Keshe Ázerbaıjannyń Gabala qalasynda túrkitildes memleketter yntymaqtastyq keńesiniń (Túrki keńesi) úshinshi sammıti ótti. Sammıtke Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev, Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev, Túrkııa Prezıdenti Abdýlla Gúl, Qyrǵyzstan Prezıdenti Almazbek Atambaev jáne Túrkimenstan Mınıstrler kabıneti Tóraǵasynyń orynbasary Sapardýrdy Toılıev qatysty.
2009 jyly Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Túrkııa jáne Ázerbaıjan elderi arasynda qol qoıylǵan Nahchyvan shartyna sáıkes halyqaralyq uıym retinde qurylǵan Túrki keńesiniń I sammıti 2011 jyly Almatyda, II sammıti 2012 jyly Bishkekte ótkizilgen bolatyn. Ár jyldary ótetin sammıtter ártúrli taqyryp aıasynda uıymdastyrylatyndyqtan, Almaty sammıti «Túrkitildes memleketterdiń ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy», Bishkek sammıti «Bilim, ǵylym jáne mádenı yntymaqtastyq» taqyrybynda ótken edi. Al bıylǵy Gabala sammıtinde «Kólik jáne baılanys» salasy nazarǵa alyndy.
Tarıhtyń qazirgideı damý kezeńinde damyǵan memleketter, tipti dúnıejúzilik derjavalar ekonomıkalyq jáne mádenı ıntegrasııa máselesine erekshe mán berip otyr. Sebebi, kez kelgen memleket kúrdeli geosaıası jáne geoekonomıkalyq jaǵdaıda jeke dara damı almaıtyny anyq. Al ekonomıkalyq, tarıhı-mádenı jaǵynan múddeles eldermen birlese odaq quryp, aımaqtyq deńgeıde únqatysýdyń mańyzy erekshe.
Túbi bir túrkiniń múddesin bir arnaǵa toǵystyrýdy, tamyrlas halyqtardy jaqyndastyrýdy, túrki jurtynyń múddesin túgendeýdi kózdeıtin Túrki keńesin qurý jónindegi bastamany Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev osyndaı maqsatpen kótergen edi. 2006 jyly kóterilgen bul bastama keıin óz nátıjesin berdi. 2009 jyly Ázerbaıjannyń Nahchyvan qalasynda tıisti shartqa qol qoıyldy. Mundaı yntymaqtastyq tetigi osy halyqtardyń ortaq ıgiligi men ortaq múddesine qyzmet etý maqsatynda bekigen bolatyn.
Eger, Keńestiń alǵashqy sammıtinen tamyr tartar bolsaq, Almaty tórinde ótken I sammıt «Túrkitildes memleketterdiń ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy» degen taqyryp aıasynda órbigen. Ondaǵy túpkilikti maqsat – túrki elderiniń arasynda ekonomıkalyq baılanys ornatý, baýyrlas elderdiń osy saladaǵy qarym-qatynasyn jolǵa qoıý, saýda-sattyqty arttyrý, tranzıttik tasymaldy ulǵaıtý.
Al ótken jyly Bishkek qalasynda uıymdastyrylǵan túrkitildes memleketter yntymaqtastyq keńesiniń II sammıtinde de birqatar mańyzdy kelisimderge qol qoıylǵan edi. Bul rette, «Bilim, ǵylym jáne mádenı yntymaqtastyq» taqyryby da kezdeısoq tańdap alynǵan joq. Mundaǵy maqsat – halyqtardy jaqyndastyrý, mádenı-gýmanıtarlyq salalarda elder arasyndaǵy yntymaqtastyqty tereńdetý. Tarıhy ortaq, tili jaqyn, tamyry bir túrki álemin rýhanı, mádenı qundylyqtar baılanystyratyndyqtan, bul túsinikti jaıt. Bul tamyrlas qana emes, taǵdyrlas elderdiń tórt qubylasynyń túgendelýine de sep bolary belgili.
Bishkek sammıtinde túrki ýnıversıtetter odaǵy men túrki elderi jazýshylar odaǵyn qurý, túrki dúnıesindegi mádenı muralardy IýNESKO tizimine usyný sekildi birqatar mańyzdy máselelerdiń basyn biriktiretin qujattar qabyldanǵan eken. Demek, Túrki keńesi tamyrlas elder arasyndaǵy kópjaqty yntymaqtastyqty damytý úshin ashylǵan jańa arna dese de bolatyndaı.
