Sheshemdi ákelip alyp, qaıta aparyp tastaýǵa qatty namystandym. Ol kezde jurttyń bári kópqabatty úıde turǵysy keledi. Ár-ár tusta bos jatqan jerler bar. «Jer úı salamyn» dep sheshemdi zorǵa toqtattym.
Áýeli Rozybaqıev kóshesiniń Ál-Farabı dańǵylyna tireletin tusynan bir úılik oryn taptym. Aýasy taza, taý ańǵarynan salqyn samal soǵady. Jasyl jelegi de tómengi jaqqa qaraǵanda óńdirek kórinedi.
– Myna tastar qaıdan kelgen? – dedi sheshem selt etip.
– Selmen kelgen, – dedim men esh oısyz taq etip.
– Qoı, balam, tastyń astynda qal demeseń, bul jerge úı salma, – degen sheshemniń daýysy qatqyl shyqty.
Men sheshem ne aıtsa da qarsy sóılep kórgen adam emespin. О́ıtkeni qasynda bar nazyn kóterip alatyn ákem otyrǵan joq. Ákem oqý bitirip, qyzmetke turǵanymdy kórdi, biraq toǵyzynshy qabattan páter alǵanymdy kórmedi. Ol kezde Almatydan ondaı páter alý da ómirdiń bir belesi sekildi kórinetin.
– Jer bir teńselse, toǵyzynshy qabatyń terektiń basyndaı eki teńseletin shyǵar, – dep sheshem oǵan da tıisti.
Sheshemniń toǵyzynshy qabatty emes, qalany unatpaı kele jatqanyn ishim sezedi. Áıtpese jańaǵy jer de ózenniń jaǵasy, jap-jaqsy jer. Shyn ketemin dese, ol kisini bir kún de ustap tura almaıtynymdy bilip, kóńilim túsip ketti. Jýrnalısterdiń tilimen: «Qazaqtyń bolashaǵy qala ǵoı» desem: «E, onda ózderiń tura berińder», demekshi.
Shynynda da Keńes dáýirinde qala kóshelerinen aýyldan kelgen úlken kisilerdi óte sırek kóretinbiz. Bizden burynǵy aǵalarymyz da ata-anasyn qolyna alyp qaryq qylmaǵan. Oǵan sebep, qalaly jerdiń tarshylyǵy ǵana emes, qazaq ıntellıgensııasynyń qalaǵa tolyq taban tirep bolmaǵandyǵynan da shyǵar. Sol jaıtty men Qadyr Myrza Álı týraly qalam terbegen «Qysh Adam» atty maqalamda bylaı dep jazyppyn:
«Ol zamanda qalaǵa kelgen qazaqtyń azamattary qadaý-qadaý, jalǵyz-jalǵyz. Otbasymen qoparyla kóship kelý degen sırek. Elde jalǵyz sheshe, munda súıgen jar. Men degen talaı jigit eki áıeldiń ortasynda jaltańdap ómir súrýge májbúr bolǵan. Qadyr aǵamyzdyń bir ókinishi bolsa, sol anamyzǵa jasaı almaǵan qamqorlyǵy shyǵar».
Sol kep arada pálenbaı jyl ótken soń meniń de basyma keleıin dep tur. Qaıtkende de namysqa tyrysyp, úı salatyn jer alýym kerek. Jeltoqsan oqıǵasy kezinde eldiń bárine belgili sur ǵımarattyń jerasty qabatynda úsh kún tergelip, basym áreń aman shyqqan. Bolsa-bolmasa da, Oralhan Bókeıdiń sózimen aıtqanda, «KSRO-nyń janazasyn Almatyda shyǵaryp», táýelsizdik alǵanymyz taǵy bar. Endi bizdi eshkim eshqaıda kóshirip jibermeıdi.
