Ǵalı týraly sóz

Ǵalıdyń halyq arasyndaǵy bedelin kótergen – onyń úlken aqyndyǵyna qosa, adamgershilik qasıetteri, kisilik minezderi ekenin búgin atap aıtýdyń artyqshylyǵy joq. Ol meılinshe kishipeıil, elgezek, bala minezdi adam bolatyn.

Qazaq ádebıetindegi orny men halyq júregindegi ornyn qatar taýyp, sol halyqtyń baısaldy jyrshysy bolyp, onymen uzaq jolyn, aqyndyq jolyn birge keshken naǵyz halyqtyq talanttardyń biri – búgin aramyzda joq Ǵalı Ormanov edi.

Aqyn jasaǵan jetpis jyl ómirdiń ádebıetke arnalǵan elý jylyn búgin sholyp qarasaq, Ǵalı aqyndyǵy alǵashqy kúnnen bastap, belgili bir tutastyqta, bólinbeı-jarylmaı, ár jaqqa shashyramaı, bir baǵyttaǵy izdeniste jetilgenin kóremiz. Onyń aqyndyq beınesi eshbir ekssessiz qalyptasty. Ony madaqtap, qolpashtaýlar da, jamandap synaýshylar da bola qoıǵan joq. Moda qýǵan aqyndardyń daýryǵyp biri kelip, biri ketip jatty. Olardyń eshqaısysy Ǵalıdy eliktirmedi. Ol óziniń óleń-óneri jónindegi izdenisin baısaldy, salmaqty bir oıly qalypqa túsirý baǵytynda qyzmet etti. Abaı mektebi men Ilııas Jansúgirov aqyndyǵyn ónege tutqan ol qazaq óleńin zamannyń rýhyna laıyqtap, syrshyldyqqa, sezimtaldyqqa, zamandas­tarymen tutastyqta sezinýge úıretti. Sondyqtan ol alǵashqy tájirıbesinen bastap, burqyrap, aıǵaılap, dýyldap ketpeı, maıda qońyr únmen oqyrmanmen syrlasýǵa, áńgimelesýge umtyldy. Dáýir shyndyǵyn birden sýretke túsire almaı, qyzyǵyp, tańdanyp qaraǵan kezderiniń ózinde, jalań uranmen lepirmelikke urynbaı aqyndyq daýysyn ashyp, anyq estirtýge, syryn da, shynyn da jasandy emes, qarapaıym, adal beıneleý­ge talpyndy. О́ner tabıǵatyn halyqtyń rýhynan, minezinen izdegen Ǵalı til bezeýge, sózýarlyqqa barǵan joq, oılylyqqa, tákapparlyqqa, qarapaıymdylyqqa, beınelilikke jol izdedi. Sóıte júrip, óz únin tapty, kórgenin, túıgenin eshkimge eliktemeı, ózinshe aıtty. Onyń aqyndyq taǵdyry osylaı qalyptasty. Blok «Aqynǵa ataq-dáreje kerek emes, onyń ózindik taǵdyry bolýy kerek» degen ǵoı.

Ǵalıdy da, onyń aqyndyǵyn da zamany týdyrdy. Ol bostandyq ıdeıasynan nár aldy, azamat-aqyn bop ósti. Aldyńǵy aǵalary Sáken, Beıimbet, Ilııas, Sábıt, Muhtarlarǵa ilese ol alǵashqy aqyndyq únin qazaq dalasyndaǵy áleýmettik ózgeristerdi jyrlaýǵa arnady. Ekinshi urpaqtyń ókili bop aldynda Asqardy, Jaqandy, Qalmaqandy, Ǵabıt pen Ǵabıdendi ustap, óz qurbylary Taıyr, Ábdilda, Qajymdarmen qoltyqtasa keldi.

