Rýhanııat • 16 Qarasha, 2020

Qaıran, Naryn!..

243 ret kórsetildi

Elimizdiń batysynda kórkem tabıǵattyń sımvolyna aınalǵan, bókeılikterdiń maq­tanyshy Qum-Naryn degen jer bar. Jer bederi dóńesti, jazyq, basym kóp­shiligi Naryn qumy dep atalatyn Qandyaǵash, Dúıse jáne Jasqus ataý­ly úsh ormandy alqaptan quralyp, shyǵystan batysqa qaraı sozylyp baryp silimtirlenip shaǵylǵa aınalyp ketedi. Osy úsh ormandy alqaptyń aralyǵynda ártúrli kólemde bir-birimen tutasyp jatqan ashyq jerler kezdesedi, olar negizinde jazǵy mezgilde shabyndyq, al kúzgi, qysqy ýaqyttarda mal jaıylymyna paıdalanylady.

Qalyń ormannyń ishinde teńizdiń tolqynyndaı bıik qum tóbeler kún­niń araılap atqan, qyzaryp batqan sha­ǵyndaǵy sáýlesimen qubylǵan kezde, Naryndy jaıaý júrip aralasań syń­ǵyr­lap aǵyp jatqan ózeni men jar­qyraǵan kóli bolmasada, ashyq aspan as­tyn­daǵy dendroparkte júrgendeı se­zinesiń dep, tek qana kórgen, bolǵan adam ǵana baǵalaıdy.

Elimizde jaratylystyń bizge qal­dyr­ǵan tabıǵatynyń ereksheligimen, kór­kemdigimen bolmasa, basqa jerlerde baıqalmaǵan qubylystarymen, ádeıi qolmen istegendeı úńgirler, bıikten sar­qyrap aqqan qulama ózenderdi, basqa shet­ten kelgen týrısterge kórsetetin tamasha jer­lerimiz kóp qoı, solardyń qa­taryna biz­diń Qum-Naryndy da jat­qyzýǵa bolady.

Edil men Jaıyq ózenderiniń araly­ǵynda ornalasqan irge tasy 1801 jyldary qalanǵan Bókeı Ordasynyń eli­mizdiń tarıhynda alatyn orny bó­lek. Bókeılikter qaı qoǵamda bolmasyn, ýaqyt talabyna saı talaı saıası oqı­ǵalardy bastan keshti. Sondaı-aq bul oqıǵalardyń tek Bókeı Ordasyna ǵana emes, tutas Qazaqstan tarıhynda alatyn orny bólek.

Han Bókeı óziniń stavkasyn Naryn­nyń etegine ornalastyrýy tekten tek emes, bul jerdiń qysy jaıly, jazy erte shyǵady, tushy sý óte taıazdan aly­­nady, jeri kókoraı shalǵyn, malǵa asa qolaıly.

Barlyq tabıǵı jaǵdaıdy eskerip, han Bó­keı, «bolashaqty paıymdaǵan aǵash egedi» demekshi, kóregendiligimen qum kósh­­kininen qaýiptenip, aǵash otyrǵyzýdy erte uıymdastyrǵan. Qazirgi orman sodan qalǵan, al ony bókeılikter bolsa, ata-babalardyń bizge qaldyrǵan ama­naty dep baǵalaıdy jáne kózdiń qar­ashyǵyndaı qorǵaıdy.

Qum-Narynnyń otyryqshy halyqqa berer yrysy men paıdasy aıtarlyqtaı. Ásirese úlkenderdiń aıtýyna qaraǵanda, ótken asharshylyq jyldary qyzyl qum­da ósetin qumarshyǵy men qum ara­lyǵynda menmundalap maıysyp turǵan jıdesi, jappaı eldiń kúnkóris tamaǵyna aınaldy. Onyń tańdaıdaǵy dámin osy kezge deıin el umytqan emes.

Orman alqabyndaǵy aǵash túrleri, jergilikti aýa raıyna beıimdelgen alqa­sy, kók tiregen qysy-jazy kókpeńbek qaraǵaıy men aq teregi, shiligi men boı-jetkenniń burymyndaı ıilip turǵan boz taly, kim-kimdi de ózine tartady.

Al dalasyndaǵy ósimdikter dúnıe­siniń quramy ártúrli: mııa, kúreńshe, ızen, sińbirik, betege jáne jýsan mal azy­ǵy úshin óte qunarly.

Narynnyń kóz tartatyn tabıǵaty, kók ormany, jaıqalǵan ártúrli shóp ósip turǵan dalasy men haıýanattar túri er­te zamannan syrt el zertteýshileri men ǵalymdarynyń nazaryna erte ilikti. Ony baıqaǵan han Bókeı olardyń kelip jumys jasaýyna qarsylyq bildirmeı, qaıta qoldaý kórsetip jaǵdaı jasaǵan.

Mysaly, kónekóz úlkenderdiń aıt­qan­daryna qaraǵanda, Narynnyń qaq ortasynda aýmaǵy 3 500 gektarǵa jýyq «Aımeken» degen ashyqtyqqa, Reseı memleketinen kelip, ǵalymdar tuqym ıns­peksııasyn uıymdastyryp, tek qana erkek shóp egýmen aınalysyp, ǵy­lymı jumys júrgizgen. «Aımeken» dep atalýynyń óz aldyna bólek tarıhy bar, ol boıjetken qazaqtyń arýynyń atyna ıe bolǵan jer.

Qazaq qyzdarynyń keıbireýiniń shyǵý tegi aıtýly shańyraqtan bolǵanymen, jeke basynyń saýdaǵa túsip, qaıǵyly ómirge ushyraǵanyn bizge jetken jazbasha, aýyzsha derekterden bilsek, Aı-ma-eken degen arý da osy jaǵdaıǵa dýshar bo­lyp, Naryn qumyndaǵy bir aǵashtyń bu­taǵyna basyndaǵy qyzyl oramalyn baılap, óziniń iz-túzsiz joǵalyp ket­kenin, bókeılikter ańyz retinde osy kez­ge deıin aıtyp júr.

Reseı ǵylym akademııasynyń akade­mıgi A.G.Gel óziniń orman sharýa­shy­lyǵyna baılanysty ǵylymı jumys­ta­rynyń tájirıbesin, osy Ordadaǵy orman sharýashylyǵy mekemesimen baılanystyrǵan. Bul jumysqa ǵalymdar men stýdentterdi tartyp, Narynda kez­des­peıtin, ósimdikter men qylqan japy­raqty aǵash túrlerin otyrǵyzyp, qumdy alqaptyń aýa raıyna beıimdelýin ba­qylady jáne sonymen qatar janýarlar dúnıesin baıytýdy kózdep, qyzyl qas­qyr, qamys mysyǵy, qara quıryq syndy sırek kezdesetin ańdardy ákelip jiberdi.

Narynda buryn myńdaǵan qus uıa salyp, qıqýlap qus ushqan, qańqyldap qaz qonǵan, ný qamys pen qııaq ósken túr­li janýarlardyń mekenine aınalǵan «Shala-Qopa» degen aýmaǵy sý betimen esep­­tegende 16 myń sharshy kılometr kól boldy.

Kezinde han Bókeı osy kól mańynda óziniń ýázirlerimen ań aýlap, serýen qurǵan. Bul kóldiń Naryn tabıǵatynyń tepe-teńdigin saqtaý úshin mańyzy zor. Ony esh ýaqytta sýsyz qaldyrýǵa bol­maıtyndyǵy týraly muraǵattan ta­bylǵan derekter men Reseıde turatyn geografııa ǵylymdarynyń kandıdaty, do­sent Gennadıı-Tıýmen Galıevıch Tý­rekeshevtiń «Han Bókeıdiń amanaty» degen qujatta ǵylymı negizdegi qu­ja­tynda jazylǵan.

Bolmasa kóne kóz úlkenderdiń aýzy­nan estigenimiz, Isataıdan aıyrylyp, Mahambettiń jabyqqan kezinde, Shala-Qopa kóliniń jaǵasyna toqtap, ha­lyqtyń «kóldiń qoryqshysy» dep atala­tyn qyzǵysh qusqa qarap:

«Aý, qyzǵysh qus, qyzǵysh qus,

Qanatyń qatty, moınyń bos

Isataıdan aıyrylyp,

Jalǵyzdyqpen boldym dos»

dep, muńyn shaqqan aıdyn kóldiń qazir sýy tartylyp, tabany sorǵa aına­lyp, qur­ǵap qaldy. Jazda jeldi, daýyldy kún­deri, bolmasa quıyn men tu­zy shań­ǵa aınalyp, aspanǵa kóterilip, sha­byn­dyq jáne jaıylym jerlerge zııanyn tıgizý­de.

Erterekte Aral teńizi tabıǵı apatqa ushyrap, sýy tartylyp keýip qalǵanda, teńiz tabanynan atmosferaǵa kóterilgen tuz, muhıt asyp, Kanada elinen tabylǵan de­gendi gazet betinen oqyp tańǵalsaq, qazir osy jaǵdaı bókeılikterdiń de basyna keldi.

«Shala-Qopa» kóliniń mundaı jaǵ­daıǵa ushyraýynyń basty sebebi – erigen qar, jańbyr sýyn kólge quıatyn saı-sala­lardyń retsiz bógelýi, ásirese, negiz­gi sý quıatyn júıe – Muratsaıdy bó­gep, úlken sý qoryn jınaqtaý úshin plo­­tına­nyń salynýy.

Bul Keńes ókimeti kezinde, 1964 jyly KPSS Ortalyq komıtetiniń maı plenýmynyń qaýlysymen kolhoz, sov­hozdarda sýarmaly egin sharýashylyǵyn damytýǵa baǵyttalǵan sharýa bolatyn. Biraq bul bógelgen sý, sol kezde de, odan keıin de kózdelgen maqsatty ótegen joq.

