Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Sonymen birge oqyp otyryp, bir jaǵy, maqala mátininiń tili arqyly beısanaly túrde adamǵa jetkiziletin astyrt maǵynany, avtordyń ishki ıntensııasyn kórsetý kerek eken dep oılasaq, ekinshi jaǵynan, ár taraýynda aıtylǵan mazmundy qazirgi otandyq tiltanymǵa qatysty máselelermen baılanystyrýǵa tyrysyp baqtyq. Sóıtip, maqala mátini shaǵyn lıngvostatıstıkalyq zertteý obektisine aınaldy, al onyń mazmuny otandyq til biliminde biraz jaǵdaıdy qaıta qaraýǵa, kóptegen máseleniń sheshimin izdeýge oıtúrtki boldy.
Maqala mátininiń lıngvostatıstıkasy
Maqala 1 332 sózdiń 3 595 sózqoldanys túrleniminen turady. Osy 1 332 sózdiń 560-y zat, uǵym, túsinik aty bolsa, 301-i is-qımyldy, 243-i syndy, 71-i qımyldyń sıpatyn bildiretin, qalǵany kómekshilik qyzmettegi sózder. Osy sózderdiń 754-i tek bir ret qoldanylǵan sózder. Ádette qoǵam úshin jańa ózektilengen uǵym, túsinik attary osy sózder qatarynda kóp bolady, maqaladaǵy pandemııa, vırýs, tehnologııa, plıýralızm, «soft power» (jumsaq kúsh) sııaqty sózder munyń aıǵaǵy. Zat esimder men qımyl attarynyń basqa tıptegi sózderden kóp bolýy, jıiligi 1-ge teń sózder sanynyń jıiligi joǵary sózderden birneshe ese kóp bolýy, sol sııaqty eń joǵary jıilikke mazmuny solǵyn kómekshi sózderdiń ıe bolýy – jalpy kez kelgen tilge tán ámbebap zańdylyq kórinisi.
Sondyqtan maqala mátininde de jıilik boıynsha tizim basyn «bol» kómekshi etistigi bastap tur. Kómekshi qyzmettegi sózderdi eskermeı, tolyq maǵynaly eń jıi qoldanylǵan sózderdi jınadyq. Qoǵamdyq sanada ıdeologııalyq, bazalyq konseptilerdiń qaısysy ózektilenip otyrǵanyn osyndaı jıiligi joǵary ataýysh sózder ańǵartady. Mundaı pikirdi alǵash aıtqan fılosof ǵalymdardyń biri M.Epshteın jıilik sózdikti álemniń tildik beınesi retinde zertteý quralyna aınaldyrýdy usynady. Ǵalymmen kelise otyryp, onyń «sózderdiń jıiliktik reti – bul uǵymdardyń jalpyhalyqtyq, stıhııalyq-demokratııalyq júıesi» degen anyqtamasynyń dáldigine taǵy bir kóz jetkizdik.
Prezıdent maqalasyndaǵy eń jıi sózderden jasalǵan ınfografıka joǵaryda usynylyp otyr.
Ádette avtorlyq mátindegi bul sózder jalpy sol tildegi basqa da mátinder jıyntyǵynyń jıiliginde «kósh bastap» turǵan sózdermen úıles bolatyny anyqtalǵan. Qazaq tilindegi eń úlken jıilik sózdikti Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty 2016 jyly ázirlegen bolatyn, onda 7 mıllıonnan astam sózqoldanystan turatyn qazaq mátinderi qamtyldy. Endi osy sózdiktegi jáne Prezıdent maqalasyndaǵy tolyq maǵynaly eń jıi sózderdi salystyrsaq, ekeýinde de joǵary jıilikti sózder mynadaı bolyp shyqty: qazaq, el, jer, til, memlekettik, halyq, bilim. Bul derek qazaq ultynyń qazirgi sanasyndaǵy bazalyq uǵymdardyń Memleket basshysy maqalasynda da ózekti ekenin kórsetti.
Bir qyzyǵy, Prezıdent mátininde «biz» esimdigi «men» esimdiginen úsh ese kóp qoldanylǵan. Bul onyń óz oqyrmanymen – halqymen ózin bir sanaıtynyn kórsetse kerek. Sol sııaqty qazaq sóziniń 20, al qazaqstandyq sóziniń nebary 2 ret qoldanylýy ulttyq biregeıliktiń qazaq halqynyń etnosımovlızmine berik ornyqqan ahýalyn Memleket basshysynyń tereń sezingeniniń dáleli ispetti. El, halyq, jer, táýelsizdik, til, Qazaqstan – bul sózder maqala avtorynyń ǵana emes, barsha qazaq eliniń kókeıinde júrgen qasterli, ózekti, asyl uǵymdar. Olar jıi qoldanylý arqyly da oqyrmanǵa erekshe áser etedi.
