Eldiń kúngeıinen poıyzben Astanaǵa nemese Kókshe óńirine jol shekken jolaýshynyń Shýdan ótkennen keıingi kózi toqtalar alǵashqy kórinis – oń qaptaldan alys tursa da andaǵaılaıtyn Hantaýy. Árıne, Alataýdaı asqar emes. Qarakók jartasty, sonaý-sonaý jyldary tóskeıdegi kókteýin kóktem saıyn Jazekeń jaryqtyq, eki márte Eńbek Eri Jazylbek Qýanyshbaev tólge toltyryp otyratyn Suńqar shyńynan ózge jaratylysy jataǵandaý bolǵanymen, qalyń qatparly. Sol qatpar birte-birte alys zamandarda osynda aıal qylypty delinetin Shyńǵyshannyń qaharly qabaǵy áldeneden jadyraı jazylǵanyndaı Dalaqaınar atty keń jazyqqa aınalyp ketedi. Kóktemde kók jaıqyn darııadaı, kúzde altynmen aptalǵandaı reńdenetin osy dalany kórgen saıyn árdaıym oıǵa shomyp, atalas babalarym bastan ótkergen bir qasiretti hal eske túsip elegizımin, jaryq dúnıege kelýiniń ózi sol oqıǵamen sabaqtasyp jatatyn kúlli qazaqtyń bir uly perzentiniń beınesin elestetem...
Eldiń kúngeıinen poıyzben Astanaǵa nemese Kókshe óńirine jol shekken jolaýshynyń Shýdan ótkennen keıingi kózi toqtalar alǵashqy kórinis – oń qaptaldan alys tursa da andaǵaılaıtyn Hantaýy. Árıne, Alataýdaı asqar emes. Qarakók jartasty, sonaý-sonaý jyldary tóskeıdegi kókteýin kóktem saıyn Jazekeń jaryqtyq, eki márte Eńbek Eri Jazylbek Qýanyshbaev tólge toltyryp otyratyn Suńqar shyńynan ózge jaratylysy jataǵandaý bolǵanymen, qalyń qatparly. Sol qatpar birte-birte alys zamandarda osynda aıal qylypty delinetin Shyńǵyshannyń qaharly qabaǵy áldeneden jadyraı jazylǵanyndaı Dalaqaınar atty keń jazyqqa aınalyp ketedi. Kóktemde kók jaıqyn darııadaı, kúzde altynmen aptalǵandaı reńdenetin osy dalany kórgen saıyn árdaıym oıǵa shomyp, atalas babalarym bastan ótkergen bir qasiretti hal eske túsip elegizımin, jaryq dúnıege kelýiniń ózi sol oqıǵamen sabaqtasyp jatatyn kúlli qazaqtyń bir uly perzentiniń beınesin elestetem...
...1835 jylǵy kóktemniń jaıma-shýaq bir kúninde úısin dýlattyń shymyr rýynan taraıtyn Sámbet atalyǵynyń Dalaqaınardaǵy jıyrmashaqty úıli shaǵyn ǵana bir aýyly mamyra-jaı kúıden bir sátte aıyrylyp, jaý tıgendeı bolady. Ol jaý – ǵasyrdan asa jońǵarmen jaǵalasyp azattyǵyn saqtasa da ábden álsiregen, Qazaq eliniń búkil ońtústigin on segizinshi ǵasyrdyń aıaǵynda basyp alǵan qanisher qoqandyqtar edi. Al Dalaqaınarǵa bul joly kelgen, árıne, olardyń zorlyq-qorlyqshy bıleýshileri emes-ti. Alym-salyq jınaýshy bes lashkeri ǵana. Alaryn asyǵymen alyp esirgen olar aqyr aıaǵynda qyz-kelinshekterdi qorlamaqshy bolady. Al buǵan aýyldaǵy áıgili Ańyraqaı shaıqasynda myń qoldy basqarǵan, uly Tóle bıdiń ózi bir joly tutqynnan bosatyp alǵan inisi, alban Raıymbektiń atasy Hangeldimen, qanjyǵaly Bógenbaımen syılas bolǵan Qosy batyrdyń namysshyl urpaqtary kónsin be?! Beseýiniń de basyn kesip, ólikterin Shýdyń sýyna aǵyzyp jiberedi. Osymen is bitti dep otyra berý, anaý Uzynaǵashtaǵy, myna Toqpaq pen Merkidegi qoqandyq bekinisterden jazalaýshy jasaq shyǵyp, qynadaı qyrmaıdy dep oılaý tym qaterli ekenin, ne de bolsa Qoqannyń qoly jetpeıtin, Reseıge baǵynyshty bop qalǵan teriskeıdegi aǵaıynǵa qaraı shuǵyl túrde údere kóshý kerektigin túsingen aýyl az ýaqytta býynyp-túıinip, Týlaq batyrdyń bastaýymen Hantaýynan Kókshetaýǵa deıin sozylar aýyr da alys saparǵa shyǵady. Sol shaǵyn kóshte uly Jaryqshaqty ertip, kishkentaı ǵana nemeresi Baımyrzasyn aldyna alǵan Qazanǵap aqsaqal da bar edi.