Bul sý qoımasynyń bolashaqqa kóz­del­gen maqsaty – kanal arqyly Edil óze­niniń sýyn Muratsaı sý qoımasyna áke­lip, sýdy tazalaıtyn jáne tushytatyn úlken gıdrotehnıkalyq qurylys saldyryp, Jánibek, Orda aýdandarynyń hal­qyn aýyz sýmen qamtamasyz etý bolatyn. Bul jospar Keńes Odaǵy taraǵannan keıin iske aspaı qaldy.

Naryn qumyn qorǵaý, tozdyrmaı paı­dalaný jóninde han zamanynyń ózin­de qatań tártip bolǵan jáne onyń oryn­dalýy da ádeıi baqylaýda ustalǵan. Han Bókeı, odan keıin Jáńgirdiń bılik qur­ǵan kezdinde, qumda qar erip ketken boıda, qum óńirinen mal túgel jazǵy jaılaýǵa shyǵarylyp, kúzge taman, jer qatyp, at tuıaǵynyń izi bilinbeıtin kezde ǵana keıin qystaǵyna qaıtýǵa ruqsat etilgen.

Bul Narynǵa degen qamqorlyq, onyń tabıǵatyna baılanysty janashyrlyq kózqaras, óziniń ózektiligin eshqashan jo­ǵaltqan emes. Bolmasa, orman alqapta­ryndaǵy qaraǵaı, aq qaıyń, basqa aǵash túr­leriniń ósip-jetilýindegi basqa jer­ler­men salystyrǵanda ózgeshelikteri tal egý kezinde qatań saqtalady. Jal­py, Na­rynda aǵash túrleri basqa jerler­degideı tutasyp jatpaıdy, ormanshy ma­mandardyń aıtýy boıynsha áýel bastan oıpatty shuńqyr jerlerge, ádeıi ylǵaly jaqsy jerlerge egilgen bul úrdis sońǵy kezge deıin saqtalyp keldi.

Bertin kele Keńes ókimeti kezinde orman sharýashylyǵy mekemesiniń jumysy ob­­lys jáne aýdan tarapynan qatań ba­­qy­laýda boldy, qumdy alqaptarǵa aǵash egý, onyń ósip jetilýine kútim ja­sal­dy. Al orman bólek-bólek jer telim­derine bólinip, kartaǵa túsirilip, ormanshylarǵa bekitilip beriletin.

Bul jumys boıynsha mekemeni A.Parshın, S.Erǵalıev joldastar bas­qarǵan jyldary tıisti dárejede júr­gizildi, mekemege arnaıy bilimi bar maman­dar tartyldy jáne qajetti tehnıkamen jabdyqtaldy.

О́ıtkeni orman alqabyn keńeıtý úshin birneshe jerde aǵash túrlerine qaraı pıtomnıkter jasaqtalyp, ony baǵyp kútý, ondaǵy ósip turǵan aǵash kóshet­terin ár mezgilde jerge otyrǵyzý, ońaı jumys bolmaıtyn. Mekemeniń turaqty 30-40 jumysshysy boldy, al naý­qan kezinde qosymsha jumys qol­dary tartyldy.

О́tken ǵasyrdyń 70-80 jyldarynan bastap orman sharýashylyǵy úshin to­qyraý kezeńi beleń aldy. Basshy aýys­tyrylyp, mekemege mamandyǵy múl­de basqa adamdardyń kelýine baılanysty sharýashylyq kúrt tómendep ketti. Qoǵamdyq mekemelerge, qosymsha qosalqy sharýashylyǵyn uıymdastyrýǵa bolady degen sózdi jeleý etip, orman sharýashylyǵynyń kodeksine qaıshy, mal sharýashylyǵymen aınalysyp, iri qara, jylqy jáne qoı ósirýmen aınalysyp, mindetti jumys ekinshi orynǵa aýysty. Basty másele maldy ornalas­tyrý, oǵan azyq daıyndaýǵa basymdyq berilip, ormanshylardyń jumysyn baqy­laý óz betimen ketti. Bul jumys kez kel­g­en adamǵa mindetteldi. Jalpy, orman alqabyna baqylaýdyń jetkiliksizdiginen Naryn qumy boıyndaǵy ósimdikter dú­nıesine zııandy áreket kóbeıdi. Tal, shi­ligi otaldy, aǵashtary kesilip, sharýashy­lyq­qa paıdalanyldy, osynyń bári kelip Narynnyń ekologııalyq jaǵdaıyna keri áserin tıgizdi.

О́tken ǵasyrdyń elýinshi jyldary bókeılikterdiń basyna úlken qasiret tap boldy. 1952 jyly Keńes Odaǵy Joǵary Keńesiniń sheshimimen Orda aýdanynyń 80% jer kólemi ıaǵnı Naryn qumy jáne Hakı sor túgelimen Kapýstın Iаr polıgonyna berilip, ıadrolyq qarý-jaraq synaǵyn ótkizý alańyna aınaldy.

Barlyq halyq aırandaı uıyp otyr­ǵan ata jurty – Naryndy tastap, aq­taban shubyryndydan eshqandaı aıyr­mashylyǵy joq, Orda aýdanynyń 48 kol­hozy jáne jylqy, túıe zavody res­pýb­lıkamyzdyń basqa oblystaryna, Oral oblysynyń basqa aýdandaryna kóshirildi.

Ol kezdegi kórinisti aıtyp kózge eles­tetý óte aýyr. Orda poselkesiniń orta­lyq kóshesimen, áskerılerdiń mashınasyna tıegen múliktiń arasynda otyrǵan adamdardyń jylap-syqtaǵan daýsy áli esimde. Ol kezde kóshede jaryq joq bolatyn, shańdy aspanǵa kóterip, aǵylyp óte shyqty. Bala bolsaq ta osy kezge deıin esimizden ketpeıdi.

Jasyratyn eshteńe joq, ásirese Shym­kent oblysyna kóshirilgen otbasy­lardyń barǵan jerge úırene almaı, aýa raıynyń ystyǵy, jyly sý ishken jas balalardyń arasynda shetineý kóp oryn aldy.

Aýdan ajyraǵanmen Han Ordasynda bir­qatar mekemeler, oryssha-qazaqsha orta mektep, densaýlyq saqtaý mekemesi, eki qorǵansyz balalar úıi, aýa raıyn zertteý, baılanys, obaǵa qarsy kúres jáne orman sharýashylyǵy mekemeleri jumysyn jalǵastyra berdi.

Ordada han Jáńgirdiń bılik qurǵan kezinen bastap birneshe ult ókilderi: orys, ýkraın, grek, tatar, evreı jáne ne­mis halyqtary jergilikti qazaqtarmen tatý­lyǵy jarasqan birtutas elge aınalyp ómir súrdi. Biraq olar eshýaqytta óz otan­dastarymen qatynastaryn úzgen joq, kerisinshe, kelim-ketim jıi bolyp turatyn. Atam zamannan bergi bókeı­likterdiń basqa ult-ulystarmen qarym-qatynasy eldiń mádenı, saıası jáne eko­nomıkalyq damýyna úlken áserin tıgi­zdi. Ár ulttyń bilimdi mamandary qoǵam­dyq organdardyń ár salasynda, ásirese densaýlyq saqtaý, oqý aǵartý meke­melerinde jumys isteıdi.

Aýdannyń taratylýynan bul ult ókil­deri de ózderiniń bolashaǵyna alań­dap, elderine kóshý jıileı bastady. Eń sońynda poselkede bir grektiń ja­n­­uıa­sy ǵana qaldy. Ol Anton degen aza­mat bolatyn, kezdeskende «kak de­la?» dep surasań, taza qazaq tilinde «oı, nesin suraısyń, aǵaıyn-týmadan aıy­rylǵanmen, qamyqqanda Shala-Qopa kóli­niń jaǵasyna baryp, qus atyp, dema­latyn edik, ol da quryp, ádire qalyp, keýip qaldy ǵoı», dep renishin bildiretin.

Deı turǵanmen bókeılikter ata-ba­badan jalǵasqan qundylyqtar men ádet-ǵurypty joǵaltpaı, nebir qıly kezeń­der men aýyr syndarǵa tap bola tur­sa da, eldigin joǵaltpaı, ony odan ári nyǵaıtyp, nalymaı, talmaı ótkizip, Na­ryn topyraǵyn turaqty mekenine aınaldyrdy.

Shóbi sút, qonysy qut baıtaq Naryn,

Halqyna aıamaǵan qolda baryn.

Ataqty aqyn, batyr, ánshi, kúıshi,

Elińnen shyqty seniń talaı daryn.

Alty aı qys, aqpan tútep soqsa-daǵy,

Elińdi jutatpaıtyn qaıran Naryn, dep bekerge aıtylmaǵan. Aınalaıyn Qum Naryn jaqsysyn da, jamanyn da baýy­ryna basyp, eshkimdi de keýdesinen ıter­gen joq. Sondyqtan da on alty myń qazaq sózdiginiń ishinen qadirli «qaıran» degen sózdi Mahambet Narynǵa tekke tir­ke­megen.

Bókeılikter ózderiniń týyp-ósken óńiriniń ótkenimen ıaǵnı alǵashqylardyń biri bolǵanymen maqtanady. О́tken ǵa­syr­lardyń qatparyna úńilip qaramaı-aq qoıaıyq, ol tarıhtyń enshisine qal­syn. Odan bólek, sońǵy otyz jyl aralyǵynda Han Orda elinde uıym­dastyrylyp ótkizilgen is-shara­lardyń ózi de jeterlik.

