen qazaq eliniń qaýlaı ósken maısasyndaı jupar samalǵa keneltken sol bir dáýren-aı deseıshi!
Men О́tejan óleńderiniń asa ańqaý, albyrt, erte kóktem ókpegindeı órekpigen kezeńin qaıtalap dáriptemeımin. О́ıtkeni, qalamynyń jeli barlar ol jóninde buryn jeldirte jebegen. Alaıda, sol balań aqynnyń týmysynan súıegin balbyratqan shyndyqtyń býyny qataıǵanda da ózgermeı, bolmystaǵy shyndyqtan ádebı kórkemdikke aınalýy onyń tabıǵatyna shyndyq pen adaldyqtyń, adamgershiliktiń tereń tamyr tartýynda-aý dep oılaımyn. Aqyndyq albyrttyqpen bireýdi asyra dáripteý, asa soqqan jeldeı jelpitý keıde óleńshilerde bola berse de О́tejan ondaı ersilikke barmaǵan aqyn. Onyń kóp óleńderin tyńdaǵan, alǵashqy synshysy bolǵan men óleń arnaǵan adamdary n asyra aspandatyp, tyńdaǵan kisini yńǵaısyzdyqqa qaldyrǵan jaıyn kezdestirmegen ekenmin. Halqymyzdyń oryndy maqtanyshyna aınalǵan Baýyrjan Momyshulyna eskertkish ashylǵanda jazǵan óleńin esh jerde bastyra almaı, qatty qınalǵanda, men ony úsh ret oqyp shyqtym da, orynsyz birde-bir teńeý joqtyǵyna kóz jetkesin, bir gazetke ózim aparyp ótingen edim. Eki-úsh kúnnen soń jaryq kórdi. О́tejan osy óleńin kórgende qatty qýandy.
О́tejan soǵystyń sońǵy jazy týraly tórt jınaq shyǵardy. Arasyna keminde tórt-bes jyl salyp basylǵan jáne senzorlary arqyly aıaýsyz qyrqylǵan osy kitaptarda shyndyq pen kórkemdikti qabystyrý aqyrettiń azaby bolsa da О́tejan sheberliginiń arqasynda oqyrman súısine oqyp kúletin, kúle túsip kózine jas alatyn, tushynatyn tustar az emestigi tańdanarlyq. Osy jınaqtardy oqyǵandar ony baspasózde emes, kezdeskende, shaı ústinde, aýyldarda aýyzsha madaqtady. Kúldirgi obrazdaryn aıtysyp, anekdotqa aınaldyrdy. Beıne baıaǵy Aldarkóse, Jırenshe sheshenderdi eske alǵandaı arnaıy áńgimege arqaý etisti. Al sol súısinýler baspasózge basylar degen úmitpen duǵaı sálemmen basýǵa jiberilse, olar redaksııalarda áldebir qyzylkózderdiń «arhıvine» máńgi salyndy. Sóıtip, taralymy ári asqanda 1,5 nemese 2 myń danamen basylǵan kitaptar oqyrmanǵa jetpegen kúıi, bala aqyn kezinde «Qazaqtyń Aleksandr Pýshkıni» atanǵan О́tekeńniń óli-tirisin eshkim bilmeıtin jaǵdaı qalyptasýy qandaı «qamqorlyq»!.. Iá, ýaqyt kimdi bolsyn aıamaıdy. Tirligińde baryń men aryńdy sarqa salyp alǵan ataq-mansabyń máńgilik halyq súıispenshiligin týǵyzýy neǵaıbyl!