Onyń 20-jyldar ishinde jazǵan lırıkasynda qazaq kedeıleriniń boıyndaǵy oıaný sezimi, ózi týyp-ósken ortanyń júdeý sýretteri, jastyq kóńil-kúıleri, týǵan ólke tabıǵatynyń kóz tartar kórinisteri keń beıne tabady. Eń bastysy, aqyn sol dáýirdegi qoǵamdyq jańarýlarǵa muryndyq bolǵan jańa adamdy tanýǵa umtyldy. Olardyń áleýmettik ózgerister leginde ósýin kórsetti. Sonyń biri esebinde Ǵalıdaı jas eskilik ezgen ortadan qalaǵa attanyp, jańa, jaryq dúnıege umtylady.

Bul salada eldiń báriniń aýzynda júrgen, qazaq lırıkasynyń hrestomatııalyq úlgisine aınalǵan «Alǵashqy adym», «Qaraımyn da asyǵam» sııaqty óleńderge soqpaı ketý múmkin emes.

Lırıkalyq keıipkeriniń aýyldan qalaǵa attanǵan alǵashqy kúıin beıneleıtin ataqty óleń eski aýyldan jańa dúnıege qol sozǵan jastyń sezim kúıin de, syrtqy keıpin de ótkir tanytady. Aýylynan buryn shyǵyp kórmegen balanyń jaltańdap attanýyna jabyla qaraǵan dala, eskiniń belgisindeı ústindegi jarbıǵan ton, tumaqqa qarsy qoıylǵan ishtegi «janaıyn degen shyraq» – bári de sýretke jańa ıdeıa darytyp, zaman rýhyn ótkir sezdirip tur. «Sarań basqan sary taıyn shaldyryp» jol boıynda jatqan bala aldynda da saharada shalqaıǵan jańa jol jatqanyn kóremiz. Osy bala Ǵalı óleńderine lırıkalyq keıipker bop kirdi. Budan bylaıǵy aqyn shyǵarmalary – osy jastyń tarıhy. Biz onyń bilim alyp, aýyldaǵy ózgeristerge qatysqanyn, qoǵamdyq isterge aralasyp, oǵan ún qosqanyn tanımyz. Ǵalı keıipkeriniń osy joly – tek Eshkiólmes baýyrynan Almatyǵa attanǵan bolashaq aqyn balanyń joly emes, jańa, jaryq dúnıe izdegen búkil qazaq jasynyń, Ǵalı aqynnyń urpaǵynyń joly edi. Jetim taılaqqa mingen Taıyr aqyn keıipkeri de osy jolmen jańa dúnıege attandy. Olardyń bári oqý, óner izdený, adam bolý, jańa zamannyń qaıratkeri bolý jolyna sapar shekti.

Alǵashqy adymynan sezimtal syrshyl­dyqqa, baısaldy sýretkerlikke den qoıǵan Ǵalıdyń jyryna o tyzynshy jyldar óz ózgerisin kirgizdi. Ol – ómirdiń óktem damýy týdyrǵan romantıkalyq sarynǵa, sezim men syrdyń kóterińki kóńil-kúıine, leptilikke qaraı bet burýy. «Sheńberde» osy úlgi anyq seziledi. Odan arǵy aqyn izdenisterinde, ásirese «Alynǵan Arysta», «Úlbede», «Mysqalada», sol sııaqty tabıǵattyń dúleı kúshin adam erkine baǵyndyryp jatqan zaman ekpinin tanytar jyrlarda bul saryn aqyn ustanǵan beınelilik sýretkerlikpen tolysyp, ózgeshe órnek tabady.

Ras, men taýda týyp, ósip, óngem,

Bulttyń aspandaǵy tósin emgem.

Qundaǵym – muzdy jaqpar, quzdy qııan

Aıǵaılap, oınaq salyp, josyp órgen.

Qoıtasty qaǵystyryp, dopsha úıirgem,

Qaıratpen maltadaı ǵyp tas mújigem,

Boıyma tabıǵattyń bergen kúshin

Bılegen adamzat joq ózim bilgen!