Bizdiń eldiń tarıhyndaǵy eleýli ýaqıǵa bolyp eseptelinetin, qazaqtyń ataqty hany Abylaıdyń úsh júzdiń ba­syn qosyp, qazaq eliniń irgesin qa­lyp­tastyrýda, mezgil-mezgil joń­ǵar­lar­­dyń shapqynshylyǵynan qaýip­tenip, bo­lashaqtaǵy qazaq eliniń turaq­tylyǵy men birligin saqtaý úshin oryn alǵan narzylyqtarǵa qaramaı, Reseı memleketine qosylýynyń 250 jyl­­dyǵyn atap ótýge, ulan-baıtaq jeri­mizdiń qıyr shetinde Han Ordanyń tań­dalýy, oǵan kórshiles Reseı eliniń bes oblysynyń basshylar bastaǵan elshi­l­eriniń qatysýy, Orda aýdanynyń alpys adamnan quralǵan ult-aspaptar or­kes­triniń Almatydan rejısser jáne ádeıi mýzykanttar shaqyrtylyp ázir­legennen keıin, Máskeýde, odan keıin Eýropa elderiniń aıtýly sahnala­ryna kóterilip konsert berýi, Reseı eli­niń memlekettiligi úshin alatyn orny bólek azamat, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys­tarda sheshýshi ma­ńyzy bar Vol­gograd – Stalıngrad qala­synyń 400 jyldyq sherýine, Orda aýdanynan shaqyrtylýy jáne Almatydan I.Taımanovtyń 200 jyl­dyǵyn atap ótýge bókeılikterdiń shaqyr­tý alýy, árıne kóńilge maqtanysh uıalatady.

Naryn óńiri saıası shıelenisten týyn­­daǵan máselelerge baılanysty araz­dyqtyń beıbit jolmen, bolmasa atalyq sózge toqtap, ortaq kelisimge kelmese, qolǵa qarý alyp qandy qaqtyǵysqa bar­ǵany tarıhtan belgili. Isataı men Mahambet bastaǵan kóterilis osynyń aıǵaǵy. Han Jáńgirdiń yqpalynda ju­mys isteı júrgenmen, eldegi ozbyr­lyqqa tóze almaı, bılikke qarsy shyǵyp qan tógildi, bolmasa Qazaqstanda óki­metin ornatý kezinde Ordada aqtar men qyzyl­dar arasyndaǵy soǵysta tógilgen qannyń, qazirgi Ordada ornatylǵan eskertkish sonyń kýási. Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵystyń jalyny da Bókeılikti aınalyp ótken joq. Saıhyn stansasynda ótip bara jatqan 201 Gatchınskıı dı­vızııasynyń jaýyngerleri tıegen eshelondy bombylaýdyń nátıjesinde, kóp adam qyrǵynǵa ushyrady.

Elbasy N.Nazarbaevtyń qoldaýymen tarıhı tulǵalar men kıeli jer, sý ataýy jáne batyr­lar jerlengen zırattar tizimi jasaqtalǵanda, sol tizimge «Qum-Naryn» Han Ordasynyń enbeýi bókeılikterdi qatty qynjyltty.

Árıne, memleket sheshetin máseleler­ge, qabyldaıtyn qaýly-qararlarǵa anaý-mynaý aıtýdan aýlaqpyz, degenmende, mundaı aýqymdy is-sharalarǵa quzyrly organdardaǵy jergilikti, óńir basshylarynyń aralasýy jón bolar edi. Biraq ony eskermegen, bilmegen joldastarǵa ne aıtýǵa bolady. Han Or­da­sy aýdany taraǵan soń, óz márte­besinen aıyrylǵannan keıin toza bastady, jan-jaqpen qarym qatynas toqtady. Burynǵy ataq-dańqy tómendep, jaı ǵana aýylǵa aınaldy.

Bul jaǵdaı Narynda týyp-ósken, Almatyda turatyn zııaly qaýymdy, búkil ǵumyryn aǵartýshylyqqa arnaǵan, Qazaqstannyń eńbek sińirgen muǵalimi Ǵ.Zarıpov jáne eldegi bolashaqty oıla­ǵan, kókiregi oıaý bilimdi azamattardy beıjaı qaldyrmaı, joǵarǵy partııa, ke­ńes organdaryna hat joldap, aýdandy qaı­ta qurý jónindegi máseleni áldeneshe ret kóterdi.

Biraq bul usynys sheshilmeı keıinge qaldyryla berdi. Aqyry sońynda Orda posel­kesin ortalyq jasap, 1964 jy­ly Orda keńshary quryldy. Osyǵan baılany­sty jan-jaqqa kóshken, tamyry Narynda qalǵan halyq elge oraldy. Áıtse de jıyrma jyl basqa jerde ómir súrip, basqa ortaǵa beıimdelip, sol jaq­ta dúnıege kelgen jastar oqyp, bilim alyp, mamandyq ıelenip, elge oralmaı qal­dy. Bul keshegi keńestik qoǵamnyń ozbyr­lyǵy, halyqtyń kir jýyp, kindik kesken, ata-babalarynyń dúnıeden ozyp, jerlengen jerinen yǵystyryp, polıgonǵa aınaldyryp, adam balasyn qyryp joıa­tyn qarýdy synaýǵa aınaldyrýynyń nátıjesi.

Orda keńshary az ǵana jyldyń ishinde tórt túlik maly qatar órkendegen, ekonomıkasy damyǵan Jánibek aýdanynyń iri sharýashylyqtarynyń biri boldy, ataǵy oblysqa, respýblıkaǵa jaıyldy.

Alaıda aýdandy qaıta qurý aıaqsyz qal­maı, bókeılikterdiń armany oryndalyp, 1972 jyly Qazaq KSR Joǵarǵy keńesiniń uıǵarymymen, Orda aýdany qaıta qurylyp, ortalyǵy Saıhyn stansasy bolyp bekitildi.

Aýdanda jańadan sovhozdar uıym­dastyryldy. Kaztalovka aýdanynyń eki sovhozy Orda aýdanynyń qurylymyna berildi, jer kólemi keńeıip, halqy kóbeıdi. Aýdan boıynsha kezek kúttir­meıtin, sheshilýi qajet máseleler týyn­daı bastady, jol qatynasy, eldi meken­der­men baılanys, elektr jelilerin tartý, al, eń bastysy, halyqty aýyz sýmen qamtamasyz etý qajet boldy.

Aýdan kóleminde ashyq sý kózderi, ózen,kól degen joq, tek qana jer asty sý qoryn izdeý kún tártibinde basty máselege aınaldy. Osyǵan baılanysty 1984 jyly Oral gıdrologııalyq ekspedısııasynyń júrgizgen zertteý jumysynyń nátıjesinde «Naryn» qumyndaǵy «Aımeken» jer qoınaýynyń astynan tushy sý kózi anyqtalyp, osy sý qoryn paıdalanýǵa sheshim qabyldandy. Jergilikti halyqpen qoǵamdyq tyńdaý ótkizip, eldiń pikirimen bólisý jóninde, eshqandaı áńgime bolǵan joq.

Biraq, bul uıǵarymǵa jergilikti qaýym, kóbinese, Orda orman sharýashylyǵynyń qyzmetkerleri, sonyń ishinde, ormanshylar qarsylyq bildirdi. Ǵumyrynyń otyz jyldaı ýaqytynda ormanshy bolyp jumys jasaǵan, ekinshi, úshinshi dańq ordenderiniń ıegeri M.Qarashov: «Naryn qumynyń astyndaǵy sýdy alý, myna tunyp turǵan ormanǵa qaýipti, keri áserin tıgizedi. Sonyń ishinde myna qaraǵaıdy joıyp alamyz. Bul qaraǵaıly orman ata-babalarymyzdyń bizge qaldyrǵan amanaty, oǵan qııanat isteýge bolmaıdy. Bolashaqta keshirilmeıtin qatelikke aınalýy múmkin»,- dep halyqtyń aldynda ashynyp sóılegeni bizdiń esimizde.

Sol kezde jurtpen áldeneshe ret kezdesý ótkizgen bılik, Naryn qumynyń astyndaǵy sýdy alyp paıdalaný ýaqytsha ǵana, tek qana aýyz sýdyń qajettiligin óteıdi, basqa baǵytqa paıdalanýǵa ruqsat jasalmaıdy dep, halyqtyń narazylyǵyn basqan bolatyn.

Al qazirgi kezde Bókeı Orda jáne Jánibek aýdanynyń jurtshylyǵy Orda toptasqan sý qubyry baryp turǵan jerde, sýdy jappaı úıge kirgizip, ishki qajetke tolyqtaı paıdalanýda, tipti baqsha egýge, mal sýarýǵa, avtokólik jýýǵa deıin, ıaǵnı sý ne qajetke kerek, soǵan qoldanýda. Oǵan tıym salyp, aýyz sý máselesi jahanda kúrdelenip jatqanda, ıa bolmasa, sýdyń da suraýy bar degendeı túsinik jumysy júrgizilmeıdi. Aýyz sýǵa qajettilik jyldan-jylǵa artýda jáne Orda toptasqan sý qubyrynyń qurylysyn jalǵastyryp, eldi mekendergen qosý josparda bar. Bul Naryn Qumy úshin qaýiptiń tóngen basty sharttarynyń biri.

Jalpy qaı jerde, qaı mezgilde bolmasyn, tabıǵattyń ózgerisin, erekshe qubylystardy birinshi baıqaıtyn turǵylyqty jurt sezip, dabyl qaǵa bastaıdy. Nege deseńiz, tabıǵattyń alǵashqy janashyry sol jerdi mekendeýshiler. Naryn qumynyń astyndaǵy sýdy soryp, ıgilikke jumsalǵanyna otyz jyl boldy. Ony negizgi maqsattan basqa qajetke jumsaý, belgilengen normatıvti basshylyqqa almaýdan, sýdyń ysyrapqa ushyraýyna jol berilýde.

Orda toptasqan sý qubyry 1986 jyldan bastap, uzyndyǵy 232 km. «Naryn-Qumynyń» «Aımeken» degen jer asty sý kózinen bastalyp, Bókeı Orda jáne Jánibek aýdandarynyń eldi mekenderin aýyz sýmen qamtyp tur.

Bókeılikter elge tushy sýdyń qajettiligin jaqsy túsinedi. Jerdiń asty, ústińgi tabıǵı baılyqtardyń halyqtyń ortaq menshigi, ony ysyrapsyz ómirdiń qajetine paıdalanýǵa halyqtyń tolyqtaı quqy bar. Al eger, ony jónsiz paıdalanýdyń barysynda, ekologııalyq apatqa ushyraıtynyn eksperttik orta, ekologtar men mamandar anyqtap, dáleldese, árıne, onda jergilikti qaýym sýdy sorýdy toqtatýdy surasa, úkimet tıisti sharasyn alýǵa mindetti.

