Qoǵam • 14 Qańtar, 2021

Kúızelis

180 ret kórsetildi

Taıaýda Almaty qalasynyń irgesindegi eldi mekenniń birinde turatyn Valerıı aǵa habarlasyp, qazirgi kúni kúızelisti kóńil-kúı jaǵdaıynda júrgenin jetkizdi.

«Siz osy seksenge kelip qalǵan bolarsyz...» dedim ol kisige birde. «Dál aıtyp tursyń, qudaı qalasa seksenge kelemin», dedi ol kisi. «О́zi bolǵan jigittiń atategin surama» demeı me halqymyz. Sol aıtqandaı, bul adamnyń kezinde qandaı jigit, qandaı azamat bolǵanynan az-kem habarymyz bar. Eń aldymen onyń bir emes, úsh birdeı esimi bar ekenin aıtqan jón sekildi. Iаǵnı 1941 jyldyń 9 qyrkúıeginde aǵamyz dúnıege kelgen kúni ataqty keńes ushqyshy Valerıı Chkalov tuńǵysh ret Máskeýden Amerıkaǵa muhıtty basyp ótip toqtamastan ushyp barǵan kezben tuspa-tus kelipti. Sondyqtan da perzenthananyń dárigerleri ákesinen sábıdiń atyn Valerıı dep qoıýdy ótinipti. Aıtqan tilekteri qabyl bolady. Áıtse de azan shaqyryp qoıǵan esimim Sálim edi deıdi ol. Ákesi 1942 jyldyń 17 naýryzy kúni maıdanǵa attanyp, kezekti bir urys kezinde qaza tapqan soń, bes jyldan keıin anasy turmysqa shyǵady da, Valerıı atasy Nursapanyń qolynda ósip tárbıelenedi. Kózi tuzdaı kók, bet-júzi sary bolǵannan keıin atasy men ájesi ony Sárka dep erkeletse kerek. Sodan keıin el-jurttyń bári ony osylaı atap ketken kórinedi.

Valerıı mektepti bitirgennen keıin Oral medısına ýchılıshesine túsip, kóp keshikpeı Sandýǵash esim­di qyzǵa úılenedi. Sodan keıin keıip­ke­rimiz joǵary bilimdi dáriger bolýdy maqsat etip, 1972 jyly 31 jasynda Aqtóbe medısına ınstıtýtyna qabyldanyp, ony 1978 jyly oıdaǵydaı aıaqtaıdy. Instıtýtqa túskenge deıin alty ba­la­nyń ákesi atanyp úlgergen Sálim-Sárka sol kezde jary Sandýǵashtyń qoldaýyn sezingenin aıtyp berdi.

Áıtse de barlyq shym-shytyryq Valerıı ınstıtýtty bitirip jumysqa ornalasqannan keıin bastalypty. Arada tórt-bes jyl ótken soń Nursapa qarttyń sary balasy áıeliniń jeńil júriske salynǵanyn baıqaıdy. Kóp keshikpeı zaıybynyń teris jolǵa túskenine kózi anyq jetedi. Aqsaqaldyń aıtýyna súıensek, bul sonda da zaıybyna batyryp bir aýyz til qatpapty. О́zge bir erkek qusap áıeline tıispepti, urmapty, soqpapty. «Bulaı istegen sebebim, – deıdi Valerıı aǵa aǵynan jarylyp, – Eger áıel zatynyń kóńiline qurt kirip, buzylatyn bolsa, ony esh nársemen ustap tura almaısyń. Meniń oıymsha, jaratylysta mundaı qudiret áli paıda bola qoıǵan joq».

Áıeliniń týra joldan taıǵanyn seziný qaı azamatqa da ońaıǵa túspese kerek. «Endi ne isteımin?» dep ári-sári kúı keship júrgenimde munyń sheshimin áıelimniń ózi aıtyp bergeni bar emes pe? Ol meni Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Taýkent degen jerge kóshiretinin ári ondaǵy páter máse­lesin ózi sheshetinin aıtty. Ke­lisýge týra keldi. Kelispegende budan basqa is­teıtin amalym da joq edi, dedi Valerıı aǵamyz.