– dep shamyrqanǵan asaý Úlbe de, taǵy bir óleńinde. Mysqalanyń jańa beınesine tańyrqap turǵan aqyn da – osyndaı romantıkalyq, zaman lebimen jelpingen, sergek beıneler. Osy óleńderdiń negizinde jańa qoǵamdyq qurylystyń tegeýrindi kúshin madaqtaǵan patrıot-aqynnyń oı-sezimi jatyr. Ol jalań madaqtalmaı, ómir derekteri arqyly kórkem beınege aınaldy.

Uly Otan soǵysy dáýiriniń qat-qabat aýyr shyndyǵy aqynnyń osy otanshyldyq sezimin ári qaraı ushtap, ony óz zamany jáne onyń erjúrek adamdary jaıly jańa sóz aıtýǵa mindettedi. Bul tus – aqyn sheberliginiń aıryqsha ósip, sózge asa uqyptylyqpen qaraýǵa, talǵampazdyqqa, únemshildikke qoly jetken kezi. Onyń osy kezde týǵan «Emen» kitabyn qarap otyrsań, keshegi Abaı aıtqan «Bas-aıaǵy jup-jumyr», qınalmaı oqylatyn, tógilip turǵan óleń joldaryn kóresiń. Ǵalıdyń «shaıqasa saýyrynan sý tógilmes» jorǵa atalǵan kezi de osydan bastalady. Aqyn jalpylyqqa emes, jalqylyqqa, naqtylyqqa bet burdy. Sol kezde Otan soǵysynyń batyrlaryn jalpylama maqtap, eskiniń batyrlary tárizdendirip sýrettegen óz zamandastaryna qarama-qarsy ol jaýyngerdiń boıyndaǵy batyrlyq, otanshyldyq sezimniń kórinisin jańasha túsindi. Onyń uǵymynda, batyrlyq – baq emes, ony halyq namysy, kek týdyrdy. «Málik», «Polkovnık» tárizdi óleńderinde ol zaman batyrlarynyń ózgeshe sıpatyn jasady. Qyz minezdi, kishipeıil, balǵyn dene Málikti batyr etken onyń boıyndaǵy otanshyldyq pen ózine tán tapsyrylǵan mindetti qasyq qany qalǵansha atqarýǵa umtylǵan jaýapkershilik sezim, dushpanǵa degen kek ekenin sýrettedi. Baýyrjan keskininiń ózinen ol kek pen namystyń, kúrestiń izin kóredi.

Ǵalı poezııasyndaǵy zaman men onyń adamy týraly lırıkalyq-fılosofııalyq tolǵanys osy kezden bastap aıryqsha kózge túsedi. Ol týǵan Otanynyń beriktigin, quryshtyǵyn tanytar jańa beıneler izdedi. «Qaraǵaı», «Emen» – aqynnyń osy saladaǵy úlken tabysy. Ony búgin búkil qazaq ádebıeti biraýyzdan moıyndaıdy. Tamyryn tereńge jibergen, boıy kókke órlegen, eshbir daýyl men jelden qoryqpaıtyn qaraǵaı – jaý zulymdyǵyn boıyna darytpaǵan berik Otanynyń beınesi. «Emendi» de jaý oǵy jaryp baryp toqtapty, biraq qulata almapty. Ol qaıta kók tartyp, gúldep tur.

Qııan-keski soǵysta jeńip shyqqan bizdiń qoǵamdyq qurylysymyzdyń óktem kúshi, sodan daryǵan aqyn boıyndaǵy romantıka, soǵystan keıingi dáýirdiń shyndyǵy da onyń shyǵarmasynan jańa oryn tapty. Ol soǵys salǵan jarany jazýǵa, halyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirý kezeńindegi búkilhalyqtyq entýzıazmdi beıneleýge osy jolmen bardy. «Egin-tolqyn», «Atalmaǵan taý», «Betpaqdala dastany», «Han taýynyń qulaýy», olardan keıingi jazylǵan «Qapshaǵaı», tyń týraly óleńder – aqynnyń romantıkalyq kóńil-kúıin, zamany kúıttegen ór sezimdi lırıkalyq syrshyldyqqa orap bergen ásem dúnıeler. Osynyń bárinde jańa adamnyń jasampaz eńbegi úlken sýretkerlikpen ashylady.