Naryn qumynyń astyndaǵy sýdy alyp paıdalaný, ormanǵa keri áserin tıgizedi degen sózdiń aqıqatyna baılanysty, toptasqan sý qubyryn iske qosqannan keıin, onshaqty jyldan soń áńgime aıtyla bastady. Jergilikti halyq barlyq qajetke qudyq sýyn paıdalanady. Buryn 1-1,5 m. tereńdikten sý bilinetin bolsa, keıin onyń tereńdigi 2,5-3 m. deıin tómendegen. Erterekte eldiń aıtýynsha, kóńil aýdarsaq, Naryn qumynyń ishindegi kez kelgen shuńqyrdan qamshynyń sabyndaı tereńdikten sý bilinedi deıtin. Sondyqtanda qaraǵaılardy áýel bastan shuńqyrly jergen ekken.

Orman alqabyndaǵy qaraǵaılar qylqan, aq terekter japyraq jaımaı qýaryp, keıinirek jappaı qulaǵanyn kórip, halyq mazasyzdanyp, aýdan basshylaryna aıtyp, mán-jaıdy anyqtaýdy surasa, ol jaǵdaıǵa sizderdiń jumystaryń bolmasyn dep aýdan ákimi N.Raqymjanov tıym salǵan.

Oral shaharynda, zeınetkerlikke deıin aýdanda jumys jasap, sońǵy kezde qalaǵa qonys aýdarǵan ardagerler bar. Solardyń basyn biriktirip, 136 zeınetkerlerden quralǵan «Bókeı Orda ardagerleri» qaýymdastyǵy jumys jasaıdy. Olardyń quramynda, buryn Odaǵy kezinde jumys jasaǵan partııa, keńes qyzmetkerleri, sovhoz basshylary, halyq sharýashylyǵynyń ár salasynda jumys jasaǵan mamandar men eńbek ozattary bar.

Eldegi birge jumys jasaǵan azamattar aýyldaǵy oryn alyp otyrǵan kemshilikterge baılanysty ártúrli máselelerdi kórsetip, jergilikti basqarýshy bılikten qoldaý joqtyǵyn aıtyp, nege qoǵamdyq uıym oblystyń basshy organdaryna bizdiń oı-pikirimizdi jetkizbeısińder dep ótinish bildirgennen keıin, qaýymdastyqtyń otyrysyn ótkizip, ótinish boıynsha kókeıtesti máselelerdi jınaqtap, «Nur Otan» partııasyna hat ázirlep túsirdik. Onda Naryn qumynyń tozyp bara jatqandyǵy, ásirese orman sharýashylyǵy jóninde, qaraǵaılar men aq terekterdiń qulap jatqandyǵyn kórsetip, foto-sýretterdiń, kól tabandardyń sýsyz qalǵandyǵy, qum kóshkininiń eldi mekenderge qaýip týǵyzyp otyrǵandyǵy, tipti tutas qum astynda qalý qaýpi bar ekendigi, jáne qojalyqtardyń malyna qasqyrdyń úlken zııan keltirip turǵandyǵy jóninde kórsetildi.

Budan burynda Narynnyń ekologııalyq jaǵdaıy jóninde 1914 jyldan beri áldeneshe ret aıtylyp keledi, tipti «Oral óńiri», «Prıýrale» gazetteri betine maqalalar jarııalandy. Bókeılikter uıymdasqan túrde oblystyq ákimshilikke hatta joldaǵan bolatyn. Áıteýir bir mesheý tynyshtyq. Barlyǵyda eserýsiz qalady, bolmasa, bir-birine qaǵaz jazýmen, ár-túrli jaǵdaıǵa silteme jasaýmen shekteledi.

Burynǵy keńes úkimetin qylyshynan qan tamǵan dep qaralaımyz. Ol kezde gazet betine, meıli qaı jerde bolsyn, halyq sharýashylyǵynyń ár salasynda oryn alǵan kemshilikter men jaýapsyzdyqtar jaıly maqala kórinse, erteńine aq qylyshyn súıretip jetetin edi. Jan jaqty tekserilip, ony joıý jóninde naqtyly sharalar qabyldanyp, al eger kórsetilgen jaǵdaı eldiń ekonomıkalyq, áleýmettik damýyna zııan keltirgeni anyqtalsa, jaýapty joldastar jumysymen qoshtasatyn.

Bizdiń «Nur Otan» partııasyna joldaǵan hatymyzǵa baılanysty, qabyldanatyn kúni belgili bolǵannan keıin, aýdannyń jaǵaıyn jaqsy biletin joldastardan komıssııa quryp, onyń quramyna, burynǵy Orda aýdanynyń partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy, aýdandyq aýylsharýashylyǵy basqarmasynyń bastyǵy, sovhoz dırektory, «Oral óńiri» gazetiniń jaýapty qyzmetkeri jáne Orda aýdanynan qazirgi zamannyń sharýa qojalyǵynyń jetekshisin kirgizip baratyn boldyq. Qabyldanýǵa bir kún qalǵanda keletin adamdardyń aty-jónin, meken-jaıyn, IIN-in, telefon nomerlerin tez habarlańyz degesin, berdik. Sóıtip, barlyq saqtyq sharalary tolyqtaı qamtylǵannan keıin, qabyldaýynda boldyq.

Birden-aq áńgimeniń barysy kóńilimizden shyqpady. Bizdiń oıymyzsha, kórsetilgen máseleler boıynsha aýdannyń ákimi, oblystaǵy jaýapty vedomstvolardyń basshylary shaqyrtylyp, tıisti tapsyrmalar beriletin bolar dep eseptegenbiz. Sebebi, kórsetilgen jaǵdaı bir kúnde týyndaǵan másele emes qoı, aıta-aıta jaýyr bolǵan taqyryp, bolmasa bizderden tereńirek aqparat alatyn bolar dep oılaǵanbyz. Budan bizdiń uqqanymyz, kóterilgen máseleler jol-jónekeı iske asyrylar dep oılaǵan bolar, sebebi áńgimeniń barysy oshaq basyndaǵy áńgime dárejede órbigeni bizdi tań qaldyrdy. Keshikpeı jaýap aldyq, «aýdanǵa habarlandy, al eger buǵan qanaǵattanbasańyz, azamattyq kodekstiń statııalaryn kórsetken, sonymen qarýlanyp sotqa berýińizge bolady» degesin, bizder túsinbeı, bólim basyshsynan kimdi sotqa beremiz dep, telefon shalyp edik, ol sizdiń qalaýyńyz dep qysqasha jaýap berdi.

Bizdiń ókingenimiz eń bolmaǵanda, Naryn qumynyń astyndaǵy aýdan nár alyp ósip turǵan ǵasyrlyq ómiri bar qaraǵaılar men aq terekterdiń jappaı qulaýyna baılanysty arnaıy ekologtar men orman sharýashylyǵy mamandarynyń qatysýymen komıssııa qurylyp, sebebin anyqtap, jergilikti halyqqa aqparat berilmegeni.

Men oılaımyn, Oraldaǵy «Nur Otan» partııasynyń kósemi, osy biz halyqtyń atynan másele qozǵap otyrǵan «Naryn Qumyn» bile me eken dep.

Aýdan boıynsha máselelerge jergilikti bıliktiń kóńil bólmegeni shekten shyqqan soń baryp, jaǵdaıdyń «Nur Otan» partııasynyń dárejesine deıin kóterilip otyrylǵan joqpa. Aýdanǵa burynǵysha qaǵaz jazyp habarlaǵannan, ne shyǵady.

Aýdan ákiminiń taqqa otyrǵanyna segiz jyl boldy. Osy ýaqyttyń ishinde okrýgtiń ortalyǵyna baryp qaıtý, mindetti jylyna bir ret jınalys ótkizý bolmasa, aýdannyń túgel terrıtorııasyn aralap kórgen joq. Halyqtyń kókeıinde júrgen oılarymen bólisý, olarǵa pátýaly sóz aıtýdy bilmegesin, kezdesýge qushtar emes. Olardy sheshý úshin naqtyly qadam jasamaǵan adam, eshqashan pármendi jumys jasaı almaıdy.

Oraldaǵy ardagerler qaýymdastyǵy aýdannyń ákimine áldeneshe ret, qajet bolsa birigip halyqtyń saýalyna jaýap berip, kún tártibindegi máselelerdi retteıik dep hat joldasaq, qalada otyryp alyp meniń ústimnen aryz jazyp jatyr dep elde áńgime júrgizipti. Sonda oǵan tapsyrylǵan jumys kún kóristiń qamy emes, aýdandy basqaryp, eldiń ekonomıkasyn damytý, bolashaqty oılap aýqymdy máselelerdiń iske asýy úshin, solardyń jolyn tabý kerektigin oılaǵany jón emes pe? Ákimniń kóńiline qaramaı, keıbir jumystar jóninde usynys jasasań kóńiline aýyr alyp, meniń jumysyma aralaspańyz degendeı oı bildirip, qazir demokratııa dep, qalaıda óziniń pikirinde qalady.

Burynǵy aýdandy basqarǵan joldastardyń jumysynan habarlymyz. Aýylsharýashylyq jylynda qanshama naýqandy jumystar bar, mal qystaýǵa ázirlik, kóktemgi jumystar, qoı tóldeý jáne qyrqý, mal azyǵyn daıyndaý, óte jaýapty jumys. Mal ónimderin memleketke ótkizý, qanshama mádenı sharýalarly uıymdastyrý, oqý aǵartý, medısına salasyndaǵy, aıta bersek jalǵasa beredi. Tipti, qoımadaǵy tuqymnyń kóktemgi egiske jaramdyǵy jóninde joǵary partııa, keńes organdarynyń májilisinde jylyna eki ret qaralatyn. Osylardyń bárine aýdandaǵy búkil memlekettik organdardyń atynan bir adam jaýap berip, kerek jerinde sol adamnyń qoly turatyn.