Áldeneshe aılyq jol azapty bolǵanymen Kókshe óńirindegi el-jurttyń júregi jyly, beıili keń eken, «Aǵa balasy kelipti», dep aqsary kereı men arǵynnyń atyǵaı, qaraýylynyń aqsaqaldary aqyldasa kele Qaıraqty boıynan mol qonys beredi. Kóp uzamaı «Úısin aýyly» deıtin uıadaı ǵana meken paıda bolyp, ósip-óne bastaıdy. Osynda erjetken Baımyrza qaraýyl Qanaı batyrdyń tikeleı urpaǵy – Qalampyr atty arýǵa úılenedi. Sóıtip, 1864 jyldyń jazynda jas otaýda shekesi torsyqtaı, tostaǵandaı kózderi ot shasha jaltyldaǵan, balpanaqtaı ul keledi dúnıege. Qazaq mańdaıyna ornar juldyzdaı bop kelgen bul ul keıinirekte ózi: «Nurmaǵambet Baımyrzauly – meniń atym, Alashqa maǵlum bolǵan asyl zatym», – deıtin ataqty Balýan Sholaq edi! Boıyna Allanyń ózi alapat kúsh-qaırat bitirgen, sol kúshimen ómir boıy el namysyn tý etip, jat pıǵyldylardy jasqaýmen ótken er balýan, Arqanyń sonaý Segiz seri, Birjan sal, Aqan seri sekildi juldyzdary shoǵyryna jarqyraı qosylǵan, Alataý atyrabyndaǵy qazaqtyń sońǵy sal-serisi Kenenge ustazdyq sharapaty tıgen ǵajaıyp aqyn, sazger, ánshi, qazaqtyń sırk ónerin qalyptastyrýshy, quralaıdy kózge atqan mergen, saıatshy... sııaqty tolyp jatqan asyl qasıetter ıesi, naǵyz segiz qyrly, bir syrly uly tulǵa sonaý 1919 jyldyń 18 qańtarynda oqys kelgen tosyn syrqattan kóz jumǵaly 95 jyldaı ýaqyt ótse de, qudaıǵa shúkir, týǵan halqynyń kóńilinen kóshken emes. Asyl mura-ánderi qaıda da shyrqalyp, jas urpaq balýan ata rýhyna baǵyshtalǵan jarystarda saıysyp jatady. Ol saıystardyń bir parasy Almatydaǵy Balýan Sholaq atyndaǵy záýlim sport saraıynda ótedi. Astanada, Tarazda, basqa da kentterde kósheler, Hantaýynyń etegindegi ata-babalary meken etken aýyl da, Aqmolanyń Bulandy aýdanyndaǵy bir mektep te Saryarqa sańlaǵynyń atymen atalady.