Gabala qalasynyń tórinde uıymdastyrylǵan túrkitildes memleketter basshylary Keńesiniń III sammıti bastalmastan bir kún buryn Túrki keńesine múshe memleketter syrtqy ister mınıstrleriniń qatysýymen Keńes otyrysy ótti. Onda sammıt aıasynda qozǵalatyn, sondaı-aq, Keńes aldynda turǵan birqatar máseleler pysyqtaldy. Otyrys sońynda túrkitildes memleketter yntymaqtastyq keńe si syrtqy ister mınıstrler keńesiniń ortaq málimdemesi qabyldandy. Málimdemede «Mysyrda jalǵasyp jatqan demonstrasııalarǵa kúsh qoldanýdyń saldarynan qurbandar men jaralylar bolǵan keshegi oqıǵaǵa baılanysty tereń ókinishimizdi bildiremiz. Beıbit turǵyndar arasynda qurbandardyń bolýyn qabyldaý múmkin emes. Osy rette qaza bolǵandardyń týystaryna kóńil aıta otyryp, jaralylardyń tezirek saýyǵýyn tileımiz. Elde shuǵyl túrde sabyrlylyq pen bitimshilikke qajettilik bar ekenine nazar aýdaramyz jáne qaýipsizdik, demokratııa men turaqtylyqtyń qaıta qalpyna kelýine shaqyramyz», delingen.
Al keshe ótken III sammıt aıasynda Túrki keńesine múshe elderdi tonnyń ishki baýyndaı jaqyndastyra túsetin birqatar máseleler talqy tarazysyna salyndy. Solardyń biri – kólik jáne baılanys salasy. Sebebi, kólik jáne baılanys salasyndaǵy yntymaqtastyq túrkitildes memleketterdiń damýyna jańasha serpin beretin tetik ekeni aıan. Máselen, kólik jónindegi jumys tobynyń otyrystary men Aqtaýda ótken Baký-Aqtaý porttary basshylarynyń arasyndaǵy kezdesýlerden keıin bıylǵy jyldyń shilde aıynda kólik mınıstrleri Bakýde alǵash ret basqosqan bolatyn. Jıynda Kólik mınıstrleri arasynda yntymaqtastyq hattamasyna qol qoıyldy. Sondaı-aq, qol qoıylǵan memorandýmǵa sáıkes Baký, Aqtaý jáne Samsýn porttary arasynda baýyrlas porttar baılanystary qurylǵan-tuǵyn. Máselelerdi jedel sheshýdiń qosymsha tetigi retinde mınıstrler orynbasarlarynan qurylǵan úılestirýshi keńes te quryldy. Demek, aldaǵy ýaqytta Batys – Shyǵys kólik dálizi boıynsha Kaspıı arqyly mýltımodaldyq tasymaldy yntalandyrý múshe memleketter arasynda saýda-sattyqtyń artýyna jáne elderimizdiń tranzıttik áleýetiniń júzege asýyna qyzmet etpek.
Jıyndy Keńestiń II sammıtine tóraǵa bolǵan Qyrǵyzstan Prezıdenti Almazbek Atambaev ashyp, tóraǵalyq tizginin Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıevke berdi, onyń aldaǵy ýaqytta Keńes aıasynda atqaratyn jumystaryna sáttilik tiledi. Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev te óz kezeginde sammıtke qatysýshylardyń jumysyna sáttilik tileı kele, Keńes óziniń qurylǵan kúninen bastap túrkitildes elderdiń yntymaqtastyǵynyń damýyna, tarıhy ortaq halyqtardy mádenı, ekonomıkalyq turǵydan jaqyndastyrý baǵytynda aýqymdy jumystar atqaryp jatqanyn atap ótti. «Keńes ekonomıkalyq, energetıkalyq, ınfraqurylym, mádenı-rýhanı baılanystardy tereńdetý baǵytynda aýqymdy is-sharalardy júzege asyrýda. Bolashaqta da túrkitildes elderdiń ortaq múddesi jolynda atsalysýymyz kerek», dedi I. Álıev.
Budan keıin sóz tizginin Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev aldy. Qazaqstan Prezıdenti túrkitildes memleketter basshylarymen Túrki keńesiniń úshinshi sammıtinde kezdeskenine qýanyshty ekenin jetkize kele, Ilham Álıevke ózderine kórsetilgen ystyq yqylasy men qonaqjaılylyǵy úshin rızashylyǵyn bildirdi.
