ITAKA – Búkil álemdi ábigerge salǵan COVID-19 vırýsy men «lokdaýn» sózi taǵy bir márte kúndelikti ómirimiz ben turmys-tirshiligimizge tildiń kúshi qanshalyqty yqpal etetinin kórsetti. Ony beıneleý úshin paıdalanatyn sheksiz oqıǵalar jáne shekteýli sózder men sóz tirkesteri saıasatty júrgizýde fılosofııalyq túıtkil týǵyzady. Oǵan adamdardyń sóıleý stıli saıası ıdeologııasynan habar beretinin qossaq, másele kúrdelene túsedi.
Pandemııamen kúrestegi basty saıası talqy lokdaýnnyń aınalasynda órbidi. Biraq máseleniń bárin eki suraqqa («Lokdaýn kerek pe, joq pa?») nemese qarapaıym saýalǵa («Qashanǵa deıin lokdaýn engizý kerek?») telip qoıý onsyz da kúrdeli túıtkildi qıyndata túsedi.
Mundaı syńarjaqtylyq AQSh prezıdenti Donald Tramptyń keıingi baıandamalarynda jıi aıtyldy. Aıovo shtatyndaǵy saılaýaldy naýqany kezinde Tramp «Baıdenniń jospary senderdi lokdaýnǵa otyrǵyzyp, Amerıkany túrme memleketke aınaldyrmaq», dedi. Sondaı-aq ol týıtterdegi paraqshasynda «Baıden elimizge LOKDAÝN engizbek, bálkim birneshe jylǵa. Aqylǵa syımaıdy. Eshqashan LOKDAÝN bolmaıdy», dep jazdy. Osylaısha Tramptyń koronavırýs pandemııasyn ozbyr saıasatqa aınaldyrýy solshyl toptyń qorǵanysqa kóshýine ıtermeledi. Sebebi olar prezıdentke qaraǵanda, ǵylymǵa súıenip, lokdaýnnyń tıimdi tustary mol ekenin maquldaǵan edi.
Lokdaýnǵa qatysty mundaı kózqaras ustanyp, pikirtalas júrgizýdiń qanshalyqty zııan ekenin túsiný úshin mynandaı jaǵdaıdy elestetip kórińiz. Meıramhanalardyń birinde qonaqtary tapsyrys bergende tamaqtyń tuzy 0-10-ǵa deıingi deńgeıde bolýyn surady delik. Bul ondaǵy jaǵdaıdy qıyndatyp jiberedi. Máselen, 7-deńgeıli tamaq suraǵandar deserti tym tuzdy bolyp ketkenin aıtsa, 0-di tańdaǵandar pıssasyna múldem tuz salynbaǵan dep shaǵym aıtady.
О́kinishke qaraı, mundaı oqıǵa dál qazir álem elderiniń pandemııamen kúres áreketinde baıqalady. Iаǵnı, saıasatty júrgizýdiń myńdaǵan ólshemi bar. Máselen, bılik barlardy jaýyp, mektepterdi ashyq qaldyrady nemese maska kımegenderge úıden shyqpaýdy surap, kıgenderin kóshege shyǵýyna ruqsat beredi. Sondaı-aq vırýsqa qarsy álsiz adamdardyń araqashyqtyq saqtaýyn surap, COVID-19-ǵa qarsy ımmýnıteti joǵary turǵyndarǵa shekteý sharalaryn bosańsytýy múmkin. Indetpen kúreste mundaı «farmasevtıkalyq emes» sharalardy qabyldamaý, jaǵdaıdy ýshyqtyryp jiberedi.
Osy oraıda áli kúnge deıin jetkilikti nazar aýdarylmaı kelgen bir másele bar – COVID-19 indetiniń geografııasy. Bir jaǵynan Amerıka men Eýropadaǵy, ekinshi jaǵynan Afrıka, Azııa jáne Tynyq muhıty elderindegi tirkelgen oqıǵalar men ólim kórsetkishteriniń aıyrmashylyǵyn tek saıasatqa tirep qoıýǵa kelmeıdi.
Mysaly, Fılıppın prezıdenti Rodrıgo Dýterteniń málimdemesi asyra silteý ekeni anyq baıqalady. Ol óz eliniń jalpy ólim koeffısıenti (mıllıon adamǵa shaqqandaǵy koronavırýstan ólim kórsetkishi) 76-ǵa teń ekenin, Ispanııada 964-ke jetkenin keltirip, indetpen kúrestiń tıimdi júrgizilgenin málimdedi. Shynyn aıtý kerek, bul múldem durys emes. AQSh-tyń jalpy ólim koeffısenti – 827-ge teń, odan kedeı Vetnamda bul kórsetkish 0,4 dep, amerıkalyq densaýlyq saqtaý salasy kúıredi deýge múldem kelmeıdi.