Sodan ne kerek, Sholaqqorǵan aýda­ny aýmaǵyndaǵy ýran óndiretin Taý­kent ken­tinde tura bastaıdy. Sóı­tip júrgende bir kúni oǵan bir ke­­lin­shek kelip jolyǵyp: «Dáriger ekensiz, sizden keńes alýǵa bola ma?», dep suraıdy. Bul onyń usynysyn qa­byl alyp úıine kirgizedi. Qysqasy, sodan soń kóp keshikpeı ekeýi ózara túsinisip, erli-zaıypty retinde birge turý jóninde uıǵarymǵa kelipti. Bul habar Oraldaǵy báıbishesine de jetip, bir kúni Taýkentke tartpaı ma? Aǵa­myzdyń joǵaltatyn esh­teńe­si joq, belgili bir ýaqyt ara­ly­­­­ǵynda bir jaǵynda báıbishesi, bir ja­­ǵynda toqaly degendeı úsheýi bir úıde tura bas­tapty. Biraz ýaqyt ótken­nen keıin bir kúni báıbishesi: «jazdym, jańyldym, keshir meni. Qalǵan ǵumyrymdy aıaǵyńa jyǵylyp óteıin. Sen – meniń qursaǵymdy jaryp shyqqan alty perzentimniń ákesisiń. Elge keteıikshi. Menimen birge júr» dep jylap eńirep, ólerdegi sózin aıta­dy. Sálim de et pen súıekten jara­tylǵan pende emes pe, áıeliniń mu­ny­sy da jón eken degen oıǵa beriledi de, ekeýi ortaq uıǵarymǵa kelip elge qaıtady. Arada taǵy da biraz jyl ótken soń erli-zaıypty jandar Al­ma­ty qalasyna kóship kelip, onyń irge­­sindegi Qalqaman kentinen úı satyp alady. Áıtse de arada biraz jyl ótken soń áıeli qaterli baýyr isigi aýrýy­na tap bolady da, elý jeti jasynda dúnıe salady. Onyń jylyn ótkiz­gennen keıin Bákeń ózinen on bes jas kishiligi bar qyzǵa kezdesedi. Ara­la­rynda bala bolmapty.

Bákeńniń Qalqamandaǵy úıinde bir qyzy anasymen birge turǵan eken. Ol anasy qaıtys bolǵannan keıin ákesine bildirtpeı úıdiń qujat­taryn jınas­tyryp óz atyna re­sim­dep alypty. «Qyzym-aý, bul qaıtkeniń? Endeshe balammen birge bólek ke­te­ıin» deıdi de, «22 mıllıon teń­ge­ge baǵalanǵan úıdiń baǵasynyń teń jartysyn qaıtar» demeı me. Obaly ne kerek, ol áke tilegin qaıtara almapty. Sóıtip qazirgi kúni seksenniń seńgirine jaqyndap qal­ǵan aǵamyz balasy men kelini jáne boı jetip qalǵan eki nemeresimen
11 mıllıonǵa satyp alynǵan shaǵyn baspanada turyp jatqan kórinedi.

– Balam jumys istemeıdi. Ke­lin­niń aıtqanynan shyǵa almaıdy. Qıt etse maǵan dóreki til qatyp, ba­laǵat sózder aıtady. Men seniń balań emespin dep dińkeńdep shyǵa keledi. Osylaısha ara-qatynasymyz úılespeı-aq qoıdy. Zeınetaqymdy berip júrsem de, kelinime jaǵý ońaıǵa túspeı júr. Tipti kelinim sońǵy kez­de­ri, «tamaqty bizden bólek óziń ákelip ish», degen áńgime shyǵaryp júr, dep qynjylady aqsaqal. Onyń tarapynan 11 mıllıonnan meniń úlesimdi ber, bólek keteıin degen usynys aıtylyp qalypty. Bul shamamen bes adamnyń bireýine shaqqanda eki mıllıon teńgeniń ústindegi soma bolyp shyqpaı ma? Onymen zeınetker qaı jyrtyǵyn jamaı alady.

«Uldan bólek bes qyzyńyz bar emes pe? Qartaıǵan ata-anaǵa uldan góri qyzdardyń jany ashyǵysh demeı me? Solardyń birine baryp tur­maı­syz ba?», dedim men telefon ar­qy­ly kúızelis ústinde júrgen jerles aǵamyzǵa.

– Shyraǵym-aý, olardyń bir de biri meni ózderimen birge turaıyq dep shaqyryp jatqan joq qoı. Endeshe qalaı baramyn. О́zimniń jaqsy kórip, baýyryma basqan qyzymnyń istegeni álgindeı. Úıimdi óz atyna jazdyrtyp alý bolsa, qalǵandary ne joryq, deıdi ol.