«Búginde Túrki keńesi aıasy keńeıgen tanymal halyqaralyq uıymǵa aınaldy. Uıym ekonomıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq baılanystardy nyǵaıtýǵa eleýli úles qosyp keledi. О́zara yntymaqtastyq pen birliktiń artýy «Túrki álemi» atty ortaq brendti jer-jahanǵa tanytyp otyr. Men endi Sizdermen Keńes qyzmetiniń búgini men bolashaǵyna qatysty oı bóliskim keledi. Biz Túrki keńesiniń bedelin arttyrý úshin onyń Uıym retindegi ınstıtýttyq negizin qalyptastyrýǵa bar kúshimizdi jumsaýymyz qajet. Osyǵan qatysty keıbir mańyzdy qujattardy ratıfıkasııalaýdy tezirek aıaqtaǵan jón.
Túrki keńesiniń negizgi jumys organy – Hatshylyqtyń qyzmeti biz úshin asa mańyzdy. Bul jumys Uıymnyń tuńǵysh Bas hatshysy Halıl Aqynjy myrzanyń eńbegi arqasynda iske asýda. Biz onyń túrkitildes elder arasynda yntymaqtastyq ornatýdaǵy qyzmetin joǵary baǵalaımyz.
Ekinshiden, baýyrlas halyqtar men kórshi elder arasyndaǵy ózara tıimdi ekonomıkalyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý qajet. Búgingi táýelsiz 6 túrkitildes memlekettiń ortaq ishki jalpy ónimi 1 trıllıon 150 mıllıard dollarǵa jetip otyr. Osyǵan qaramastan, elder arasyndaǵy saýda aınalymy áleýetimizge saı emes», dedi Nursultan Nazarbaev.
Memleket basshysynyń aıtýynsha, 2012 jylǵy derekter boıynsha, Qazaqstannyń túrkitildes eldermen saýda kólemi nebári 8 mıllıard dollar bolǵan. Al bul Qazaqstannyń jalpy syrtqy saýdasynda 5 túrkitildes eldiń jıyntyq úles salmaǵy 6 paıyzǵa da jetpeıtinin kórsetedi eken.
«О́tken jyldyń aıaǵynda Qazaqstan 2050 jylǵa deıingi damý strategııasyn qabyldady. Biz aldymyzǵa 2050 jylǵa qaraı álemdegi eń damyǵan otyz eldiń qataryna qosylý maqsatyn qoıdyq. Elimizde údemeli ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy boıynsha jú ıeli jumys júrgizilýde. 2010 jyldan bastap jalpy quny 14 mıllıard dollarǵa shamalas 560-qa jýyq joba iske qosyldy. Sonyń arqasynda 60 myńnan astam jumys orny ashyldy. Biz, sondaı-aq, jańa energııa kózderin paıdalanyp, «jasyl» ekonomıkany ornyqtyrýǵa múddelimiz. Osy oraıda Astanada ótetin EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń mańyzy zor. Bul aýqymdy sharaǵa barlyq túrkitildes memleketter belsene atsalysady dep senemin. Osy arqyly bárimizdiń ortaq ıgiligimiz úshin mańyzdy baǵyt – týrızmniń damýyna múmkindik týady. Bul salada tájirıbe almasý, mamandardy birlese daıarlaý, ortaq saıahat baǵdaryn belgileý kerek. Sol maqsatta Hatshylyq aıasynda Týrızmdi damytý jónindegi jumys tobyn qurýdy usynamyn», dedi Memleket basshysy.
Budan soń Nursultan Nazarbaev Túrki keńesine múshe elder arasyndaǵy kommýnıkasııany damytýǵa kóńil bólý qajettigine nazar aýdardy. «Kólik jáne kommýnıkasııalar ekonomıkalyq qýatymyzdy damytýǵa negiz bolýǵa tıis. Búgingi basqosýymyzdyń osy taqyrypqa arnalýy beker emes. Biz 2020 jyly Qazaqstan arqyly tranzıttik tasymaldaýdy eki ese, 2050 jylǵa qaraı on ese arttyrýdy kózdep otyrmyz. Keleshekte el aýmaǵy arqyly júk tasymaldaýdy jylyna 50 mıllıon tonnaǵa jetkizý jobalanýda. 2011 jyly Reseı, Qytaı jáne Germanııamen birigip, Qytaıdan Germanııaǵa Qazaqstan arqyly ótetin «Chýnsın – Dýısbýrg» konteınerlik poıyzyn iske qostyq. Eýropany bizdiń óńir arqyly Tynyq muhıtpen jalǵaıtyn jańa áýe, teńiz, avtokólik joldaryn, temir joldar men qubyrlar salý josparda bar. Qytaımen shekaradaǵy «shyǵys qaqpamyz» – «Qorǵas» halyqaralyq shekara mańy yntymaqtastyǵy ortalyǵy jumys isteýde. Al batysymyzda «Aqtaý» teńiz portyn keńeıtý jobasy men Aqtóbede logıstıkalyq ortalyq qurylysy júzege asyrylýda. Bul jobalar elimizdiń Kaspıı óńirine, odan ári Reseı men Eýropaǵa jol ashatyn «batys qaqpasy» qyzmetin atqarady. Keleshekte Sary teńizdegi Lıanıýngan Qytaı portynda termınaldyq ınfraqurylym salynady. Biz Túrkııa, Ázerbaıjan jáne Qazaqstan teńiz porttary arasynda yntymaqtastyqty damytý arqyly Kaspıı teńiziniń kóliktik áleýetin arttyrý múmkindigine ıe boldyq», dedi Prezıdent.
