Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Baısaldy el baıqamaı qate jibermes» degen qaǵıdany bizdiń el myqty ustanady. 1991 jyly 12 maýsymda Reseı egemendigin jarııalady, ol túsiniksiz jaǵdaı boldy. 2001 jyly Reseıdiń Federasııa Keńesi egemendiktiń onjyldyǵyn atap ótpekshi bolyp, TMD elderinen delegasııalar shaqyrdy. Qazaqstannan bir top depýtat qatystyq. Reti kelgende Federasııa Keńesiniń tóraǵasy Egor Stroevtan «Reseı egemendikti kimnen aldy. Ol kezde Odaqta tek Reseı men Qazaqstan qaldy ǵoı. Reseı Reseıge egemendik bere almaıdy, sondyqtan Reseıge egemendik bergen Qazaqstan» dedim. Parasatty adam ǵoı, betime kúlimsireı qarap: «Keshke banket bolady, sonda áńgimeni qyzdyramyz», dedi.
Reseı depýtattary bolsa, Reseıdiń egemendigi Elsın men Gorbachevtiń bılik bólisýleri desti. Búginde 12 maýsym – Reseı kúni. Al odaqtas respýblıkalardyń táýelsizdik alýyn reseılik saıasatkerler «sýverenıtet sherýi» dep synady. Kúni búginge deıin keıbir reseılik depýtattar «pıǵylyna qaraı qımyly» degendeı ımperııalyq ústemdikti ańsaıdy. Reseı tipti kúsh kórsetedi. Grýzııamen soǵys, Moldavııany bólý, Donbass pen Lýganskidegi separatızmdi qoldaý – sonyń kórinisteri.
Qasym-Jomart Toqaev osyǵan oraı «Aımaqtyq tutastyǵymyzǵa kúmán keltirip, tatý kórshilik qatynastarǵa syna qaqqysy keletin keıbir shetel azamattarynyń arandatýshylyq is-áreketterine resmı jáne qoǵamdyq deńgeıde toıtarys bere otyryp, aǵartýshylyq jumystaryn ustamdylyqpen júrgizgen jón» dedi.
Ras, biz ártúrli arandatýshy áreketterdiń aldyn aldyq. El halqynyń 40%-dan astamyn ǵana qazaqtar quraıtyn Qazaqstandy odaqtas respýblıkalardyń alǵashqylarynyń biri bolyp táýelsiz memleket dep jarııalaý, árıne, qoǵamda qarsylyq týǵyzýy múmkin edi. Sondyqtan 1990-1991 jyldar Qazaqstan halqyn táýelsizdikke saıası jáne psıhologııalyq jaǵynan beıimdeý jyldary boldy. KSRO-da sol tusta 200-ge jýyq etnoterrıtorııalyq janjaldar yqtımal edi. Sonyń birazy Qazaqstanda bolatyn. Ustamsyzdyq, qyzbalyq kóńil kúı ormandaǵy órtteı laýlap, jaǵdaıdy bıletpeı ketýi múmkin edi. Qazaqstandyqtardy kúrdeli ózgeristerge birte-birte ıkemdep, Odaqty saqtap qalý múmkindiginiń joqtyǵyna elimizdegi, ásirese dıasporalardyń kózin jetkizý kerek boldy. Osyndaı baısaldy saıasatty qazaq memleketi ulttyq valıýta – teńgemizdi engizý tusynda da ustandy. Halyqty jańa saıası-psıhologııalyq jaǵdaıǵa beıimdeý, paıymdylyq – qazaqstandyq ult saıasatynyń mańyzdy taǵylymy.
Mark Tven «táýelsizdikke qol jetkizgen el saıası lotereıada pil utqanmen birdeı, al pildi asyraý kerek», deıdi. Jazýshy táýelsizdiktiń júgi men jaýapkershiligine, alǵa ustaǵan nysanaǵa jetý jolynyń qaýip-qaterge, kúmán men kúdikke toly ekendigin meńzep otyrsa kerek.
