Bizde kezinde ataýynyń ózi úlken daý týǵyzyp, ári-tart, beri tartpen biraz julmalanǵannan keıin baryp qana qabyldanǵan bitimgershilik týraly zań bar. «Daýdyń basy Daırabaıdyń kók sıyrynan bastaldy» degendeı, depýtattardyń bir toby medıasııa degen sózden úrkip, qazaqsha balamasyn usynyp, aq ter, kók ter bolǵan.
Bizde kezinde ataýynyń ózi úlken daý týǵyzyp, ári-tart, beri tartpen biraz julmalanǵannan keıin baryp qana qabyldanǵan bitimgershilik týraly zań bar. «Daýdyń basy Daırabaıdyń kók sıyrynan bastaldy» degendeı, depýtattardyń bir toby medıasııa degen sózden úrkip, qazaqsha balamasyn usynyp, aq ter, kók ter bolǵan.
Alaıda, «Aý, bularyń ne? Qazaqtyń sózdik qory baı emes pe, óz tilimizde, halyqqa túsinikti tilde jazaıyq ta» degenderge eshkim qulaq asqan joq. Sóıtip, 2011 jyldyń 28 qańtarynda Qazaqstan Respýblıkasynyń «Medıasııa týraly» jáne oǵan ilespe «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine medıasııa máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańdary ómirge kelgen-di. Jáne olardyń kirispesinde bul zańdar Qazaqstan Respýblıkasynda medıasııany uıymdastyrý salasyndaǵy qoǵamdyq qatynastardy retteıdi, ony júrgizý qaǵıdattary men rásimin, sondaı-aq, medıatorlardyń mártebesin aıqyndaıdy dep shegelep jazyldy.
«Medıasııa» – latyn sózi. Deldal – eki tarapty mámilege keltirýshi degen uǵymdy bildiredi. Iаǵnı, qarapaıym tilmen aıtsaq, taraptardy qanaǵattandyrý maqsatynda júrgiziletin kelissóz, ekijaqty tatýlastyrý rásimi. Atalǵan zańdar qylmystyq saıasatty izgilendirýge baǵyttalǵan. Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdarynda ózgeshe belgilenbese, jeke jáne zańdy tulǵalarǵa qatysty azamattyq, eńbek, otbasylyq jáne ózge de quqyq qatynastarynan týyndaıtyn, sondaı-aq, onsha aýyr emes jáne aýyrlyǵy ortasha qylmystyq ister boıynsha qylmystyq sot isin júrgizý barysynda qaralatyn daýlardy mámilegerlik jolmen sheshýdi kózdeıdi.
Jón-aq delik. Qazaqstannyń búgingi qylmystyq zańnamasyndaǵy prınsıpter men kózqarastardyń eskirgeni de, demek, qoǵamdy izgilendirý men naryqtyq qatynastar jaǵdaıynda qylmystyq jaýapkershilikti taǵaıyndaý ınstıtýtynyń jańa algorıtmin daıyndaýdyń qajettiligi týyndap otyrǵany da ras shyǵar. «Súrinbeıtin tuıaq joq» demekshi, ómirde kim qatelespeıdi?! Solardyń bárin kózin jáýdiretip túrmege tyǵa bergenmen máseleniń sheshilmesi jáne anyq. Odan shyǵar joldy kezinde ata-babalarymyz da izdegen. Sóıtip, olardyń qatysýymen ury-qarylardyń isterine, aýyl, aǵaıyn arasyndaǵy kishigirim kelispeýshilikterge, jer daýy, jesir daýlaryna sotqa jetkizilmeı núkte qoıylyp, beıbit jolmen sheshilip otyrylǵan. О́ıtkeni, qazaq qaı zamanda da sózge toqtaǵan, qara qyldy qaq jaryp aıtqan bılerdiń sheshimin aıaqasty etpegen. Osy jaılardan habary bar quqyq salasynyń qyzmetkerleri «Medıasııa týraly» zań qabyldanǵanda, endi kóp isterdi ýaqyt sozbaı, júıke tozdyrmaı sheshetin boldyq, kóp ýaqytty alatyn ortasha jáne onsha aýyr emes qylmystar boıynsha ister azaıady dep qýanǵan bolatyn. Zańdar kúshine engennen bergi ýaqytta olardyń úmiti aqtaldy ma, bul jóninde bizdiń qolymyzda naqty derekter joq. Bizdiń biletinimiz – keıbir aýyr qylmys jasaǵandar osy zańdardy jeleý etip jaýapkershilikten jaltaryp ketip jatyr. Oǵan mysaldar jetkilikti. Jaqynda ortalyq gazetterdiń biri baı balasynyń júrdek kólikke minip alyp, júıtkip júrip, shıetteı úsh sábıdiń anasyn basyp óltirgeni týraly jazdy. Aıanyshty jaǵdaı. Endi ne istemek kerek? Qolmen istegendi moıynmen kóterý jón. Zań organdary máseleniń aq-qarasyn anyqtap, kinálini jaýapqa tartady, árıne. Joq, olaı bolmaı shyqty. Mundaı jaǵdaıda kúdiktiniń de, quqyq qorǵaýshylardyń da esine aldymen álgi zań túsken sııaqty.
Osydan keıin álgi buzaqynyń ata-anasy, týǵan- týysqandary ubap -shubap qara jamylyp otyrǵan úıge keledi. О́lerdegi sózderin aıtady, aıaqtaryna jyǵylady, keshirim suraıdy. «Aldyńa kelse, ákeńniń qunyn kesh» degen bar emes pe, qazaqtyń júregi tas emes... Osyny paıdalanyp kináli jaq: «Allanyń jazýy solaı bolǵan shyǵar, óler adam ólip ketti, endi ol ne isteseń de qaıtyp kelmeıdi, tiri adam tirligin jasaýy kerek» dep kók qaǵazdyń shetin qyltıtady. Aqyry ne kerek, degenderine jetip, 20 myń dollar berip, balalaryn túrmeden aman alyp qalady. Bul jaıdy kórip-bilip otyrǵan zań kúzetindegiler: «Bulaı bolmaıdy, bul bitimgershilik zańynyń aıasyna syımaıtyn aýyr qylmys» demeıdi, tipti, qasaqana jol júrý erejesin saqtamaı bireýdiń ómirin qıǵan júrgizýshini kólik aıdaý quqynan da aıyrmaıdy. Osynyń aıaǵy nege ákel ip soqtyrdy deısizder ǵoı, álgi sodyr jaqynda taǵy bir adamdy – on eki de bir gúli ashylmaǵan jap-jas jigitti basyp ketti. Taǵy bir otbasy ańyrap qaldy. Biraq odan qysylyp jatqan ol joq, baıaǵy ánine basyp, «keshirińizder, mundaı oqıǵa kimniń basynda bolmaıdy, jazdym-jańyldym, bir bólmeli páterimdi alyńyzdar, sotqa júgine kórmeńizder» dep júgirip júrgen kórinedi.
Sonda qalaı, qaltasy qalyńdar oılaryna ne kelse, sony istep taırańdaı bere me?! Álde bul zań tek baılar úshin ǵana qabyldanǵan ba?!
Jarasbaı SÚLEIMENOV,
«Egemen Qazaqstan».