Qoparyla qulaǵan

Qaldy taýdyń shuqyry.

Han úıiniń qıraǵan

Shańyraǵy syqyldy,

– degen joldardyń ózinde qanshalyqty beıneli tuspal, tyń keskinder jatyr.

Soǵystan keıingi dáýirde jasy da ulǵaıyp, oıy baısal tartqan aqynnyń ózi ótken ómir jolynda kórgen-túıgen dúnıeleri onyń oıy, sezimi, aqyly, ósıeti, syryna aınalyp, tyń izdenisterge barǵanyn kórsetedi. Ol aqyndyq baılyqty ómirdiń óz shyndyǵynan jınady. Týǵan respýb­lıkasyn, tipti, shetelderdiń birazyn keń aralaǵan. Aqyn ot ózenin aǵyzǵan jumysshynyń, keń alqapty aqtyly qoı, alaly jylqyǵa toltyrǵan malshyny, baýyr halyqtardyń týysqandyq sezimin, týǵan tabıǵattyń jańa beınesin kórdi. Osynyń bárinen óleń tapty. Onyń:

Aldymnan ashqan keń esik,

Uqsaısyń túgel óleńge.

– deıtin sebebi de osynda.

О́risten solar júrgen óleń terdim,

Biri emes bul júrisim kóp ermektiń...

– depti ol taǵy bir óleńinde. Aqynnyń el aralaýy – ermek emes, ómir taný , óleń izdeý ekenin taýyp aıtady. Aqynnyń júrgen joldary qazaq dalasynyń tósinde saırap jatyr.

Alysta taýlar shalqyǵan,

Aldyma tosty arqasyn.

Arasha kezdim bal jıǵan

Alataý, Altaı ortasyn.

Qýatyn quıdym óleńge,

Qunarly Ertis, Úlbeniń.

Tolqynyn tarttym men elge

Toǵaıly Syr men Ileniń.

Dalaǵa bitken máýeniń

Juparyn jıdym jyryma.

Úırettim qustar áýenin

Saıraǵan saı men qyrymda.

– dep ony ózi ádemi aıtqan.

Osy tustaǵy Ǵalı jyrlarynda erekshe tanylatyn bir sala – onyń tabıǵat týraly óleńderi. О́zi Jońǵar Alataýynyń tabıǵaty ásem ólkesinde dúnıege kelgen aqynnyń búkil ómiri Jetisýdyń baı sýretiniń kóleńkesinde ótti. Ol aralap kórgen, súısingen Baıan, Qarqaraly, Kókshetaý, О́skemen ólkesiniń kórki de kóz tartarlyq edi. Sondyqtan Ǵalı janymen, tánimen, bar aqyndyq bolmysymen tabıǵattyń bulbul jyrshysy bolyp, onyń sýretterin úlken azamattyq áýenmen túıistire bildi. Aqyn jyrlaryn oqyǵanda tabıǵat sýretteri bar qalpymen kóz aldyńa tura qalady. Onyń baıqaǵyshtyǵyna, usaq bólshekke deıin jiti kórip, sýretke aınaldyra biletinine tańǵalasyń. Jymdasyp, taspasha órlep, ádemi óleńge aınalyp, sezimińdi qytyqtaıdy:

Shyńyńdy shymqaı oraǵan

Shynaryń shaıy kórpeń be?

Bólene, shirkin, men oǵan

О́stim be seniń ólkeńde?

– deıdi «Qorada» óleńinde.

Ǵalıdyń aqyndyq sheberligi – onyń óleńdi kásip emes, óner dep qaraıtyn bıik talapshyldyǵynyń nátıjesi. Ol – óleń órnegin, til kestesin meılinshe damytqan ónerli aqyn. О́leń ol únemi jymdasyp, tas­pasha órilip turýdy talap etti. Oqyrman júregine jol tabar óleńniń osyndaı bolýyn kútti. Sózdiń adamdy jylytýy – onyń aqyndyq armany edi. Aqyn bul armanyna jetti. Halqynyń súıikti aqyn uly boldy. Búgin muny aıryqsha maqtanyshpen aıtamyz.