Qazaqstan táýelsizdigi tóńireginde kúni búginge deıin ártúrli pikirler aıtylýda. Keıbireýler barlyq respýblıka Odaqtan birjola ketkennen keıin, Qazaqstan amalsyzdan táýelsizdik jarııalady degendeı oı aıtsa, endi bireýler Qazaqstan sońǵy kúnge deıin jańa úlgidegi Odaqqa sendi deıdi. Shyn máninde ishki jáne syrtqy jaǵdaılar ustamdylyqty qalady.
Prezıdent maqalada táýelsizdiktiń otyz jylyn úsh on jyldyq beleske bólip qarastyrady. Elimiz josparly ekonomıkadan naryqtyq ekonomıkaǵa, totalıtarlyq júıeden demokratııalyq júıege aıaq basty. Eń bastysy, adamdar sanasy da ózgere bastady: keńestik azamattyqtan qazaqstandyq azamattyqqa, jaltaq orysqol, partııashyl psıhologııadan erkin oılaıtyn tulǵaǵa, qudaısyz, ateıstik kózqarastan ımandylyqqa bet alǵan jańa urpaq ósip keledi.
Otarlaý saıasaty tek otarlanǵan eldiń tabıǵı baılyǵyna ǵana emes, rýhanı baılyǵyna, adamdar sanasyna da qol suǵyp, ultsyzdyq derti tarady.
Totalıtarlyq kezeńde ulttyq qundylyqtarymyzdyń, «tilimizden, dilimiz ben dinimizden aıyrylyp qalajazdadyq», dep jazady Qasym-Jomart Kemeluly.
Otarlaý týraly mynadaı bir támsil bar. Qasqyr men eshki ekonomıkalyq negizde ómir súrýge kelisipti. Qasqyr aıtypty eshkige: «Men seniń shóbińdi jemeımin, al sen óz erkińmen meni etińmen qamtamasyz etesiń».
Otarlaýshy ult keıin de burynǵy otarlanǵan ulttardy óz mádenı, saıası, tildik yqpalynan shyǵarmaýǵa tyrysady. Aǵylshyn tili 114 terrıtorııada, ıspan tili 27, fransýz tili 24, portýgal tili 12 terrıtorııada ústem.
Ekonomıkalyq, saıası reformalar, totalıtarızmnen demokratııaǵa ótý Qazaqstandaǵy úlken-kishi etnostyq qaýymdastyqtar arasynda abyrjý, mazasyzdaný, separatıstik kóńil kúı, keńes zamanyn ańsaý, bolashaqqa kúdiktený sezimderin týǵyzdy. Qazaqtar bolsa tili men mádenıetiniń jaǵdaıyna, tabıǵı baılyqtyń shetel qolyna ketkenine kóp alańdaıdy.
Sondyqtan Memleket basshysy maqalada patrıotızm máselesine asa nazar aýdarady. «Adam balasy dúnıege patrıot bolyp kelmeıdi. Ol bilim men tárbıe alyp, áleýmettik ortamen aralasyp, adamzattyq bolmysyn qalyptastyrý kezinde patrıotqa aınalady», dep jazady Qasym-Jomart Kemeluly.
Naryqtyq qatynastar qalyptasyp kele jatqan elderde patrıotızmniń irgetasyn ekonomıkalyq kózqarastar qalyptastyrady. Osyǵan baılanysty nemis patrıotızminiń on ósıetine nazar aýdaralyq:
- Tipti usaq-túıek shyǵyn shyǵarǵanda da Otannyń jáne el azamattarynyń múddelerimen eseptes.
- Sheteldiń bir teńgege turatyn taýaryn satyp alǵanyńda óz elińe bir teńge zııan keltiretinińdi umytpa.
- Seniń aqshalaryń tek nemis saýdagerleri men jumysshylaryna paıda ákelýi kerek.
- Shetelden kelgen mashına jáne qural-saımandardy qoldanyp, german jerin, shańyraǵyn, german sheberhanasyn qorlama.