Joǵaryda aıtylǵan Orda aýdanynyń ákimine joldanǵan bir hattyń jaýabynyń mazmunynda, aýdanda istelgen jumystardy shubyrtyp aıta kelip, ishinde qısaıǵan bosaǵany túzetip, esik qondyrǵanyn, áınegi synǵan terezeniń kózdelgenin aıta kelip, sońynda on eki kisiniń qoly tur. О́zinen basqa, orynbasarlary, aýdandyq máslıhattyń jaýapty qyzmetkerleri, «Nur Otan» partııasynyń jetekshisi, aýdandyq ardagerler keńesiniń, qyzyl krest, áıelder uıymynyń jáne saqshylar uıymynyń qol tańbalary bar. Tek qana quqyq qorǵaý organdarynyń basshylarynyń qoly joq.

Bókeılikterde erteden qalyptasqan, Narynnyń jyly jaı tabıǵatyna syıynyp, arqany keńge salyp, qysta maldy jaıyp shyǵamyz degen pikir bar. Sonyń nátıjesi bolar, ótken qys aýdanda óte aýyr jaǵdaıda ótti. Keıbir sharýa qojalyqtarynda shóp taýsylyp qalyp, mal kóp shyǵynǵa ushyrady. Jaǵdaıdy esitip aýdannyń basshylaryna nege habarlaspaısyńdar desek, olardan eshteńe shyqpaıdy, mal túgel qyrylyp qalsada. Kómek qaıdan bolsyn, eń bolmaǵanda, malshylardy aralap kórip, moraldy kómek berýge de jaramady. «Qaıran Narynnyń» tabıǵaty kómektespegende, taıaǵymyzdy ustap qalatyn edik dep renishterin bildiredi.

Naryn qumyna baılanysty ýaqyt ótken saıyn áńgime jasaıtyn máseleler jeterlik, jáne oǵan kóńil aýdarmasa, birden-birge kúrdelenip barady.

Birinshiden, Naryndy qorǵaý, tozdyrmaı paıdalaný, sonaý zamannan beri jalǵasyp, onyń ózektiligi sońǵy kezge deıin joǵalǵan emes. Ormandy qum alqaptarynyń arasyndaǵy ashyqtyq jerler arıdtyq jaıylymdarǵa jatady, ıaǵnı, shóleıt jáne jartylaı shóleıttik alqaptar dep atalady. Ondaǵy ósimdikterddi qorǵaý, tipti joıylyp ketpeýi úshin ádeıi kútim, qamqorlyq kerek, sebebi, olardyń tamyrlary tereńde emes. Ol úshin ejelden kele jatqan eń jeńil, ári tıimdi shara jaıylymdy almastyrý, maldy jaılaýǵa shyǵaryp, ashyqtyq jerlerdi mal aıaǵynyń taptaýynan bosatyp, tynyqtyrý.

Ekinshiden, bosaǵan jerler shabyndyqqa aınalyp, qysqa mal azyǵyn jasaqtaýdyń tııanaqty kepili bolyp sanalady.

Buryn, Naryn boıyn jaǵalaı ornalasqan Orda aýdanynyń sharýashylyqtary qar erip ketken boıda, sáýirdiń 10-15 deıin, 70-80 shaqyrym qashyqtyqqa, Kapýstın Iаr polıgonynyń basshylarymen kelise otyryp, qatqyl betke jaılaýǵa shyǵarylatyn. Bul qalyptasqan jaǵdaı. Malshylar osy sharaǵa kún ilgeri ázirlenip otyratyn edi. Sovhozdar malshy-shopandarǵa arnap qanshama jazǵy oryndar saldy. Sýmen qamtamasyz jasaý úshin, aǵashpen shegendelgen qudyqtar qazyldy jáne skvajınalar soǵyldy. Mamyrdyń 15-ne taman jaılaýǵa túgel shyǵyp ornalasqannan soń, halyqtyń kóńil kúıin kóterý úshin, jan – jaqty suranystaryn qamtyp, jylma-jyl jaılaý toıy ótkizilip, bul jıynǵa Kapýstın Iаr polıgonynyń basshylary, Atyraý oblysynyń kórshi aýdandary qatysyp, keıbir jyldary oblysymyzdyń Jaıyqtyń bergi betinniń aýdandarynyń basshylary ádeıi shaqyrtylyp qatysyp, ulttyq oıyndar, konsert berilip, eńbekshilerdi bir jelpindirip tastalynatyn.

Jaılaýdan malshylar qyrkúıektiń basyna taman, balalar oqýǵa barar shamada, keıin qystaqtaryna kóship kelip, abyr-sabyr, aldaǵy qystaqtyń ázirligine qamdanyp jatatyn.

Bul jaǵdaıdy, qazir, baıaǵyda sondaı qyzyqty zaman bolyp edi, dep eske alý bolmasa, umtyldy.

Narynnan maldyń jaılaýǵa shyqpaǵanyna 27-jyl boldy. Sonyń áseri bolý kerek, mal azyǵyn daıyndaýshylar, qazir shóptiń ónimdiligi azaıdy, tipti, ósimdikter dúnıesiniń botanıkalyq quramynyńda ózgergenin, buryn qum boıynda baıqamaıtyn, mal azyǵyna qajeti joq ósimdikterdiń paıda bolǵanyn aıtyp júr.

Bókeı Ordasy elge tanymal ıntellektýaldy ortalyq. Oǵan buryn respýblıkadan oblysqa kelgen qoǵam qaıratkerleri, jazýshylar, aqyndar, ataǵy burynǵy Odaqqa jaıylǵan ártister at basyn burmaı ketken emes. Jumyspen, bolmasa ádeıi kórý úshin keletin edi.

Oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshylyq qyzmetine kelgen M.Ihsanovtyń, Qazaq Respýblıkasynyń Moskvadaǵy elshisi bolyp jumys jasaǵan S.Jadanov ádeıi kelip, «Qum Naryndy» aralap kórgennen keıin, alǵan áserin tańdana aıtqanyn estigenbiz. Bul joldastar elimizdiń keń baıtaq jerinde bolǵan, kórgen, tabıǵatty baǵalaı biletin azamattar ǵoı.

El ıesimen tanylady. Ol úshin áýeli eldiń basshysy tanylý kerek. Sonda baryp el tanylady, ondaı Bókeılikti basqarǵan azamattar kóptep sanalady. Beridegi, 1972 jyly, aýdan jıyrma jyldan keıin qaıta qurylǵanda, umyt qalǵan Orda aýdanynyń ataǵyn ornyna keltirgen qurmetti R.Egizbaev, M.Nasımýllın, T.Myrzaǵalıev, M.Zulqashev sııaqty azamattardy eldiń halqy jaqsy biledi. Aýdan ajyrap jıyrma jyl bos qalǵan jerge, kórshiles Reseı, Atyraý oblystarynyń malshylary kóship kelip, ornalasyp, ornyǵyp qalǵan eldi. Aýdannyń terrıtorııasynan olardy shyǵarý, aýdannyń shekarasyn anyqtaý, ońaı bolǵan joq edi. Ol erlerdiń artynda atqarylǵan is qaldy. Aıtylǵan atalyq, ótkir sózderi qaldy. Olardyń bári halyqtyń aldynda, jadynda.

Oblystyń aýdandaryna bolyp jatqan jańalyqtardy teledıdardan kórip, gazet betinen oqyp bilip otyramyz. Ár túrli taqyrypta forýmdar, kezdesýler, mádenı sharalar, elinde jumys jasaǵan, qazir ómirden ozǵan azamat, azamatshalarǵa eskertkish, bıýst ornatyp, eske alý, burynǵy turǵan úılerine eskertkish taqta ilý, aýdannyń atynan sol eldiń jerinde oryn alǵan tarıhı oqıǵalarǵa baılanystyryp, kitap shyǵarýmen aınalysyp júrgen azamattarǵa alǵystan basqa ne aıtasyń.

Jumys jasap, ósken eliń bolǵasyn, keıde oılaısyń, osy «Han Ordasy» onyń atyndaǵy aýdan oblystyń kartasynan alynyp qalǵan joqpa eken dep? Nege deseńiz, kezinde dúrildep turǵan aýdanda, aýyz toltyryp aıtarlyqtaı is-sharalar estilmeıdi. Kezinde elge qyzmet istegen Narynnyń topyraǵynan jaratylǵan azamattar joq emes, bar. Aýdandy R.Karın basqarǵanda salynǵan mádenı, oqý aǵartý, halyqqa qyzmet kórsetý nysandarynan basqa, aýdan ortalyǵynda Saıhynda salynǵan batyrlar alleıasy, Ordada Uly Otan soǵysyna qatynasyp, maıdan dalasynda qalyp, elge oralmaǵan bozdaqtarǵa arnalǵan eskertkish, aýdandy elimizde toqyraý kezinde basqarǵan, keıin Jańaqala aýdanynda jumys jasap, qazir oblys ortalyǵynda qyzmette, Bókeı Orda aýdanyna baılanysty kóptegen máselelerge muryndyq bolyp júrgen L.Rashıt ulyn aıtýǵa turady.

Bolashaqta Bókeı Orda aýdany boıynsha atalyp ótetin aıtýǵa turarlyqtaı oqıǵalar kútip tur. Mysaly, han zamanynan beri jumys jasap kele jatqan bilim shańyraǵy. Ol mekteptiń tabaldyryǵyn batyr da, aqyn da, ǵalym da, qoǵam qaıratkerleri de attap ótken. Oǵan 180-jyl tolady, odan keıin aýdannyń quralǵanyna 50-jyl. Osy jumystar jóninde, aýdannyń ákimine qulaq qaǵys jasalsa, oǵan qoldaý jasaýdy jón kórip otyrǵan joq. Qazirgi kezde zaman ózgerdi, oǵan baılanysty adam ózgerdi.