Aqyndyq syr, aqyn psıhologııasy Ǵalı shyǵarmalarynda meılinshe anyq kórinis tapqan.

Kezimde keıde syrqaǵan

Deýshi edim tosyn dert eken.

Keýdemde sonda tutaǵan

О́leńniń óshpes órti eken!

– deıdi ol. Ǵalekeń uzaq aýyrdy. Aýrýmen alysyp jatqanda da onyń qolynan qalamy túsken joq. Osynyń bári Ǵalıdyń aqyndyq taǵdyry baqytty qalyptasyp, týǵan eliniń taǵdyrymen tutasyp, birtutas taǵdyr quraǵanyn moıyndatady. Onyń qazaq ádebıetindegi, ásirese, ulttyq poezııadaǵy orny ózgeshe. Maıtalman aqynnyń sazdy úni adamnyń jan sezimin qozǵap, syrǵa bóledi. Onymen syr shertisip, syryna qanyqtyq, aqyn jyry bizdiń árqaısymyzdyń qoǵamdaǵy óz ornymyzdy túsinýge kómektesti.

Ǵalıdyń aqyndyq mektebi Abaıdan bastalǵany belgili. Ol uly aqynnan sóz saralaýdy, syrshyl, oıshyl lırıka jasaýdy úırendi. Ǵalekeńniń Abaıdy ylǵı qaıtalap oqyp, jattap júretinin men ózim kózimmen kórgen adammyn. Ol Abaıdaı qarapaıym bolýǵa, Abaısha ana tilin ustartyp jańartýǵa, poezııa tilin ómirdiń ózine jaqyndatýǵa umtyldy. Ilııastan ol óleńsózdiń qudiretin, aqyndyq pafos­ty aldy. Árıne, Ǵalı mektebin bul eki aqynmen shektep qoıý ádilettik bolmas edi. Ol Pýshkındi, Lermontovty, Nekrasovty, Gogoldi, Tolstoıdy, Nızamıdi, Maqtymqulyn, taǵy basqa álem ádebıetiniń klassıkterin aýdara júrip, ózin sheberlikke shyńdady, aqyndyq boıaýyn baıytty. Ol ana tilin, onyń beınelik júıesin jetik bildi. Ony eshqashan qubyltpaı, ómirdiń ózindeı qarapaıym qoldandy. Onyń qarapaıymdylyǵy sonda – ol úlken aqyn bolyp eńseńdi ezip, tóbeńde turmaıtyn edi, kimmen bolsa da qarapaıym syrlasyp, kókirek kózińdi ashatyn. Onyń quıylyp turǵan óleń joldary, Asqar Toqmaǵambetovtyń sózimen aıtqanda, «qulyn múshesin» buzǵan joq. Aqyn eńbekqorlyǵy – sóz ónerine tántiliktiń, bıik aqyndyq ónerdiń árqashan úlgisi bolyp tabylady. Ol bizge, keıingi urpaqqa osyny ónege etip tastap ketti.

Ǵalıdyń halyq arasyndaǵy bedelin kótergen – onyń úlken aqyndyǵyna qosa, adamgershilik qasıetteri, kisilik minezderi ekenin búgin atap aıtýdyń artyqshylyǵy joq. Ol meılinshe kishipeıil, elgezek, bala minezdi adam bolatyn. «Aqynmyn» dep keýdesin urǵan joq, onyń aqyndyǵyn el tanydy. Qashan kórse de, kimdi kórse de, «áketaılap», «kóketaılap» baýyryna tartatyn. 1950 jyly soǵystan soń qaıta ashylǵan Qazaqtyń kórkem ádebıet bas­pasyna Ǵalı Bas redaktor bolyp keldi de, meniń sonda qyzmetke barǵanym bar. Sol bir tustarda men Ǵalekeńdi tipti jaqsy tanydym. Rýshyldyqqa bólý, jerlesterine ǵana baýyr tartý – tek Ǵalekeńniń ǵana emes, onyń aǵalarynyń da, tustastarynyń da boıyna darytpaı ketken merezi. О́ıtkeni, olar asa talantty top edi. Al, jerlestik izdeý, onyń kómegimen ataq-dáreje, mansapqa umtylý – talantsyzdardyń isi. Ǵalıda kisi jatyrqaý degen múlde bolmady. Jaqsy óleń kórse, balasha qýanyp, onyń avtoryn «aınalaıynd ap» qushaqtap, betinen súıip jatqanynyń talaı kýási bolǵanbyz.