Men О́tejannyń «Soǵystyń sońǵy jazy» shyǵarmasyn anda-sanda qaıtalap oqımyn. Jańa keıipkerdi, jasampaz obrazdardy alǵash kórgendeı, solarmen qaıta qaýyshqandaı kúı keshem. Onyń sebebi, shyndyqtyń talassyz kórkemdikke aınalýy shyǵar. Nemese kórkemdiktiń el tarıhynyń bir dáýirin aına-qatesiz kózge elestetýinde. О́tejan keıipkeriniń biri, Keńes Odaǵynyń Batyry Málkájdar Bókenbaevpen men Aqtóbeniń «Kommýnızm joly» gazeti redaksııasynda sovet qurylysy bóliminde qyzmet istegen kezimde, umytpasam, 1974 jyly, birneshe ret kezdesip suhbattas bolǵanym esimde. Ol týraly О́tekeń 26 aýyz (shýmaq) óleń shyǵarǵan. Onyń aty – «Baıshubar» – ógizdiń aty. Dál osy óleńde batyr Bókenbaevtyń ǵana emes, birneshe adamnyń kórkem tarıhy órilgen. Endi osy jyrdy taratyp, talǵam tarazysyna salyp kórelik!
Kúńniń bolsa qulaǵynda syrǵasy,
Quldyń da bar kúlip-oınar qurdasy...
Baıshubardyń náti ógiz demeseń,
Attan jaıly – sý tógilmes jorǵasy.
Tórt tuıaǵyn syrt-syrt basyp
naıqaltyp,
Toıǵan qarnyn Baıshubardyń
shaıqaltyp,
Kókoraıdan kóılegimiz kólbeńdep
Jónelemiz jorǵasymen taıpaltyp.
Shybyn tıse oqyralap shyǵynbaı
Typ-tynysh bop aıańdaıdy urynbaı.
Ortasyna shańyraqtaı múıizdiń
Bir jas bala minip alyp shybyndaı.
Jas balamyz – túsinbedik túgińe...
Máseleniń búgi menen shigine.
Ári semiz, ári jorǵa Baıshubar
«Jetti dep júr Jaqııanyń túbine...»
Jaqııa sol Jem boıynyń týmasy. Ata-babasy elge aıan, alty ataly Álim taıpasy bolsa, Málkájdardyń rýy tabyn, ejelden el qorǵany batyrlar kóp shyqqan tekti atadan. Tarıhı shejirege qulaǵy túrik Jaqııa ult ulyqtaǵan batyrdy týǵan aýdanyna shaqyryp, halyqpen tanystyrýdy maqsat etse, oǵan qonaqasyǵa «Baıshubar» atty ataqty ógizdi soıyp, ash-alamandaý aýdan halqyn da sorpa-sý men etke qarq qylmaq bolǵan. Bul, árıne, qazaq halqynyń ata dástúrimen ábden abzal salt! Alaıda, eldi partııalyq qatań tártip bılegen zamanda jel aýyzdar halyq menshigine qol suqty degen ósekpen Otan qorǵaǵan batyrynyń da, ony týyp ósirgen eldiń de abyroıyn asqaqtatpaq bolǵan Jaqııany jeti jylǵa sottaıdy. Mine, sony aqyn:
Tarazylap biri – ótirik, biri – shyn,
Sóz bitkenniń burysy men durysyn,
Jeti jylǵa kesim kesti keltıtip
Tez bitirip Jaqııanyń «jumysyn»... dep túıindeıdi. Osy 26 aýyz óleńde sol kezgi qoǵam men adam minezi, taǵdyry men tarıhy sheber qabysqandyqtan oqyrman elige, tebirene oqıdy. Bir emes, áldeneshe ret oqysań da jańa oqyǵandaı áser qaldyrady. Jalpy, О́tejan «Soǵystyń sońǵy jazy» arqyly sıýjetti lırıkanyń adam obrazyna toly has sheberi ekenin dáleldegen aqyn. Alaıda, onyń bul eńbegine tıisinshe ádil baǵa berip, qudaıshylyǵyn aıtqan synshy joq. Ádebıet jankúıerleri de áli únsiz.
Shaǵyn tórt kitaptan turatyn «Soǵystyń sońǵy jazyn» men bir dáýirdiń adamdaryn ár qyrynan tutas beınelegen, zaman kelbetin realıstik shynshyldyqpen kórkem keskindegen óleńmen ádiptegen roman dep sanaımyn. Bul shyǵarmada soǵys kezi men odan sońǵy bes, on jyldyq bir-birimen bite qaınasqan