Qazirgi kezde zamannyń talabyna qaraı, jańa qoǵam qalyptasty. Soǵan baılanysty osy keńistikte ómir súrip jatqan adamnyń qorshaǵan ortaǵa kózqarasy ózgerdi. Ásirese, ekologııalyq máselege basymdylyq berile bastady. Bul zańdy qubylys, jahandaný dáýiri. Ol kóshke ilespeı qalýǵa bolmaıdy.

Biraq bizde yqylym zamannan jalǵasyp kele jatqan, boıymyzǵa sińgen qundylyqtardy joǵaltpaı otyryp, sonyń ishinde Jer anaǵa degen kózqarasty máńgilik kemitpeýimiz qajet.

Meniń aıtaıyn degenim, Naryndy biletin, onyń qadirin baǵalaıtyn jannyń, ásirese, úlkenderdiń azaıyp bara jatqany sońǵy kezde baıqalyp júr. Olaı deıtinim, Naryndy baǵalaıtyn, sol jerde jumys jasaǵan, tabıǵatyna baılanystyryp, sharýashylyqty uıymdastyrǵan adam ǵana biledi.

Sondaı Bókeıliktiń týmasy, jasy toqsandy tóńkergen, Almatyda turatyn, Bókeı Orda aýdanynyń qurmetti azamaty, memlekettik marapattyń neshe túrin omyraýyna taqqan, sonyń ishinde aýyl sharýashylyǵyna eńbek sińirgen úzdigi medaliniń ıegeri T.Myrzaǵalıev aqsaqalmen ishinara habarlasqanda, eldiń amandyǵynan keıin, Narynnyń jaǵdaıyn suraıtyn. Orda aýdanynyń qaıta qurylýy sheshilmeı, Orda poselkesin ortalyq jasap sovhoz qurylǵanda, uıymdastyrýmen aınalysyp on alty jyl jetekshilik jasap, odan keıin alty jyl aýdanda basqardy. Narynnyń oı shuńqyryn jatqa biletin, alysta bolsa da, Bókeıliktiń kókeıtesti máselelerinen habarly, jany ashıtyn bolýy kerek. Nege deseńiz, ómiriniń eń qyzyqty shaqtary Narynda qaldy ǵoı.

Eldiń aýzynda júrgen bir maqal oıǵa kele beredi, «At aýnaǵan jerde, túk qalady» degen. Olaı bolsa, Bókeı Orda aýdanyn basqarýǵa kelip taqqa otyrǵanyna, N.Raqymjanovtyń segiz jyl boldy. Áli de qansha bolatynyn bir qudaıdyń ózi biledi. Biraq, kete qalǵan kúnde oılaı ma eken, bókeılikter aıtyp júretindikteı ne istedim, artymda ne qaldyrdym dep. Halyqqa esep berý jınalysyndaǵy baıandamasyn tyńdasań, árıne, qol qýsyryp otyrmaǵany belgili ǵoı. Bárin tizip aıta kelip, bolashaqtada jalǵasyn tabady dep aıaqtaıdy eken. Bizde ótken ǵasyrda bolashaqta bolatyn kommýnızmdi kúte-kúte sharshaǵanymyz eske túsedi.

Bir kezderi bókeılikti batyrlar eli depte atady. Jaýǵa shaýyp, qylyshyn qanǵa boıamaǵanmen, eńbek maıdanynda qajyrly eńbegimen, mindettelgen jumysqa asa jaýapkershilikpen qarap, eline sol mezgildegi qoǵamǵa tanymal bolǵan eńbek erleri jeterlik.

Joǵaryda Narynda 48 kolhoz, jylqy jáne túıe zaýyty boldy degen edik. Osy sharýashylyqtardy basqarǵan, bolmasa, qatardaǵy malshylar, shopandar jáne jylqyshylar eńbektiń eń joǵarǵy dárejedegi kórsetkishine ıe bolǵany úshin, memleket tarapynan baǵalanyp, 24 bókeılikke Sosıalıstik eńbek eri ataǵy berildi.

Qarapaıym jurtshylyq Naryndy «syrtyń dala, ishiń pana dep» qadirleıdi. О́ıtkeni, qaqaǵan qysta Narynnyń qalyńdyǵyna kirip ketken mal, ózdiginen ósip ónip júre beredi.

Birde, qar qalyń, Naryn qumy ishindegi mal baǵyp otyrǵan eńbekkerlerdi aralap júrip, botasyn moıyn shýdasymen jaýyp, moıynynyń astyna alyp, shógip jatqan ingenge tap boldyq.

Bizdi kórip, úrkip túregeldi. Al, botasy bolsa, ústindegi mamyq júni burqyrap, bizge pysqyryp qarap turdy. Bizdiń baıqaǵanymyz, tóldegenine 4-5 kúndeı bolýy kerek, ingenniń jatqan jeriniń qary erip, qaraıyp kórinip jatyr. Sonda Narynnyń malǵa, janǵa qamqorlyǵyn qansha aıtsaqta, artyqshylyǵy joq.

Bizdiń qazaq halqy qandaı jaǵdaıda da, úlkenniń yqpalynan shyqpaǵan, atalyq sózge toqtaǵan. Árbir sózdiń maǵynasyna, astaryna asa kóńil aýdarǵan.

Mahambettiń «Qaıran Naryn» degen bir aýyz sózine túsingen janǵa, kóńilinde uıalaǵan, eline degen saǵynyshty qyzǵanyshty, maqtanysh pen joqtaýdy syıǵyzyp tur ǵoı. Isataı men Mahambettiń ataq, erlik dańqy Narynda bastaldy. Deıturǵanmen, batyrlar elimizdiń qaı jerinen bolsada, elimizge, halqymyzǵa ortaq batyr. Olardy bólekteýge bolmaıtynyn bókeılikter jaqsy túsinedi.

Biraq, bertin kele, kúni keshege deıin, kórshi Atyraý eli qalanyń kórnekti jerinen Isataı men Mahambetke eskertkish ornatqanda bókeılikter oǵan qyzǵanyshpen qarap, oblys basshylaryna renishin jasyrǵan joq. Odan keıin qos batyrdan buryn, Oral qalasynda Jáńgir hanǵa esrkertkish qoıǵanda, bókeılikter oǵan da syn kózben qaraǵan bolatyn.

Táńirge shúkirshilik etemiz, ótken jyly kóńildegi kópten beri sheshilmeı júrgen túıin tarqatylyp, músinshiler qos batyrdyń beınesin somdap, eskertkish ornatyldy. Biraq, jalpaq Narynǵa, kári Jaıyq pen qazaqtyń armanyna aınalǵan Edildiń arasyndaǵy sary dalaǵa syımaǵan Isataı men Mahambetke jer jetpegendeı, bir qýysty máńgilik mekenine aınaldyrdy. Eń bolmaǵanda, Han Ordasyna aparyp ornatqanda, búkil bókeılik kózdiń qarashyǵyndaı baǵyp, kútip, boılaı da basyna baryp taǵzym jasap, qajet bolsa, soǵan jumsalatyn qarjyny halyq óz moınyna alatyn edi.

Másele onda turǵan joq, qos batyrdyń orny kórnekti jer bolý kerek edi. Ásirese, jastar, óskeleń urpaq kórip bilýi kerek qoı. Sońǵy kezderi kıeli oryndarǵa jańadan otaý qurǵan jastar, mektepten oqý bitirip jan-jaqqa mamandyq izdep jolǵa shyǵatyn jas túlekter baryp shyǵý, jaqsy úrdiske aınaldy. Isataı men Mahambettiń qazirgi turǵan jeri, qalaǵa kelip ketetin jolaýshylardyń esebin alyp turǵan post MAI-dyń mindetin atqaryp turǵandaı kórinisi, kóńilge kirbiń uıalatady. Bizdiń sońǵy kezderi sanamyzǵa belgisiz bir kúshtiń bar ekeni dendep endi. Basyna qıynshylyq túskende, birinshi qamqorshym dep eseptep, alladan raqymshylyq suraıdy.

Sol sııaqty, bókeılikterde jaratqanǵa jalbarynyp, qos batyrǵa jan bitirýdi ótinip, Narynǵa kelip, jaǵdaıdy kórip, Isataı qynabynan qylyshyn sýyryp, jaýapty sheneýnikterden oryn alǵan jaýapsyzdyqty joıý úshin, tez shara alýdy talap etse, qatqan seń erip, qozǵalar ma edi, qaıter edi.

Maqalanyń negizgi arqaýy sýǵa baılanysty bolǵannan soń, qazirgi ýaqytta Muratsaı sý qoımasyndaǵy bar sýdan, aýdan eshqandaı paıda kórip otyrǵan joq. Onyń jaqsylyǵyn Reseıdiń Volgograd oblysynyń kórshi aýdandarynan kelip, balyq aýlaýǵa, dem alýǵa kelgender ǵana qaıyryn kórip otyr. Kúni búgin qoımada boljam boıynsha, 5-6 mıllıon kýb sý bar dep eseptelinedi. Jalpy sıymdylyǵy 18 mln kýb, muny bir qajetke jaratý kerek qoı. Ony oılastyryp qasynda burynǵy Muratsaı sovhozynyń ortalyǵy bolǵan aýyl bar. Sonyń halqyn kásipke tartyp, uıymdastyratyn adam kórinbeıdi.

Men bir mysal keltireıin, Jambyl oblysynyń Qordaı aýdanyna jol túsip, aǵaıyn qýalap barǵanymda, keńes úkimeti kezinde sovhoz bógegen, sý qoımasyn eki aǵaıyndy jigit jalǵa alyp, balyq ósirip, ózderiniń nápaqasyn taýyp, ári aýdannyń suranysyn ótep otyr. Qyzyǵýshylyq tanytyp surastyryp qaraǵanda, olda ońaı sharýa emes eken. Biraq, aýdan tarapynan qoldaý barshylyq, qarjy alýǵa kómektesetin kórinedi. Basqa da qajetti kómek beriletinin aıtyp otyrdy. Al oılap qarasań, osynda da mundaı sharýa uıymdastyrýǵa bolady. Qazirgi plotınadaǵy 5-6 mln. kýb sý az sý emes, tek uıymdastyryp qoldaýdy qajet etedi.