Aqyn – el ardaqtysy, el erkesi. Ol shyǵarmashylyq ústinde jalǵyz otyrǵandy súıgenmen, jalpy ómirin sol el ortasynda, kóppen ótkizedi. Kóptiń oıyn aıtady, kóptiń sózin sóıleıdi. Aqyn shabyty erekshe bapty tileıdi. Osyǵan baılanysty men búgin aqyn jary týraly áńgime qozǵaýdy paryz kóremin. Aqyn jary – onyń tek áıeli ǵana emes, bapkeri. Onyń shabytyn shalqytyp, shyǵarmashylyq azabyn tartqan kezderinde jyly alaqanymen mápelep, rýh berýshi. Jary jaqsy úıde ǵana kóppen baılanys úzilmeıdi, aqyn mańyna adam úıiriledi. Aqyn jary – kóptiń anasy, bárin jyly lebimen baýyr tartyp, týys-týǵan etedi. Sóıtip, ol jeke adamǵa áıel bolýdan kóterilip, shyǵarmashylyqtyń uıytqysyna, búkil ádebıettiń janashyryna aınalady. Eriniń jańa jazylǵan shyǵarmasynyń alǵashqy synshysy da sol. Bizdiń baqytymyzǵa qaraı aǵalarymyzdyń kóbi osyndaı jaqsy jarlar tapty da, shyǵarmashylyq tabysyna, el súıispenshiligine sol ana-apalarymyzdyń qamqorlyǵyn, jyly peıilin, ystyq yqylasyn ortaq etti. Sábıttiń Márııamy, Ǵabıdenniń Zeıneli, Ábdildanyń Sarasy, Taıyrdyń Múnırasy, qazaqtyń dekabrıst qyzdary – Hamzanyń Sofııasy men Muhametjannyń Marhýmasy, Saǵynǵalıdyń Ǵaınıy, taǵy basqalary búgingi ádebıetimizdiń analary sııaqty seziletini de osydan. Osylardyń qatarynda Ǵalıdyń Aıtbalasynyń orny erekshe. Ol Ǵalekeńniń olqysyn toltyryp, babyn taýyp, ony týǵan halqymen, dostarymen jalǵastyryp otyrý úshin jaralǵan adam sekildi.

Qazaq halqynyń jańarý dáýiriniń aqyny bolǵan Ǵalı – sol qoǵamǵa tán optımıstik minezdi, keń tynysty boıyna sińire bildi. Sondyqtan da onyń shyǵarmashylyǵy ómir úshin, eńbek úshin, jer betinde qalatyn adam izi úshin kúresýshi boldy. Onyń jyrlary jarqyn, ómirsúıgishtikti, ómirge qushtarlyqty ýaǵyzdady. Tipti, aýyryp jatqan kezdegi aqyn óleńderinde, «Sońǵy óleńniń» ózinde túńilý, qajý, ómirden úmit úzý sezimi baıqalmaıdy. Oıly, baısaldy minezimen ol óleńine ómir tiledi.

Aqyn kóregendik tanytqan. Shynynda da, onyń shyraǵy sóngen joq, ol bizdi jylytyp, kóńilimizge sham jaǵýda. Tek jolaýshylap ketken aqynnyń ózi ǵana aramyzda joq.

Serik QIRABAEV,

akademık.