Shesheme qyr basyndaǵy ekinshi jerdi kórsettim. Ol da sý qoımasynyń túbi eken. Sheshem sý qoımasynda ósip turǵan qalyń toǵaıdy kórip úndemedi. Ne kerek, sol jerge shaǵyndaý úı salyp, ornyǵyp qaldyq. Qazir sý qoımasymen qoryqpa-qoryq otyrmyz. Esigińniń aldynda toǵaı bolǵany kimge jaman. Biraq sheshem jańa úıge kiretin jyly aýyryp, qaıtys bolyp ketti.
Eger ol kisi bolmaǵanda, men bul úıdi salmas ta edim. Endi ıgiligin ózim kórip otyrmyn. Jumystan sharshap kelgende tynysym ashylyp sala beredi. Sý qoımasynda eshkim ekpeı-aq neshe túrli jemis aǵashtary ósedi. Kóz aldymda ózinen-ózi úsh túp jańǵaq ósip shyqty. Sý qoımasynyń kúzetshisi: «Mynaý kashtan ba?», dedi, men: «Jańǵaq», dedim. «Kimniń aıtqany kelse, jemisin sol tersin», dedik. Biraz jyldan soń kúzde jańǵaq aǵashynyń alǵashqy salǵan jemisin men terip aldym.
Sý qoımasynda bes-alty qyrǵaýyl júredi. Bul jerge jańǵaqty solar ákep júr me dep oılaǵam. Sóıtsem jańǵaqty aspannan sý qoımasynyń tóbesindegi temir qaqpaqqa tastap, shaǵyp jep júrgen kádimgi ala qanat saýysqan bolyp shyqty. Shaǵylmaı qalǵandarynyń biren-sarany jumsaq topyraqqa tamyr salyp, óse beredi eken. «Taıaq shanshysań, terek ósedi» degen osy.
Bul jaǵynan Almatynyń jerine jetetin jer joq. Alataýdyń eteginde qos ýysyńa áreń sııatyn qulja alma beker óspese kerek. Ol jóninde neshe túrli qyzǵylyqty áńgime bar. Jurttyń sanasyna ornyǵyp qalǵany óz aldyna aıtyla berer. Men ózimniń jazýshy aǵam, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Beksultan Nurjekeulynyń myna bir pikirin kompıýterge terilip jatqan jerinen kóshirip aldym:
«Aq Arys babamyzdan taraıtyn Shapyrashty taıpasynan shyqqan Alma degen adamnyń bolǵany shejireden belgili. Ol kisi asa bilgir baǵban, úzdik emshi bolypty. Almany, ózge de jemisterdi Mıchýrınnen áldeqaıda buryn bir-birimen býdandastyryp, birine-birin egip, alma men jemisterdiń jańa túrlerin jasap shyǵarǵan. Sonyń biri – qulja alma. Qazirgiler ony aport dep júr. Sondaı ataqty emshi, bilgir adamdy jurt Alma ata dep qurmettegen. Almaty qalasy o kisiniń tusynda da Almaty atanyp turǵan. Sondyqtan Almaty men Alma atany bir-birimen shatastyrýǵa da, almastyrýǵa da bolmaıdy», dep jazypty Beksultan aǵa.
Kim ne ekse de bul jer oǵan ózi de suranyp tur. Men óz baǵymda júrip ózim tańǵalam. Keıde buryn kórmegen shópter men gúlder de paıda bola ketedi. Áıteýir ol jer meni jylda kóktemde bir tańǵaldyrmaı qoımaıdy. Osyndaı jumaqtyń ortasyndaǵy qujyramdy han saraıyndaı kórip júrsem, alty jasar nemerem:
– Keıin men myna úıdiń shatyryn alyp tastaımyn, – dep qarap otyr.
– E, bul úıdiń shatyry nege unamaı qaldy saǵan? – desem:
– Túnde jatqanda aspannan juldyzdardy kórip jatamyz, – deıdi.