Jalpy, Jánibek aýdany arqyly jyl saıyn Edilden Pallasovka aýdanyndaǵy sý júıesi arqyly 26 mln kýb sý keledi. Sodan Orda aýdanyna tek qana 2,6 mln kýb beriledi. Nege kelgen sý teń bólinip 13 mln berilmeske? Bul sýdy jiliktep bólip otyrǵan kim? Bul jóninde Orda aýdanynyń ákimdigi másele kóterip, shuǵyldanyp otyrǵan joq. Qazaqta suramaǵan balaǵa, tamaq berilmeıdi degen sóz bar. Bolmasa, aýdanǵa qajetti máselelerdi kóterip, joǵarydaǵy basyshynyń basyn qatyrǵansha, úndemegen adam úıdeı páleden qutylady degendi jón bolady dep otyrǵan bolýy kerek.

Aýdan ákiminiń esep berý jınalystarynda, bolmasa aýdanda oblystyq maslıhattyń depýtaty bar, oblystyq maslıhattyń sessııalarynda joǵarydaǵy jaǵadaılarǵa baılanysty birde bireýi másele kótermegen. Sonda olardyń jumysyna joǵaryda áńgimeler kirmeı me? Olardy qazirgi atqaryp otyrǵan jumysyna bararda, taǵaıyndalǵanda jergilikti halyq qoldady ǵoı.

Jánibek aýdany bolsa da bolashaqqa qosymsha 6 mln kýb surap másele kóterip otyr, sonda aldaǵy jyldan bastap 32 mln sý kelýi múmkin.

Oblysta Muratsaı sý qoımasy arqyly, «Sholaq Qopa» kóline sý aıdaý úshin aınalma kanal qazý kerek degen usynys bar. Ol degen qısynsyz sóz. Ol úshin qoımadaǵy sýdyń kólemin 18 mln kýbqa jetkizý kerek jáne boılaıda sol deńgeıde ustap turý qajet. Bul jospar iske aspaıtyn jumys.

Sońǵy qyryq jylda bir ret kóktemgi erigen qar sýynyń kelgeni sonshalyq, plotınany buzý qaýpi bolǵanda, aınalma kanal arqyly sýdy bógettiń ekinshi jaǵyna sýdy aǵyzyp, saıdaǵy sýdyń deńgeıin tómendetkennen keıin, bógettiń aman qalǵanyn biz jaqsy bilemiz.

Qazirgi jaǵdaıda plotınadaǵy sýdy «Sholaq Qopa» kóline aǵyzý múmkin emes. Bógettiń bıiktigi sý deńgeıinen áldeqaıda bıik. Ol úshin plotınaǵa túbegeıli rekonstrýksııa jasaý qajet.

Bógetti buzbaı saıdyń tabanyn tereńdetip qazyp, bógettiń astyna shlıýz ornatý arqyly sýdy aǵyzýǵa bolady. Sonda ǵana másele sheshiledi. Biraq bul jumys kúrdeli.

Bolmasa, ekinshi joly bar. Jánibek aýdany arqyly Edildiń sýy orda aýdanynyń shekarasyna kelip tur. Sony 23 shaqyrymdaı qazyp jalǵastyryp, «Sholaq Qopa» kóline sý quıýǵa bolady.

Ol úshin Orda aýdany tıisti jobalaý mekemeleri arqyly kanaldyń jobasyn jasatqyzyp, ázirlese oblys ortalyǵyna «QazSýshar» mekemesi jumysty bastap ketýge kúni búgin ázir ekenin aıtyp otyr.

Sońǵy kezde aqparattyq keńistikte, ár-túrli basylymdarda ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa memleket tarapynan úlken basymdylyq berilýde. Naqtyly sharalar qabyldanýda. Onyń oryndalýy úshin qomaqty qarjy bólinýde.

Osy múmkindikti paıdalanyp qalý úshin, jergilikti quzyrly organdar kúni búginge baılanysty aýdannyń qajettiligin anyqtap, oǵan kerekti qujattardy daıyndap, jobany jasaıtyn mekemelerge tapsyrma berip, aldaǵy jyldyń josparyna kirgizýge artynan qalmaı júrip oblystyń aldyna qoıyp jumys jasasa báride sheshiledi.

Naryn qumynyń astyndaǵy sý jóninde qaladaǵy «Bókeı Orda aýdanynyń ardagerler» qaýymdastyǵy eldiń ótinishi boıynsha másele qozǵap, oǵan oblys basshysynyń kóńil aýdarýyn suraýy oryndy. Bul másele qazir aıtylyp otyrǵan joq. Burynnan ol sýdy qozǵamaý kerektigin, ol túgel Naryn qumyna, ásirese ormanǵa áseri bolady degen kózqaras burynnan bar. Onyń ústine, qaraǵaılar men aq terekterdiń jappaı qulaǵanyn kórip, jaǵdaıdy anyqtaýdy suraǵanda, Orda aýdanynyń ákimi jalpy sý deńgeıiniń tómendeýin, aýdan kóleminde mal basynyń burynǵy sovhoz kezdegiden kóbeıip ketkeninen degen pikir bildirgen. Ol joldastyń jer ústindegi eldiń órkendeýine qajet sharýamen aınalysqany, eldiń tarıhymen tereńirek tanysqany jón bolar. Jeti qabat jerdiń astyna túsip nesi kerek.

Bókeıliktiń baılarynyń tórt túlik mal basyn qatar ósirip, pálen myńdap jylqy aıdaǵan, Shamaq baıdyń bir ózi myńnan astam túıe ósirip, osy maldardyń bári qaýǵa tartyp, qudyq sýymen sýarylǵan kezde eshqandaı sýdan tapshylyq kórmegen.

Sonymen qatar, saıasatqa da kóńil aýdarý kerek. Mal kóbeıip ketti degen ne sóz? Bizdiń keıbir oblystarymyz Kanadadan, basqa elderden ónimdi kóp beretin iri qara mal tuqymyn ushaqpen tasyp, kóbeıte almaı jatqanda, bizdiń jergilikti qojalyqtardyń mal basyn kóbeıtkenin qoldaý kerek.

Memlekttiń azyq-túlik qaýipsizdigine baılanysty shaǵyn bıznesti damytý,sonyń ishinde mal sharýashylyǵymen aınalysatyn sharýa qojalyqtaryna qoldaýdy tómendetpeýdi tapsyryp, ol jumys ádeıi baqylaýda ustalýda. Nege deseńiz, bizdiń memlekettiń eksportqa shyǵarylatyn mal ónimderiniń basty túri mal eti, sonyń ishinde iri qara, qoı etine suranys kóp.

Kórshi memlektterdiń bizdiń mal ónimderine qyzyǵýshylyq tanytýdy jyldan jylǵa kóbeıýde, jáne ekologııalyq tazalyǵy jaǵynan sapasy joǵary bolyp eseptelinedi. Onyń basty sebebi, maldarymyzdyń basym kópshiligi daladaǵy tabıǵı shóppen qorektenip, et jınaıdy. Soǵan baılanysty úkimet maldyń aıaqtaı shet jerge shyǵarylýyn shektedi.

Sovhozdar tarap, sharýa qojalyqtary qurylyp, jeke-jeke óz aldyna jumys jasaı bastaǵanda, olardyń qaraýyndaǵy sol kezdegi maldyń basyna qaraı, ormandy alqaptardyń arasyndaǵy ashyqtyq jerler ár túrli kólemde jer tilimderi jeke menshikterine berkitildi. Qazirgi kezde sharýa qojalyqtyrynyń sharýasy órge basyp, mal basy kóbeıdi. Iri qarany 500-1000, jylqy 1500-2000 basqa deıin jetkizip baǵyp otyrǵan kásipkerler jeterlik. Olardyń ekonomıkalyq, qarjylyq múmkinshiligi joǵary, sharýaǵa qajetti tehnıkanyń qaı túrinde satyp alyp, bolmasa jalǵa alyp paıdalanyp otyr. Bul qýanarlyq jaǵdaı.

Biraq qazirdiń ózinde jerdiń tarlyǵyna baılanysty keleńsiz jaǵdaıdyń sheti kórine bastady. Zootehnıkalyq erejege baılanysty 1ga jer 7-8 teńestirilgen mal basyna eseptelinse, al qazirgi maldyń basyna shaqqanda birneshe ese ósti. Bul jaǵdaı memleket tarapynan rettelmese bolashaqta jaqsylyqqa aparmaýy ábden múmkin.

Aýdanda jer joq emes jetedi. Jekege alǵan jeri Naryn qumynyń ishinde bolǵandyqtan, halyq odan alystap eshqaıda barǵysy kelmeıdi. Qorytyp aıtqanda, eldiń barlyq maly qum boıynda. Osynyń barlyǵy kelip ekologııalyq jaǵdaıdyń qıyndaýyna ákelip soqtyryp otyr.

Naryn qumynyń boıyndaǵy órmekshiniń toryndaı sharlaǵan jol, maldyń shubyryndy izderi ashyqtyq jerlerdiń joǵarǵy qabatyn iritip, qumnyń qozǵalýyna áser etip, qum kóshkininiń paıda bolýyna ákeldi. Qazirdiń ózinde burynǵy Iskra sovhozynyń №2, orda keńsharynyń №2,3,4 bólimsheleriniń ortalyǵyn qum basýǵa aınaldy. Bolashaqta eldi kóshirip basqa jerge qonystandyrý máselesi týyndaýy ábden múmkin.

Jol túsip Han Ordaǵa bara jatqanymyzda, Bısen aýylynan shyǵyp júretin tóte joldar túgel qum astynda qalǵan. Jolshybaı Orda sovhozynyń ekinshi bólimshesiniń qasynda qabaq basynda, úlken qaýym zırat bar edi. Sondaǵy máńgilik tynyshtyqta jatqan jerlesterge duǵa baǵyshtaıyq dep burylsaq, túgelge jýyq qum basqan. Zırattardyń tórt qulaǵy shoshaıyp, sýǵa batqan adam qolyn erbeńdetip kómek suraǵany sııaqty kórinisti elestetti.