 Sonda aldaǵy ýaqytta Valerıı aǵa­myz qalaı ómir súrmek? Seksenge kelgen shaǵynda uldan da, qyzdan da qa­ıyr, qyzyq kóre almaýy ba­qytsyzdyq emeı nemene?! Álde shálkem-shalys qylyq kórsetip ul-qyz­darynyń al­dyn­daǵy qadir-qasıetin joǵaltyp alyp júrgen joq pa eken? Osy oıymdy Sálim aǵamyzdyń ózine de aıtqan edim. Ol bul pikirmen kelispeıtinin, otba­synda, qyzmet babynda ıt minez kórsetpegenin, tek jaqtyrmaǵanyn kóz­ben uqtyratynyn bildirdi. Qýa­ty men kúshi barda ul-qyzdaryna qolynan kelgen qamqor­ly­ǵyn jasaýǵa tyrysypty. Sondaı-aq ol áli de jer taıanyp otyrmaǵanyn aıtyp berdi. Solaı deı tursaq ta, bir áýlettiń bas ıesi atanatyndaı jasqa jetkende onyń óz ornyn tappaı otyr­ǵa­nyna kim kináli? О́zi me, álde ul-qyzdary ma?

Qazirgi jaǵdaıda bul kisige qarttar úıinde turý yńǵaıly bolar ma edi? Alaıda alty perzenttiń ákesine ol jaqtan oryn tabyla qoıýy da ekitalaı. Jalǵandy jalpaǵynan bas­qandaı bolyp kelgen Valerıı Nur­sá­limulynyń buǵan deıingi keshken ǵumyry myń bir túnniń hıkaıasyna bergisiz ekeni eshqandaı talas týǵyzbaıdy. Osy jaıt kindiginen taraǵan perzentteriniń kóńilderi men júrek túpkirinde qalyp qoıyp, sodan sýyndy ma eken. Onyń arajigin ajyratyp, tap basyp aıtý qıyn-aq.

 Biz biryńǵaı áke sóziniń jeteginde ketip qalmaıyq degen oımen Valerıı­diń jalǵyz ulyna habarlasyp, ákeni syılaı bilý kerektigi jóninde bir-eki aýyz aǵa­lyq tilegimizdi aıtqan edik. Ol buǵan baılanysty tis jaryp, ashylyp eshteńe demedi. «Jaraıdy, aǵa», dedi de, áńgime osymen «támam» degendeı túr kórsetti. Qalaı degende de aldaǵy ýa­qytta áke men balanyń ortaq túsi­nis­tikke kelýi, tuıyqtan shyǵatyn sańy­laýdaı kórinedi de turady. Tek sonda ǵana Valerıı aǵamyz boıyn jaılap alǵan kúızelisti kóńil kúıden aryla alary anyq.

 

Temir QUSAIYN,

jýrnalıst

 

Oral

 

Sońǵy jańalyqtar

«Barys» utylyp qaldy

Sport • 06 Naýryz, 2021

Almatynyń ortasyndaǵy kóshe opyrylyp qaldy

Aımaqtar • 06 Naýryz, 2021

Taraz qalasynda 135 otbasy baspanaly boldy

Aımaqtar • 06 Naýryz, 2021

Jansaı Smaǵulov júldege talasady

Sport • 06 Naýryz, 2021

Eldos Smetov kúmis aldy

Sport • 06 Naýryz, 2021

Oraldyq magıstranttar qazaq ádebıetin oqıdy

Aımaqtar • 06 Naýryz, 2021

«Qaırat» – qola júldeger

Aımaqtar • 06 Naýryz, 2021

Teńiz kenishinde 5 avtobýs otqa orandy

Aımaqtar • 06 Naýryz, 2021

Kóktemdegi UBT 10-naýryzda bastalady

Bilim • 05 Naýryz, 2021

Almatyda «Jyl qusy-2021» kórmesi bastaldy

О́ner • 05 Naýryz, 2021

Ár sala úzdikterine qurmet tanytty

Aımaqtar • 05 Naýryz, 2021

Almaty taýlarynda qar kóshkini júredi

Ekologııa • 05 Naýryz, 2021

Baǵdat Mýsın Shymkentke bardy

Aımaqtar • 05 Naýryz, 2021

Uqsas jańalyqtar