Almatynyń taý jaq betine kókpen talasqan birneshe áınek ǵımarat salynǵan bolatyn. Nemeremniń sony kórip aıtyp otyrǵanyn birden túsindim. Biraq bir arhıtektor: «Áınek úı salýǵa bolmaıdy, áınek adamnyń energııasyn soryp alady», degen edi. Shynynda da jasyl jelekti qalaǵa bul ǵımarattar bir úılesip, bir úılespeı tur. Sondaı bir kóńil kúıde álgi áınek ǵımarattardyń janynan ótip bara jatyp:
Adamdar bir kún qaǵyndy,
Áınekten salyp ǵımarat,
Áseri qandaı jaǵymsyz,
Turǵandaı tutas úı qarap, – dep jazyppyn.
Iá, jasyryp ne kerek, keıde qalamyzdyń sánin buzyp, ońdy-soldy bir qurylystar salynyp qalady. Qalamyzdyń ákimdigi sondaı qurylystarmen kúresti bastap ketkende razy bolǵandardyń biri menmin. Qalanyń taý jaq betine salynatyn úılerdiń tórt qabattan aspaýyn talap etkende, ony da qýana qoldadym. «Bir aǵash kesseń, on aǵash ek» degen bastamasy da tamasha.
Mundaı jerde otyryp aǵash ekpeýdiń ózi kúná sekildi. Almatynyń sımvolyna aınalǵan qulja alma – aporttyń taǵdyryna alańdaıtynymyz da sodan-aý. Almatynyń bir serti onyń osy alyp almasyn qalpyna keltirý dep bilem. О́zim baqtyń qaq ortasyna bir túbin ektim. Burynǵydaı aporttyń dámi joq, biraq qyp-qyzyl bolyp pisedi.
Osy keshe ǵana mamyqtaı appaq qar jaýǵan. Qara kúzdiń sońyna deıin óńin bermeı jap-jasyl bolyp jatatyn taýdyń kódesi meniń baǵymda da bar. Sol qyltıǵan kódeniń arasynda birtalaı alma jerge túsip qalyp qoıypty. Bireýin alyp jep kórip edim, álgi alma bal tatyp, tańdaıymda eridi.
Birden alysta júrgen nemerelerim men jıenderimdi oıladym. «Shirkin, myna almany solar jeseshi», dedim qaryn súrtip turyp. «Kópir salý qaıyrly is qoı, biraq kópir salýǵa da sebep kerek», degen eken aldy-artyn keńinen oılaıtyn bireý. Osy istiń bárin bastaýyma sebepshi bolǵan sheshem de esime túsip, bizge osyndaı tátti almasyn syılaǵan alma aǵashyn da únsiz sıpalaı berdim.
2. «Almatynyń sýy tátti!» desedi
Jańa ǵana shalǵaıdan beıneqońyraý soqqan balalarmen sóılesip bolyp, ornyma endi jaıǵasa bergenimde, kabınetime álgi zypyldaq kelinshek kirip keldi. Meniń balalarmen sóıleskenimdi bile qoıyp, birden ózi kórmegen, bilmegen jerdi maqtaı jóneldi. Onyń ne sebepti óıtkenin endi baıqadym, ózimizdiń turyp jatqan jerimizdi qalaı jamandaýdyń retin tappaı qınalǵan túri eken. Qolynda shyny probırka, úlkeıtkish áınek, staqan jáne bir bótelke sýy bar. «Apyr-aý, mynaý maǵan hımııalyq tájirıbe jasaǵaly kele jatqannan saý ma?», dep betine bajyraıa qaradym.
– Áı, sender de ata boldyńdar ma? – dedi ol meniń erkimdi birjola bılep alǵysy kelip. – Jazdaı nemereleriń qolyńda bolypty ǵoı. Sen sol nemerelerińniń qandaı sý ishkenine nazar aýdardyń ba?
Ol meniń jaýabymdy kútpeı, qolyndaǵy ydystaryn ústelimniń ústine qaz-qatar tizip qoıa bastady. Sodan soń bir kózi mende bolyp turyp, bótelkedegi sýdy jańaǵy shyny probırka men staqanǵa shurqyldata quıdy. Usaq kópirshikter sýdyń astynan ústine kópirship shyǵa kelip, birinen soń biri shyrt-shyrt jarylyp jatty.
– Al endi ne baıqadyń? – dedi ol mardymsyp.