Elbasymyzdyń atap aıtýynsha, 2015 jyly Qazaqstan arqyly ótetin «Batys Eýropa – Batys Qytaı» transqurlyqtyq avtokólik dálizin ashý josparlanyp qoıylǵan. «Bıylǵy jylǵy mamyr aıynda «Qazaqstan – Túrkimenstan – Iran» temir jolynyń qazaq-túrkimen bóligin resmı túrde túıistirdik. Endi «Baký – Tbılısı – Kars» temir jolynyń tezirek iske qosylýyn kútemiz. TRASEKA halyqaralyq kólik dálizi aıasyndaǵy mýltımodaldy kólik-konteınerlik poıyzynyń jobasy da mańyzdy. О́zara saýda aınalymy men kólik áleýetin ilgeriletý úshin keden salasyndaǵy qarym-qatynasty jandandyrý qajet. Ol úshin halyqaralyq standarttar men ozyq tehnologııalardy tıimdi paıdalaný kerek», dedi Nursultan Nazarbaev.
Qazaqstan Prezıdenti, sondaı-aq, baýyrlas halyqtar arasyndaǵy bilim, ǵylym jáne mádenıet salasyndaǵy yntymaqtastyqty odan ári damytý qajettigine basa mán berdi. «Túrki áleminiń qanyna sińgen tózimdilik, ımandylyq, adamgershilik qasıetterin keńinen nasıhattaý kerek. TÚRKSOI, Túrki akademııasy, Túrki mádenıeti jáne murasy qorynyń jumysyna belsene atsalysý kerek. Bilim men tájirıbe almasýda, túrkologtardy birlese daıarlaýda, túrki murasyn zerdeleýde Túrki akademııasynyń múmkindigi zor. Túrki keńesiniń Almatyda ótken birinshi sammıtiniń sheshimine sáıkes, «Túrki dúnıesi» almanaǵy jyl saıyn jaryq kórýde. Akademııa daıyndaǵan «Túrkilik tárbıe antologııasynyń» mańyzdylyǵy joǵary. Bıyl kúzde Túrkistan qalasynda «Qazirgi túrki álemi: naqty ahýal jáne damý bolashaǵy» atty alǵashqy halyqaralyq sımpozıým ótedi. Osy mańyzdy is-sharaǵa barlyq túrkitildes elder ǵalymdarynyń belsene qatysýyn qalaımyz. Túrki halyqtarynyń mádenıeti men ónerin nasıhattaýda TÚRKSOI-dyń atqarar róli zor. Biz bıyl bul uıymnyń qurylǵanyna 20 jyl tolýyn atap ótemiz», dedi Elbasy.
Sóziniń sońynda Nursultan Nazarbaev Uıymǵa tóraǵalyq Qyrǵyz Respýblıkasynan Ázerbaıjan Respýblıkasyna aýysqanyna toqtaldy. Osy oraıda Memleket basshysy A.Atambaevqa rızashylyq bildirip, I.Álıevke Keńes qyzmetin damytý jolynda tolaǵaı tabys tiledi.
Qyrǵyzstan Prezıdenti Almazbek Atambaev: «Biz halyqtarymyzdyń ilgeri jyljýyna sep bolatyn kez kelgen bastamalardy qoldap, ári qaraı jalǵastyrýymyz kerek. Sondyqtan Keńestiń aldynda turǵan mindetter men sammıt aıasynda kóterilgen máseleler nátıjeli júzege asyrylǵany jón», degen oıyn jetkizse, Túrkııa Prezıdenti Abdýlla Gúl: «Az ǵana ýaqyttyń ishinde bizdiń aıanbaı kú