Bul qaýiptiń aldyn alýdyń birden - bir joly Han Ordasyndaǵy ǵasyrdan astam ýaqyt jumys jasap kele jatqan Orda orman sharýashylyǵy mekemesiniń jumysyn durystap jolǵa qoıý qajet. Bul mekemeniń jumysy jóninde joǵaryda aıtyldy. Al osy ýaqytta talapqa saı jumys istep jatqan joq. Aýdannyń jalpy jaǵdaıy jóninde «Nur Otan» partııasynda bolǵanymyzdy, bul mekemege jańadan barǵan basshysynyń kiretin úıi joq, kóringen úıdiń bosaǵasynan syǵalap júrgenin estidik. Osy zamanda bul ne masqara, bolystaǵy bul mekemeniń basty organy qaıda, bolmasa, aýdannyń ákimshiligi kómektesýi kerek emespe?

Aýdan ortalyǵy Saıhyn, Orda poselkesi oblystan 550-560 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan, buryn jol qatynasy qıyn bolǵandyqtan, Odaq kezinde kórshi Astrahan, Volgograd oblystarynyń, onyń jaqyn aýdandarymen qatynasyp, kóptegen máseleler sheshile beretin, turmysqa kerekti buıymdar, azyq-túlik, tipti qurylys materıaldaryn alatynbyz. Temir jol qatynasy jaqsy boldy. Keıin irgemiz bólektengennen keıin jaǵdaı qıyndady, oblys ortalyǵymen úzbeı qatnynas jasaýǵa týra keldi.

Oral qalasyna baratyn tas jol eki-úsh aýdannyń terrıtorııasynan ótetin bolǵandyqtan, joldyń kútimi tıisti deńgeıde bolmaıtyn, onyń ústine jazda jańbyr, qysta boran, kóktemde qar erigen kezde balshyq, júristi qıyndatyp, joldyń qııametin jolshy biledi degendeı, júıkeni jegideı jep, qıyndyq týǵyzǵanyna qansha zaman boldy. Bul joldyń qıynshylyǵy men azabynan qansha jannyń ómiri qıyldy. Qansha adam múgedektikke ushyrady. Uzaq jolda kele jatyp, joldyń eki jaǵyndaǵy ár jerde qazaǵa ushyraǵan adamǵa qoıylǵan belgini kórgende, atasyna nálet, endi qaıtip júrmespin dep oılaısyń. Biraq, ómirdiń talabynan attap kete almaısyń, júrýge týra keledi.

Myń bir tún hıkaıasyn oqyǵanym bar, jylǵa aınaldyrsań úsh jyl eken. Al, bul jyldyń tarıhy birneshe myń bir túnge jetedi. Esimde bul joldy salý oblysta áńgime bolǵanda, dúnıege kelgen balalar qazir er jetti, endi sol balalar qolyna kúrek alyp kirispese, bul joldyń aıaqtar mezgili bulyńǵyr.

О́tken joly joldy tezdetip bitirý úshin, joldyń aıaqtalar jaǵynan keri qaraı salý kerek degendi estigende, bulda bir oılap tapqan ádis, joldyń bitýi sondaı uzaqqa sozylatynyn sezgenbiz.

Bul uzyn jolmen men kóp júrdim. Jańaǵy qıynshylyqty aıtqanmen júrip kele jatyp, joldyń eki betine kóziń tússe, yńyrsyǵan mal, úıir-úıir jylqy, iri qaranyń tabyndary, baqshada pisip jetilgen qarbyzdaı domalap jatqan qoı otarlary. Sony kórgende kóńiliń jáı taýyp, báride umytylatyn. Al, qazir bul jolǵa shyqsaq, kózge kórinetin aspanda qalyqtap ushyp bara jatqan qara qus, jemtik izdegen túlki, buryn malmen aralasyp júrgenin kóretinbiz. Endi ol toqtap saǵan qarap turyp, sol jaǵdaıǵa ákelegen sender degendeı quıryǵyn bir bulǵap, óz baǵytyna kete barady.

Bókeılikter ne kórgen joq, bári de ótti, umtyldy. Biraq, tilenshige jol qarsy degen sóz bar. Qazir qasqar degen pálege tap boldy. Naryn qumy qasqyrdyń uıasyna aınaldy. О́sip ónýine óte qolaıly. Mal óz aldyna, endi adamǵa qaýip tóndire bastady. Narynǵa barsań myltyq asynǵan bir adam, bireýi ıyǵynda bolsa, ekinshisi taqymynda. Endi bir tótenshe jaǵdaıdy eske túsiredi. О́tken ýaqytta Ordada qasqyr adamǵa shabýyl jasap, eki kisini jaraqattap, dárigerlerdiń kómegimen aman qalǵanyn el biledi.

Buryn árbir sharýashylyq qasqyr aýlaıtyn ańshy ustap, eńbek aqysyn taǵaıyndap, bul ańnyń kóbeıip ketpeýi úshin ádeıi jumystanatyn. Qazir qumnyń arasynda ondap órip júr, sharýa qojalyqtarynyń malyna zııan keltirýde, ásirese iri qara men jylqy malynyń tólin qyryp jep jatyr. Árbir sharýa ıeleri 30-40 bas tólden aıyrylyp, ne isterin bilmeı túńilýde.

Bul másele joǵarǵy jaqqa jetkizilgenmen, eshqandaı shara alynyp jatqan joq. Nege deseńiz, olardyń maly túgel ǵoı. Bizde jaman ádet qalyptasqan, qasqyrdyń shabýylynan jaraqattanyp adam sarapshylar arqyly dáleldenip, zańdy tirkelmeı eshkim qozǵalmaıdy, jáne qasqyrdy atýǵa memleket tarapynan tıym salynǵan degen tártip bar dep qulaq aspaıdy. Bul sózdiń tórkini qaıda jatyr, sony bilmeı halyq sharshady. Gazet betinen, basqada aqparat quraldarynan qundyz, ondatr, bulǵan, túlki, qoıan ósirip, olardyń terilerin óńdep, ishki qajetke bolmasa, eksportqa shyǵaryp, memleket aralyq saýda-sattyqpen aınalysyp qyrýar qarjy túsiredi degendi bilemiz. Al, qasqyr ósirip tabysqa keneldik degendi estigen joqpyz.

Qazir, sońǵy ýaqyttarda gazet betinde kóp jarııalanyp júrgen taqyryp jemqorlyq, parqorlyq, uıymdasqan qastandyq, bolmasa qazirgi jer betin jaılaǵan indet eki aıaqtynyń bárin eshqaıda shyqpaı tórt qabyrǵanyń ishinde otyrýǵa shaqyrǵanda, syrtqa shyqsa indetke dýshar bolyp, shybyndaı janyn qaıda qoıaryn bilmeı qınalǵanda, qolda bar dári-dármekti jasyryp, ıa bolmasa birneshe ese ósirip, qymbatqa satylǵanyn estip jatyrmyz. Bul da qastandyq. Aýyldaǵy halyqtyń bar kúnkórisi, malǵa qarap otyrǵanda, qasqyrdy atýǵa tyıym salýda qastandyqtyń bir túri emespe eken degen oı keledi.

Bul jaman aýrý aýylǵa da boılap kirip, typ-tyıysh otyrǵan eldi de, ashyq aıtylmasa da, ábigerge salǵany anyq. Sonda búkil ǵumyry Narynda ótken bir úlken kisimiz, sizderge ne bolǵan, as-sýlaryńdy alyp, báribir jumys joq myna bizdiń Narynǵa kelip, ormandaǵy ósip turǵan qaraǵaıdy qushaqtap nege jatpaısyńdar. Eshqandaı dáriniń keregi joq, Narynnyń bir jutym aýasy sizderdi jamanattan qutqarady degende estigenbiz. Bul aqyrynda shyndyqqa aınaldy.

Joǵaryda bókeılikterdi tolǵandyryp otyrǵan aqýaldy qaǵaz betine túsire kele bir emes, on emes, bir taıpa eldiń únin elimizdiń Prezıdenti Qasym-Jomart Kemel uly Toqaevtyń halyq únine qulaq asatyn úkimet bolý kerek degen tujyrymdamasyna baılanysty, úkimettiń qulaǵyna shalynsa, májiliste otyrǵan Batys Qazaqstan oblysynan jurtshylyqtyń qoldaýymen saılanǵan depýtattary estip, qoldasa, jaǵdaı ózgerer dep oılaımyz.

Ár adam óziniń týǵan ólkesiniń kórkeıgenin, tozbaǵanyn, eldiń aýzynda aıtylyp júrgenin kókseıdi. Sondaı jerdiń biri jalpaq Bókeıliktiń maqtanyshy, «jumaqqa» teńegen «Naryn qumy» bolashaqta memlekettik qoryqqa aınalsa, úkimet tarpynan ádeıi baǵdarlama jasalyp qorǵalsa, Batys Qazaqstan oblystyq «Han Orda» tarıhı mádenı arhıtektýralyq etnografııalyq mýzeıine qosylyp, týrısterdiń kelip tamashalaıtyn ornyna aınalar edi. Bul máselelerdi sheshýdi úkimettiń bıligine qaldyryp, qorytyndysyn kútemiz.

 

 

Muqas SPANDIIаROV,

Oraldaǵy «Bókeı Orda» aýdanynyń ardagerler qaýymdastyǵynyń jetekshisi

 

Sońǵy jańalyqtar

Nar Narymbetov edi...

Qazaqstan • Keshe

«Omıkron» shtamy oqshaýlaıdy

Koronavırýs • Keshe

Portrettegi parasat

Elbasy • Keshe

Almatyda 5G jelisi iske qosyldy

Tehnologııa • Keshe

Uqsas jańalyqtar