- О́z dastarqanyńda sheteldiń eti, maıy, taǵy basqalaryna erkindik berme, sebebi ol nemis et óndirisine jáne otandyq sharýashylyǵyna zııan keltiredi.
- Ár ýaqytta nemis qaǵazyna, nemis qalamymen, nemis sııasymen jaz da, nemis sorǵysh qaǵazymen sorǵyz.
- Nemis ıgiligine tek nemistiń uny, nemistiń jemisi, nemistiń eti jaraıdy.
- Tek qana nemis matasymen tigilgen syrt kıimder men nemis qolynan shyqqan bas kıim kı.
- Eger sen nemis kofesin ishkiń kelmese, Germanııanyń otar elderinen ákelingen kofeni ish. Balalaryń men áıelińe de otar eldiń kakaosyn iship, shokoladyn jeýge ámir et.
- Eshýaqytta sheteldiń taýaryna qyzyqpa jáne esińde berik saqta, german azamatynyń keregin tek Germanııa shyǵara alady.
Osy qaǵıdalardyń birazy qazaqstandyqtarǵa da tıimdi. Kásipkerliktiń patrıottar qoldaýynsyz alǵa basýy qıyn.
Prezıdent halyqty jalǵan astamshylyqtan saqtandyrady: «Táýelsiz el bolý ony jarııalaýmen nemese memlekettiń irgesin qalaýmen shektelmeıdi».
Táýelsizdik alǵan kóptegen el armandaǵan «altyn ǵasyrǵa» qol jetpek túgili otarlyq ómir salty men oılaýdyń dóreki túrleri etek alyp, bul ulttyq toqyraýǵa, urlyqqa, jemqorlyqqa soqtyrdy, tipti oǵan etteri úırenip ketti. Bóten eldiń ústemdiginen qutylǵanymen onyń aqyl-sanasy, mádenıeti, tilinen qutylý sozylǵan indetke aınaldy. Bul – bizdi de oılandyratyn problema.
Ulttyq romantızmdi biz de basymyzdan keshirip kelemiz. Bir kezde qoı ústinde boztorǵaı uıalaǵan, sútteı uıyp otyrǵan el edik, otarshylar men bolshevıkterdiń aram pıǵyldy saıasaty ultymyzdy azdyrdy, endi óz bıligimiz óz qolymyzǵa tıgen tusta baqyt pen molshylyqqa jol ashyldy dep bórkimizdi aspanǵa laqtyrdyq. Tabıǵı baılyǵymyz patrıotızmniń bólek bir túrin – resýrstyq patrıotızm týǵyzdy. Qorjynynda at basyndaı altyny bar qaıyrshylar bar ekenin, ol altyn buıym, taýar bolmaıynsha baılyqqa aınalmaıtynyn, onyń kásibı eńbekpen keletinin endi-endi túsinip kelemiz. Eń basty baılyq – bilim, eń qúshti janarmaı ter ekenin zaman endi ańǵartyp keledi.
Otarshyldyqta bolǵan ulttarǵa tán, bir jaǵynan jylaýyq, ekinshi jaǵynan, dandaısýshylyq, burynǵy ulttyq kemsitýshiliktiń ornyn ulttyq abyroıly ispen emes, lepirme, jelikpe maqtanýshylyqpen toltyrýdy biz de bastan keshirgen sııaqtymyz. Tarıhty saralaǵanda barlyq páleni tek syrtqy kúshterden dep sóıleý, ultymyzdy biryńǵaı maqtap tek batyr, tek dana etip kórsetý – ulttyq nıgılızm sııaqty indettiń biri. Tarıhtan ótken ult ókilderin ıá perishte, ıá jeksuryn etip sıpattaý da sonyń kórinisi.
Qasym-Jomart Kemeluly maqalasyn: «Táýelsizdik úshin naǵyz kúres kúndelikti eńbekpen, úzdik ári dáıekti eldik saıasatymen máńgi jalǵasady», dep qorytyndylaıdy.
Amangeldi AITALY,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor
AQTО́BE