– Eshteńe de baıqaǵam joq, – dedim men montansyp.
– Endeshe, sál shyda!
Men bir jaqqa qashyp ketetindeı nyǵarlaı tústi. Ne bolsa da maǵan bir jaqsylyq isteıtindeı menmensigen túri bar. Osylar adamnyń momyn ekenin qaıdan bilip qoıady deseńshi. Basymdy sıqyrlap alǵandaı, onyń yrqyna qalaı berilip ketkenimdi bilgem de joq. Endi onyń meni ertegidegi ártúrli tapsyrmalar oryndaýǵa jumsaıtyn jalǵyz kózdi dáý qusatyp, ana probırkaǵa qalaı kirgizip-shyǵarǵanyn bastan keshý ǵana qalyp tur.
– Ne kórip tursyń? – dep tap-tap berdi ana kelinshek.
– Eshteńe de kórip turǵam joq, – deımin men ant-sý ishkendeı bolyp.
– Onda myna lýpamen qara!
Úlkeıtkish áınekti qolyma alyp qarap jibersem, shyny probırka men staqandaǵy sýdyń astyna kádimgideı shógindi jınalyp qalypty. Keıbiri tozań túıirshikterine, endi biri usaq krıstaldarǵa uqsaıdy. Kúlgindeý, sarǵyshtaý, qyzǵylttaý tústeri de ártúrli eken. Shaıqap qalsań, tozańǵa uqsap kóterilip baryp, ydystyń túbine qaıta jatady. Biraq lýpamen qaramasań, jaı kózge múldem kórinbeıdi.
– Oıpyrym-aı, myna sýdyń ishinde biraz dúnıe jatyr ǵoı, – dedim birden berile salmaı tekirektep.
– Jańa ǵana krannan quıyp aldym, – dedi ol staqandy qolynyń syrtymen maǵan qaraı ysyryp.
Túbinde shógindisi bar sýdy tumsyǵymnyń astyna taqap, shoshyndyra túskisi keletin sııaqty. Men de qarap qalmadym, staqandy qolyma aldym da, basyma bir-aq tóńkerdim. Eh, shirkin, Almatynyń sýy qandaı tátti deseńshi! О́zim de shóldeńkirep otyr edim, mańdaıymnan ter burq ete qaldy. Baǵanadan bergi eńbeginiń bári esh ketken kelinshek sasqalaqtap, betime qarap kúle berdi.
– Oı, sen de qatyrasyń, – dedi qoltyǵyna qystyra kelgen bir qoraptyń aýzyn qyzarańdaı ashyp jatyp. – Kóp sózdi qoı da, myna sý tazartqyshty satyp al. Densaýlyqtan aıaıtyn eshteńe joq.
– Meniń Almatyda turyp jatqanyma artyq-kemi joq tup-týra qyryq jyl boldy, – dedim jańaǵy tapqyrlyǵym taban astynda mereıimdi asyryp.
– Qyryq jyl boıy osy sýdy iship kele jatyrmyn. Qudaıǵa shúkir, densaýlyq degen dyńdaı.
– О́zińdi oılamasań da, nemerelerińdi oıla, – dep ol da qaıtpaı, jandy jerden ustady. – Bir qys degen birdemde óte shyǵady. Kelesi kanıkýlda taǵy keledi. Úıdegi kisi ekeýiń de taza sý iship otyrasyńdar. Sýdyń taza bolǵany búırek, baýyr, bárine jaqsy.
Ne kerek, qý kelinshek ári aınaldyryp, beri aınaldyryp, aıtqanyna aqyry kóndirdi. Ishinde sý tazartqysh qurylǵy bar qorapty qushaqtap, basym káńgirip úıge qaıttym. Kele salyp álgini iske qosyp kórsem, obaly qane, ishine quıǵan sýdy shurqyldatyp tazartty da berdi. Biraq kúndegi shól basatyn sýdan dámi bólek, birtúrli meıirim qanbaǵandaı boldy. Sodan bir kúni kóligimde radıony qosyp kep jibersem, dál sol Almatynyń sýy týraly áńgimeniń ústinen túskenim bar emes pe.