Mundaıda geografııalyq uqsastyqqa erekshe nazar aýdarylýy tıis. Buǵan deıingi aýrý túrleri, turǵyndardyń ımmýnıteti, basqa vırýstarǵa shaldyǵýy, ekologııa sekildi basqa da máseleler áli de anyqtaýdy qajet etedi. Saıasattyń áserin naqty baǵalaý úshin sol aımaqtaǵy jaǵdaıdy salystyrý qajet.
Úndistandaǵy jaǵdaı da lokdaýn sóziniń maǵynasy qanshalyqty ekenin anyq ańǵartady. El bıligi 24 naýryzda lokdaýn engizdi. Jospar boıynsha bul Eýropadaǵy shekteý sharalarynan da qatań, yqtımal karantınderdiń ishindegi eń qattysy bolýy tıis edi. Mundaı saıası sheshimniń kemshiligi bir-eki aptadan keıin kórindi. Bılik eldegi úlken qalalarda jumys isteýge kelgen kedeı mıgrant jumysshylardyń jaǵdaıyn oılaǵan joq. Birneshe kún boıy jumyssyz, aqysyz qalǵan olar júzdegen shaqyrymdy jaıaý júrip ótip, alystaǵy aýyldaryna qaıtýyna týra keldi. Iаǵnı, Úndistannyń qalalary, kentteri men ekonomıkasyna lokdaýn engizilgenimen, 23-40 mıllıonǵa jýyq mıgrant jumysshy erkindikke qoıa berildi.
Mundaı qate qadamnyń saldary statıstıkadan baıqalady. Úndistanda kún saıyn anyqtalyp jatqan jańa naýqastar sany alty aıdan beri toqtaýsyz ósip keledi. Mundaı úrdis birneshe jerde bar. Úndistannyń jalpy ólim koeffısıenti 99-ǵa teńesip, Ońtústik jáne Shyǵys Azııa elderindegi eń joǵary deńgeıde tur. (Afrıkadaǵy kóptegen elden de joǵary). Munyń basty sebebi – lokdaýn koronavırýstyń tarap, elge jaıylyp ketýine ákelip soqty.
Biraq ótkendi aıtyp qol qýsyryp otyrǵansha áreket etý kerek. Keminde qaýipsiz, tıimdi vaksına ázir bolǵanǵa deıin búkil álem elderi túrli deńgeıdegi shekteý sharalaryn, lokdaýn jáne áreket etý erejelerin qabyldaýǵa tıis. Sondaı-aq múmkindiginshe bul qadam polısııa kúshimen emes, sendirý jáne kóshbasshylyq arqyly engizilýi qajet.
Mynandaı usynys bar. Endi COVID-19-ben aýyrǵan, vırýsqa qarsy ımmýnıteti bar adamdardyń kómegine súıenetin sát týdy. Olardy mindetteýdiń ornyna, ımmýnıteti qalyptasqan adamdarǵa indetpen tikeleı kúresetin jumystardy usynyp, joǵary jalaqy tóleý kerek. Bul ekonomıkany toqtatpaı, taýar jetkizýdi jalǵastyra berýge jol ashady.
Osylaısha bılik bastama jasap bergennen keıin naryq kúshi iske kirisip, óz mindetin oryndaıdy. Bul usynystyń qaýipti tusy bar. Ony joqqa shyǵarmaımyz. Biraq munyń múmkinshiligi zor. Immýnıteti qalyptasqan adamdarǵa jumys isteý arqyly ekonomıkasyn júrgizgen elder eki ese paıda kóre alady.
AQSh-taǵy saılaý aıaqtalǵannan keıin lokdaýnǵa qatysty pikirtalasty júrgizý jeńildedi. Qýantarlyǵy, kóptegen solshyl jekelegen lokdaýn men áreket etý erejelerin qoldaıdy. Bul ekonomıka men qoǵamnyń jumys isteýin jalǵastyrýǵa múmkindik beredi. Buǵan deıin lokdaýnǵa qarsy bolyp kelgen Tramp 2021 jylǵy 20 qańtardan bastap ózin Aqúıde lokdaýnǵa otyrǵyzbaıtynyn eskersek, AQSh-tyń koronavırýspen kúresi óz jemisin berýge tıis.
Kaýshık BASÝ,
Álemdik banktiń burynǵy bas ekonomısi, Úndistan úkimetiniń ekonomıkalyq keńesshisi qyzmetin atqarǵan, Kornell ýnıversıtetiniń ekonomıka professory
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org
