Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
KSRO ydyraǵannan keıin aqshalaı ydyraý prosesi óte qıyn boldy jáne barlyq postkeńestik memleketter ózderiniń ulttyq valıýtalaryn engizýimen aıaqtaldy. 1991 jyly jeltoqsanda Keńes Odaǵy taraǵan kezde basqa TMD elderimen birge Qazaqstan da «rýbl aımaǵynda» qala berdi. Jańa táýelsiz memleket basshylyǵy bul jumys oryndaryn jáne Keńes Odaǵynan muraǵa qalǵan kóptegen kásiporyndy saqtaýǵa kómektesetinin jaqsy túsindi.
Qazaqstan eń aldymen KSRO-da kómir men bolattyń kózi, sondaı-aq búkil keńes ónerkásibin basqa paıdaly qazbalarmen qamtamasyz etti. Barlyq derlik tasymal tizbekteri Oral men Sibirge baılanysty boldy. Energetıka turǵysynan Qazaqstannyń soltústigi, ońtústigi men batysy bir-birimen baılanyspady. Soltústigi Reseımen, ońtústigi Qyrǵyzstanmen (elektr energııasy) jáne О́zbekstanmen (gaz) bir júıede boldy. Batysta 1979 jyly ashylǵan Teńiz jáne Qarashyǵanaq iri munaı-gaz kondensatty ken oryndaryn ıgerý bastalyp ketti, biraq Qazaqstanda óz munaıshylary jetispedi. Mysaly, Qarashyǵanaqta jumysty reseılik «Gazprom» júrgizdi.
Qazaqstan Respýblıkasy birtutas ekonomıkalyq keńistik tininiń sógilýinen bolatyn jaǵymsyz áserdi azaıtý úshin biryńǵaı valıýtadan bas tartqysy kelmedi. Alaıda 1993 jyly Reseı Federasııasy kórshisin rýbl aımaǵynan shyǵaryp jatqanyn málimdedi.
Qazaqstan buǵan qalaı jaýap berdi? «Gazprom» Qarashyǵanaqtan ketti. Qazaqstan munaı ken oryndaryn óz betimen ıgere bastady, mamandardy asyǵys oqytýmen qatar, «Shevron», «Brıtısh Gaz», «Ýrrıkeın» sııaqty batystyq munaı kompanııalaryn da shaqyra bastady. Qaraǵandy metallýrgııa zaýyty jańa ınvestor tapty, olar – álemdegi eń iri metallýrgııalyq top Mittal Steel Company N.V., Qazsınk – Glencore. Joǵary voltty elektr jetkizý jelileri soltústikten ońtústikke qaraı sozyldy. Qara jáne tústi metall Qytaıǵa jóneltile bastady, óıtkeni ol ekonomıkalyq turǵydan tez damı bastady. Árıne, sheteldik ınvestorlarmen bólisýge týra keldi. Biraq basqa tańdaý bolǵan joq. Eń bastysy, Qazaqstannyń ulttyq valıýtasy – teńge engizildi.
Sonaý 1992 jyldyń birinshi jartysynda Qazaqstan basshylyǵy tek Reseı rýbline arqa súıeý asyǵys bolatynyn túsinip, óz valıýtasyn shyǵarý úshin sharalar qabyldady. Jańa aqsha shyǵarý týraly kelisimshart brıtandyq «Harrıson» fırmasymen jasaldy. 1993 jyly 1, 3, 5, 10, 20, 50 jáne 100 teńgelik vekselder Qazaqstanǵa jetkizildi.
Ulttyq valıýta – kez kelgen táýelsiz egemen eldiń rámizderiniń biri. Bul kez kelgen eldiń ekonomıkalyq táýelsizdigin qamtamasyz etetin, ekonomıkany basqarýdyń negizgi quraly. Kóptegen eldiń ulttyq valıýtasynyń tarıhy birneshe ǵasyr boıy qalyptasty. Kez kelgen eldiń tarıhy onyń ulttyq valıýtasynyń tarıhyna baılanysty bolady.
Qazaqstannyń ulttyq valıýtasy – teńgeniń jasalý tarıhy Tuńǵysh Prezıdent – Elbasynyń 1993 jylǵy 12 qarashadaǵy №1399 «Qazaqstan Respýblıkasynda ulttyq valıýtany engizý týraly» Jarlyǵymen bastaldy. 1993 jylǵy 15 qarashadaǵy qujatqa sáıkes elde ulttyq valıýta – teńge engizildi. N.Á.Nazarbaevtyń ulttyq valıýtamyzdy aınalymǵa engizý týraly sheshimi táýelsiz Qazaqstannyń ekonomıkalyq damýynyń jańa deńgeıiniń negizi boldy. Teńgeniń aınalymy egemen Qazaqstanǵa ulttyq naryqtyq ekonomıkany qurý úshin qajetti alǵashqy qadamdardy jasaýǵa múmkindik berdi.
Qazaqstanda ulttyq valıýta óte qysqa merzimde – bir jyldyń ishinde daıyndaldy. Alaıda teńgeniń ónimdilik deńgeıi eń joǵary, sondyqtan ony qoldan jasaý óte qıyn. Qazaqstandyq teńgeniń 18 qaýipsizdik deńgeıi bar. Bul sý belgileri, qaýipsizdik jipteri, aıqyn jáne qaıtalanatyn jasyryn beıneler, kishkentaı jazýlar jáne taǵy basqalar. Teńge – álemdegi eń qaýipsiz ulttyq valıýtalardyń biri. Ulttyq bank banknottarmen jáne monetalarmen birge ınvestısııalyq jáne kolleksııalyq monetalardy shyǵarady. Investısııalyq monetalar baǵaly metaldardan jasalǵan. Olar kúmisten jáne altynnan jasalady. Rezıdentter satyp alý kúni men baǵaly metaldar baǵasyna negizdelgen satyp alý baǵasy arasyndaǵy aıyrmashylyqtan paıda kóre alady.
Kolleksııalyq jáne quıma monetalar belgilengen tólemder boıynsha zańdy tólem quraly bolǵanymen, olardyń negizgi maqsaty – mádenı, bilim berý jáne ınvestısııalar. Árıne, olar óte shekteýli mólsherde shyǵarylady jáne Qazaqstanda satylady, shetelde jınaq baǵasymen satylady. Qazaqstannyń monetalary men banknottary nýmızmattardyń halyqaralyq jarystarynda bedeldi oryndarǵa ıe boldy. Olarǵa kópjyldyq tarıhy bar moneta úıleriniń ókilderi, joǵary deńgeıli álemdik nýmızmattar, sondaı-aq Reseı, Fransııa, Ulybrıtanııa, Nıderland, AQSh, Kanada, Germanııa, Ýkraına, Lıtva jáne Belarýs ókilderi qatysady.
Kerimsal JUBATQANOV,
Qazaq-orys halyqaralyq ýnıversıtetiniń dosenti,
tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