– Sonda iship otyrǵan sýymyz qandaı sý? – dedi tilshi qyz tańdaıy taqyldap. – Qalamyzdaǵy sýdyń tazalyǵyna jaýapty mamannyń pikiri tyńdarmandarymyzdy da qyzyqtyrady. Shynyńyzdy aıtyńyzshy, siz ózińiz qandaı sý ishesiz?
– «Almatynyń sýy tátti» degen sózdiń jany bar, – dedi jaýap berip otyrǵan áıel esh saspastan. – Men ózim shóldep kelgende, sýdy krannan ishemin. Bizdiń sýdyń quramynda túrli mıneraldar bar. Staqanǵa tundyryp qoısań, kózge kórinbeıtin shógindi paıda bolady. Sýdyń dámin kirgizip turǵan sol.
Al kerek bolsa! Báse, nege shólim qanbaıdy desem! Tazartqyshtan ótken sýdyń túk dámi joq, oǵan meıirim bir qanǵan emes. Bireýlerge oqý ótip ketken deýshi edi, bizge nasıhat ótip ketken. Keıde sýdy syrttaǵy krannan ishsem, urlyq jasaǵandaı qýystanyp qalatyn da boldym. Osynyń bári áldebir ótirik-shyny aralas aqparattardyń tutqynyna aınalǵanymyzdyń belgisi bolsa kerek.
3. Oralhan Bókeıdiń muńy
Nemerelerim alǵa qaraı júgirip ketti de, men olardy alystan baqylap kele jattym. Jaqynda jazǵy demalystary aıaqtalyp, astanadaǵy úılerine qaıtýlary tıis. Astananyń alty aı qysy ońaı emes, balalarǵa jylyraq kıim áperý kerek. Osyny oılaýym muń eken, esime birden Oralhan Bókeı túse ketti. Ol kezde Oraǵań qyryq jetide, aty ańyzǵa aınalǵan úlken jazýshy. Soǵan qaramaı keıde jas baladaı aýsarlana qalatyn bir qyzyq minezi bar. Bir kúni: «Almatynyń qysy túske deıin kıiz, tústen keıin múıiz», – dep ózinen ózi qyrbaılanyp burtııa qalmasy bar ma.
Keýdemniń órti basylmaǵan otyzdaǵy kezim. «Oraǵa, onda Altaıǵa baryp turmaısyz ba?» – degen sóz aýzymnan abaısyz shyǵyp ketti. Ol sál sátke tomsaryp otyrdy da: «Maǵan sýyq ótken eshteńe emes, syz ótken jaqpaıdy», dedi. Densaýlyǵynda ondaı kinárat baryn biletin edim, tilimdi tistedim de qaldym. Sóıtip júrgen Oraǵań astanany Almatydan Aqmolaǵa kóshirip jiberedi dep kim oılaǵan!
Oralhan Bókeı 1991 jyly «Qazaq ádebıeti» gazetine bas redaktor boldy da, meni ózine orynbasarlyqqa aldy. Jolda jumysqa birge kele jatqan kezimizde: «Úı tarlyq qylyp jatyr, úı surasam berer me eken?» dedi ádettegideı basyn shalqaıtyńqyrap. «Oraǵa, sizge bermegende kimge beredi?» dedim men shapshańdyq tanytyp. «Solaı ma?», dedi ol kisi osy qazir úı ala qalatyndaı ıyǵyn qomdap-qomdap qoıyp.