Áıtse de, ózi ómir keshken ólkede kómeski tarta bastaǵan Balýan atanyń rýhanı beınesin jańǵyrtýda Bulandy aýdanynda 2004 jyldyń jazynda ol kisiniń 140 jyldyq mereıtoıy ótkizilip, as berilýiniń ıgi áseri boldy. Sol bir qýanyshty kúnde Jambyl oblysynyń sol kezdegi ákimi Bóribaı Jeksembın uly tulǵanyń úıindi topyraq kúıinde eleýsiz jatqan beıitiniń basyna jambyldyq jurtshylyq kúshimen eńseli eskertkish turǵyzylatynyn málimdegen-di. Dúıim el aldynda berilgen bul ýádeniń oryndalýy ákimniń óziniń jáne kórnekti memleket qaıratkeri О́mirbek Baıgeldıdiń, taǵy basqa azamattardyń uıytqy bolýymen jedel qolǵa alynyp, jobany jasaý talantty sáýletker Salaýat Dembaıǵa júkteldi. Sonyń nátıjesinde bıiktigi 18 metrlik asqaq stella, ony aınala Balýan Sholaqtyń segiz qyryn beıneleıtin segiz granıt tas, orasan kúsh ıesin beıneleıtin klassıkalyq úlgidegi músin ornatylyp, eskertkish qana emes, biregeı sáýletkerlik óner týyndysy dúnıege keldi. 2005 jyldyń tamyzynda eskertkishtiń ashylý saltanatyna qalyń el, Balýan atamyzdyń kelini jany jánnatta bolǵyr Ǵazıza jeńgemiz, nemere-shóbereleri qatysty. Bulandy ormanynyń jıegine jambyldyqtar da ákelip tikken kıiz úı qalashyǵy ornap, el aldynda Balýannyń atalas týysy retinde men jáne ǵulama ǵalym Aqseleý Seıdimbek ekeýmiz Nurmaǵambet Baımyrzaulynyń jarqyn ómiri men óshpes óneri, ónegesi jaıly baıandama jasadyq. Kókshe óńiriniń kógin ulttyq rýhymyzdyń asa qýatty únine aınalǵan Balýan Sholaq ánderi uly atanyń kózi tirisindegideı kópke deıin kernep turyp alyp edi-aý...
Osy saltanattyń jańǵyryǵyndaı, jalǵasyndaı Jambyl oblysy, Shý aýdanynyń ortalyǵy Tóle bı kentinde aýdan ákimi, qazirde Parlament Májilisiniń depýtaty Qojahan Jabaǵıevtiń bastaýymen, oblys ákimi Qanat Bozymbaevtyń qoldaýymen Balýanǵa arnap aıta qalarlyqtaı kórnekti de áserli eskertkish turǵyzyldy.
Odan beri de birtalaı ýaqyt ótti. Oılap qarasaq, kelesi jyly Balýan Sholaqtyń týǵanyna 150 jyl tolady eken. Bir ǵasyrdan asa qazaqtyń aıbyny, maqtanyshy bolyp kele jatqan pir tutar perzentiniń atyn ardaqtaý ǵana emes, onyń ultymyzǵa qaldyrǵan ulaǵatyn búginde aýadaı qajet otanshyldyq rýhymyzdy kúsheıte túsý úshin de aldaǵy mereıtoıyn qandaı sharalarmen ótkizgen lázim? Endi osy jónindegi óz pikirimdi bildirsem deımin.
2005 jylǵy saltanatta Aqmola oblysynyń sol kezdegi ákimi Májıt Esenbaev Balýan Sholaqtyń Haırolla bastaǵan urpaqtary otyrǵan Tastyózek aýyly men Balýan ata beıiti aralyǵyndaǵy bes shaqyrymdyq joldy asfalttaýǵa ýáde etken edi. Arada ótken segiz jylda segiz metr jol salynǵan joq. Uly arýaqty syılaýshylar bilýi úshin Astana-Qyzyljar kúrejolynyń Makınsk qalasynyń tusyna kórsetkish taqta da ornatylmady. Osylar jónge keltirilse.
Makınsk dedik. Bul – Bulandy aýdanynyń ortalyǵy. Odan on shaqty shaqyrym jerde Makınka deıtin aýyl jáne bar. Arasy atshaptyrymdaı ǵana bir qala men bir aýyldyń ataýyn ıelenetindeı Makın degen kim? Surastyryp bilsek, patsha zamanynda kelimsekterge qazaq jerin ólshep, bólshektep bergen jaı ǵana zemlemer eken. О́z atyn ózi qaǵazdatyp bekitip berse kerek. Sonymen, bul ataý otarshyldyqtyń kýásine, eskertkishine aınalyp alypty.
Bizdiń oıymyzsha, mundaı soraqylyqtan qutylýdyń mezgili Táýelsizdigimizdiń alǵashqy kúni-aq jetken. Qazaqqa Balýan Sholaqtaı saıypqyrandy syılaǵan Bulandy óńiriniń ortalyǵy sol atamyzdyń atymen atalýy qudaıǵa da, adamǵa da jón bolmaq. Bul rette Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bir sózinde: Aqmola... bul Balýan Sholaq pen Qajymuqannyń týyp-ósken ólkesi», degenin de eskerý qajet.
Estýimizshe, Almatydaǵy Balýan Sholaq sport saraıynyń aldyna eskertkish ornatý máselesi sheshilgendeı edi, biraq áli k
