О́ıtkeni ǵulama ǵalymnyń 1867 jyly jaryq kórgen «Kapıtal» atty týyndysy XIX ǵasyrda da, XX ǵasyrda da, endi mine, ústimizdegi XXI ǵasyrda da óziniń ómirsheń ilim ekenin únemi dáleldeýmen keledi. Sosyn, Marks iliminiń negizsiz emestigine joǵaryda atalǵan dáýirlerde de, sol sııaqty búgingi tańda da álemdegi eń alpaýyt kapıtalıstik memleketterde oryn alyp otyrǵan joıqyn ekonomıkalyq daǵdarystar men olardyń alapat saldary dáıekti dálel bola alady.
Máselen, dál sondaı naqty dálelderdiń biri brıtandyq kásibı jýrnalıst ári geosaıasatker Pol Meısonnyń (Paul Mason) 2015 jyly jaryq kórgen «Postkapıtalızm» («Postcapitalism») atty qundy týyndysy desek, artyq aıtqandyq emes. Zerdeli avtor bul eńbegine arqaý bolǵan tereń ǵylymı-zertteý jumystaryn 2009 jáne 2012 jyldary jaryq kórgen «Meltdown» («Kúıreý») jáne «Why It’s Kicking Off Everywhere: The New Global Revolutions» («Jańa jahandyq revolıýsııalar: nege kúlli álemde týyndap jatyr?» atty shyǵarmalaryn baspaǵa daıarlaý kezinde-aq qolǵa ala bastaǵany anyq baıqalady.
Aıtsa-aıtqandaı-aq, Pol Meısonnyń «Postkapıtalızm» atty týyndysy «Penguin Random House UK» kompanııalar tobynyń baspahanalar toraby arqyly Ulybrıtanııa, AQSh, Islandııa, Aýstralııa, Úndistan, Jańa Zelandııa jáne Ońtústik Afrıka memleketterinde 2015 jyly jaryq kórgen boıda-aq, álem oqyrmandarynyń nazaryna birden iligip, eń tańdaýly shyǵarmalardyń biri retinde tanylǵan bolatyn. О́ıtkeni Pol Meısonnyń zertteý jumysynyń basty nysanasy – kapıtalızmniń keshegisi men búgingi bolmysyn sıpattaý ǵana emes, eń aldymen sol júıeniń kózge birden kórine bermeıtin kemshilikteri men kóleńkeli astaryn dáleldi dáıektermen aıshyqtap kórsetý. Bul birinshiden.
Ekinshiden, avtordyń bul irgeli týyndysyna túrtki bolǵan eń basty sebep 2008 jyly AQSh-ta nesıe salasynda kenetten burq ete qalǵan alapat daǵdarystyń ózi ǵana emes, sonymen qatar álgi alapat resessııanyń juqpaly indet sekildi álem ekonomıkalaryna da jappaı taralyp ketkeni bolatyn.
Úshinshiden, avtor aıtpaqshy, jahandyq kapıtalıstik júıeniń irgetasyn shaıqaltqan álgi qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys birden áleýmettik daǵdarysqa ulasyp, endigi jerde álemdegi eń irgeli bankter men qarjy ınstıtýttaryna da úlken qaýip tóndire bastaǵan edi. Mine sondyqtan da, álgi alapat apattyń aldyn alý úshin, eń birinshi bolyp AQSh, sodan soń álemniń oza damyǵan ózge kapıtalıstik memleketteri de ózderiniń kóshbasshy bankteri men hedj-qorlaryn, sondaı-aq zań fırmalary men konsaltıng kompanııalaryn álgi daǵdarystan qutqaryp qalý úshin bar kúshterin salyp, olarǵa trıllıondaǵan dollar quıǵan bolatyn. Dál sondaı qarbalas áreketti jahandyq kapıtalıstik júıeniń ajyramas bóligi bolyp tabylatyn ózge memlekettermen qatar bizdiń elimiz de iske asyrǵan-dy.
Tórtinshiden, Pol Meısonnyń atalmysh týyndysy avtordyń tek kásibı jýrnalıst qana emes, sonymen qatar tereń oıly saıasatker ári kásibı qarjyger deńgeıine kóterilgen óte óreli ári eńbekqor azamat ekenin de qosa dáleldeıdi. О́ıtkeni Pol Meıson AQSh pen Ulybrıtanııanyń qarjy júıeleriniń qyr-syryn túbegeıli zerttep-zerdelep qana qoımaı, o basta álgi atalǵan memleketterdiń tek nesıe júıelerinde ǵana oryn alǵan apattyń endigi jerde áleýmettik daǵdarysqa ulasyp ketkenine de, sondaı-aq kapıtalıstik ıdeologııa men jahandyq geosaıasatqa tıgize bastaǵan orasan zor yqpalynyń astaryna da boılaı úńiledi.