Sodan ekeýmiz otyryp alyp, Almatyny al kep maqtadyq. «Eger Alataý bolmaǵanda, Almaty da bul jerde bolmas edi», dedi Oraǵań basyn kerbuǵydaı kerdeńdete shaıqaqtatyp. «Alataý qanshaý ózi, jeti Alataý bar ma?» dedi sodan soń taǵy bir Alataýdy Altaıdan ákep qosyp beretindeı keńpeıildenip. Meni tospaı: «Kúngeı Alataýy degen bar. Talas Alataýy degen de túsinikti. Qyrǵyz Alataýy da sonyń ar jaq-ber jaǵy», dep saýsaqtaryn búgip sanaı bastady. Sodan soń óziniń úırenshikti shapshańdyǵyna basyp: «Jońǵar Alataýy degen ne? Áı, Kýznes Alataýy nesi? Kúngeı Alataý, Teriskeı Alataý, áı, bári bir Alataý ǵoı», dep ıyǵyn qıqań etkizdi. Sonysyn jýyp-shaıǵandaı: «Bizdiki Ile Alataýy ǵoı, á?» – degende baryp men demimdi ázer aldym.
Oraǵańnyń kóńilin úlken úıden tús aýa jetken shuǵyl habar odan saıyn tasytty. Bir top redaktor Memleket basshysymen birge fın eline barady eken. Jolda soltústik oblystardyń birine arnaıy aıaldamaqshy. Oraǵańdy osy saparǵa ádeıi qosypty. Bas redaktor ekeni óz aldyna, árıne. Biraq Prezıdent ony jeke-dara ózi tapsyrypty. «E, ne jaqsylyq bolady eken?» dep eleńdep qaldyq. Oraǵań: «Reti kelse, úıdiń jaıyn aıtyp jibersem be eken?» dep oılanyp otyr.
Mende ár nárseden bir astar izdeıtin ádet bar edi. Oralhan Bókeıdi talaıdy basynan attatyp baryp, «Qazaq ádebıetine» áreń bas redaktor qoıǵan. Ol qyzmetti bergenderine de kóp bola qoıǵan joq. Demek bul tarapta ne oılasaq ta eshteńe shyqpaıdy. Sonda ol kisige basqa ne jaqsylyq jasaýy múmkin? Nege elden erek: «Qalyp qalmasyn» dep sálem aıtyp jatyr? «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktoryna tirelip qalǵan qandaı mańyzdy sharýa bar?
Ne kerek, Oraǵań sol saparǵa úmittenip attanyp, qanattanyp keldi. Memleket basshysy jazýshyǵa astanany Aqmolaǵa kóshirsek qaıtedi degen oı tastapty. Sol máseleni ádebı gazette kóterip kórý kerek eken. Bul bir jaǵy halyqtyń pikirin bilýdiń amaly ekeni belgili. Mine, Oraǵań osy sharýaǵa belsenip kiristi. «Astanany Aqmolaǵa kóshirsek qaıtedi?» degen taqyryp sol kúnnen bastap gazet betinen túsken joq.
Oralhan Bókeı 1993 jyly 17 mamyrda Delıde dúnıeden ozdy. Astanany kóshirý ıdeıasy 1994 jyly shildede QR Joǵarǵy Keńesiniń sessııasynda aıtyldy. Astana 1997 jyly 10 jeltoqsanda Alataýdyń baýraıynan Esil jaǵalaýyna qonys aýdardy.
Al Altaıda týyp, Alataýdyń baýraıynda ǵumyr keshken jazýshy ol oqıǵany kórgen joq. О́ziniń máńgilik mekeni bolǵan Alataýdyń bókterinde, Keńsaıda jatyr. Osynshama ańyz adamdar bir tóbeniń basyna jıylǵan Keńsaıdaı qorym esh jerde joq.
– Oralhan Bókeıdiń bir muńy Muztaý edi ǵoı, – dedim men Almaty ulttyq qoryǵynyń basshysy Qýat Baıturbaevqa.
– Muztaý bizde de bar ǵoı, – dedi Qýat Baıturbaev maǵan kóziniń oty ushqyndana jalt etip qarap.
Sóıtsem, Myńjylqydan árirekte, Talǵar taýynan berirekte taǵy bir Muztaý bar eken. Muztaýdan kún kózi qylt etkende sý sarqyrap aǵa bastaıdy eken de, kún qalaı eńkeıedi, solaı muz bolyp qata qalady eken. Oraǵańnyń qazir ǵana jibip turǵan qabaǵyna qabaryp qata qalǵan muń sekildi quddy!..
Júsipbek QORǴASBEK