Besinshiden, Pol Meıson sońǵy eki ǵasyrǵa jýyq dáýirdegi kapıtalıstik júıeniń úlken ózgeristerge ushyraǵanyn ǵana emes, sonymen qatar kúlli álemniń ekonomıkalyq áleýetiniń birde bıiktep, birde quldılap, únemi qubyla otyryp, sońyra qaıta nyǵaıǵanyn da jiti zerttegen jáne sol zerteý jumystarynyń nátıjelerine súıene otyryp, adamzattyń búgingi tańda óte zor betburystardyń aldynda turǵanyn jáne taıaý bolashaqta tamyry tereńge ketken kapıtalızm sekildi kúrdeli júıeniń ózi de, ári sol júıeniń aıasynda tirshilik etip otyrǵan adamzat qaýymdastyǵynyń bolmysy da qosa ózgeretinine esh kúmán keltirmeıdi.
Altynshydan, óz paıymdaryn nyqtaı túsý úshin, suńǵyla avtor sońǵy shırek ǵasyr ishinde, ásirese aqparat tehnologııalarynyń óristeýiniń nátıjesinde postkapıtalıstik bolmystyń qalyptasýyna tikeleı túrtki bolǵan eń irgeli úsh betburysty atap ótedi: olardyń birinshisi – aqparat tehnologııalarynyń óristeý dınamıkasynyń kásibı eńbek adamyna degen suranysty quldyratyp, jumys pen bos ýaqyttyń shekarasyn múlde joıyp jibergenimen qoımaı, jumys pen eńbekaqynyń arasyndaǵy baılanysty da tym álsiretip tastaǵany, sondaı-aq úlken qarqynmen óristep kele jatqan avtomattandyrý jáne robottandyrý sekildi zamanaýı tehnologııalardyń óndiriske jappaı enýi mıllıondaǵan jumysshyny kúnkóris kózinen múlde aıyryp tastaý qaýpin kúsheıte bastaǵany; ekinshisi – zamanaýı tehnologııalardyń damylsyz ári óte tez qarqynmen óristeýi álemdik naryqta durys baǵa qalyptastyrý múmkindigin múlde azaıtyp otyrǵany; úshinshisi – búgingi tańdaǵy birlesken kooperatıvtik óndiris oryndarynyń stıhııaly túrde kúrt ósýi men óndirilip jatqan taýarlarmen qatar qyzmet túrleriniń budan bylaıǵy jerde naryq pen basqarý ıerarhııasynyń dıktatýrasyna múlde baǵynbaıtyndyǵy.
Jetinshiden, Pol Meıson 2008 jyly bastalǵan alapat ekonomıkalyq, qarjylyq jáne áleýmettik daǵdarystyń saldarynan búkilálemdik óndiristiń 13 paıyzǵa, jahandyq saýda naryǵynyń 20 paıyzǵa jáne jalaqynyń múlde quldyrap ketkenine nazar aýdara kelip, kapıtalıstik álemde oryn alyp otyrǵan joıqyn depressııanyń 1929-1933 jyldardaǵy kúlli álem ekonomıkasyn kúıretip ketken jahandyq daǵdaryspen salystyrǵanda áldeqaıda uzaqqa sozylatynyna eshbir kúmán keltirmeıdi.
Segizinshiden, Pol Meıson búgingi kapıtalıstik álemdi jaılaǵan alapat daǵdarystan shyǵýdyń ámbebap joldary áli kúnge deıin aıqyndalmaı otyrǵandyǵynyń saldarynan onyń jalǵyz tetigi retinde Eýroodaq elderine zańmen mindettelgen «qatań únemdeý» saıasatynyń saldary halyqtyń ál-aýqatyn múlde tómendetip qana qoımaı, asa surapyl resessııaǵa ushyraǵan Grekııa sekildi keıbir memleketterde zeınetaqy júıelerin de qosa kúıretip, azamattarynyń zeınetke shyǵý merzimin 70 jasqa deıin uzartýǵa májbúrlegenin, sondaı-aq qaısybir elderde bilim beretin kolledjder men joǵary oqý oryndarynyń jappaı jekeshelendirilip ketýiniń saldarynan aqyly oqý baǵasynyń tym sharyqtap, tek stýdent jastardy ǵana emes, olardyń ata-analaryn da qaryzǵa belshesinen batyryp jatqanyn alǵa tartady.
Toǵyzynshydan, avtor joǵaryda atalǵan ózgeris ataýlyǵa túrtki bolyp otyrǵan qozǵaýshy kúshtiń ózeginde eń aldymen zamanaýı tehnologııalyq revolıýsııalardyń, atap aıtqanda, damylsyz damý ústindegi aqparat tehnologııalarymen qatar bıotehnologııalardyń, sondaı-aq búgingi tańda erekshe óris alyp otyrǵan avtomattandyrý jáne robottandyrý jatqandyǵyna erekshe mán bere otyryp, álgi tehnologııalarmen qarýlanǵan adamzat qaýymdastyǵynyń endigi jerde tek sanasy ǵana emes, saıasaty da, ıdeologııasy da, is-áreketi de qosa ózgerip, áleýmettik, ádiletti ári turaqty ekonomıkalyq júıe qurýǵa umtylady degen tujyrymǵa taban tireıdi. Demek, Karl Marks somdaǵan ilimniń ózektiligi mánin joımaı, jalǵasa beretin tárizdi.
Ádil AHMETOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