Maqala mátininde qoldanylǵan jalqy esimderdiń \ jıyntyq sany da qyzyq aqparat bere alady: barlyǵy 49 jalqy esimniń 35-i qazaqtyń jer-sý aty, 7-i shet jer-sý aty, 5-i kisi esimi, 2-i tarıhı oqıǵa aty. Qazaq jer-sý attarynyń geografııasy keń, quddy bir Qazaq dalasyn aralap ótkendeı bolasyń. Bul aqparat jıi kezdesken «jer» sóziniń qundylyǵyn arttyra túsedi, onyń naqtylaýyshy sııaqty, árbir qazaq sanasynda aıaýly sanalatyn týǵan jerdiń nebir kórikti mekenderiniń attaryn sanamalap, kóz aldyna elestetkizedi. Qoldanylǵan kisi esimderiniń de oqyrman sanasynda titirkendiretin assosıasııalary men bilimderiniń qýaty joǵary: Abaı, Álıhan Bókeıhanov, Tomırıs, Qurmanjan datqa, Keıki batyr – bári de ulty úshin jan aıamaǵan tulǵa attary. Tarıhı oqıǵa attary da tek ulttyq markerli semantıka arqalaǵan birlikke jatady: Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama, Jeltoqsan oqıǵasy.
Keıbir sózderiń o bastaǵy maǵynasynyń ózinde til ıelmeni sanasynda oń emosııalar men túsinikterdi titirkendiretin jaǵymdy mazmun nemese durys mán, oń boıaý bolady jáne osylarǵa qarama-qarsy maǵynasy teris markerli, jaǵymsyz sıpatty sóz túrleri de bolady. Maqalada qoldanylǵan 1 332 cózdiń ishinen maǵynasy osyndaı oń, boıaýy jaǵymdy jáne jaǵymsyz boıaýly sózderdi sanap kórdik. Aǵaıyn, azattyq, azamat, aqyl, arqaý, arman, artyqshylyq, atajurt, ata-baba, ádildik, áleýet, baıyp, bastama, baýyr, bereke-birlik, bostandyq, danalyq, daryn, eńbek, eńse, jan-júrek, janashyrlyq, jarasym, jasampazdyq, jannat, ıgilik, kelisim, kıe, kókirekkóz, qazyna, qasıet, qýanysh, mańdaıaldy, mereke, memleketshildik, mura, naýryz, nıet, otansúıgishtik, óren, parasat, perzent, súıispenshilik, tabandylyq, tárbıe, táýelsizdik, tıimdilik, turaqtylyq, ulaǵat, ustamdylyq, halyq, irgetas sııaqty jaǵymdy boıaýly, «durys» maǵynaly sóz sany 206 bolsa, aqymaqtyq, alańdaýshylyq, arandatýshylyq, anarhııa, asharshylyq, vırýs, daǵdarys, dańǵaza, júgensizdik, zulmat, kemshilik, kesir, kúmán, qazaq, qaqtyǵys, qater, qýǵyn-súrgin, naýqan, náýbet, olqylyq, ókinish, pandemııa, uranshyldyq, tyǵyryq, shekteý sııaqty jaǵymcyz boıaýly, «teris» maǵynaly sóz sany oń maǵynaly sózderden bes ese az, nebary 45 bolyp shyqty.
Aıtylǵan statıstıkalyq derekterdiń barlyǵy mátinniń mazmunyn jasaýǵa qatysatyn, biraq ózara baılanysqanda ǵana oıdy bildire alatyn, jeke turǵanda esh máni joq bólek-bólek jatqan formalardyń – derbes sózderdiń jıyntyǵynan turatyn jalań syrt aqparat sııaqty kórinedi. Shyn máninde, bul formalar ózara baılanysyp, avtordyń oıyn bildirýmen qatar ózderi jeke-jeke áser etý arqyly da oqyrman sanasyna negizgi oıǵa qosalqy beriletin mańyzdy aqparattardy jetkizedi, oqyrman sanasyndaǵy árbir jeke sózge qatysty uǵym, túsinik, assosıasııalardy titirkendirý arqyly tutasqan mátindegi júıeli oı jelisine sol oıdy kúsheıtetin, naqtylaı túsetin, ony tipti jetildirip, qulpyrtatyn da qosalqy aqparat ústeıdi. Bir qyzyǵy, mundaı aqparat keıde mátindegi negizgi oıdan da áserli bolady, sebebi ol adamnyń túpsanasyna tikeleı jol tarta alatyn qasıetke ıe.
Táýelsizdiktiń otyz jyly jáne qazaq tiltanymy
Maqalada taldanǵan qazirgi jaǵdaı, kóterilgen kóp másele táýelsizdik alǵannan keıin kóz aldymyzda damyǵan qazaq tiltanymynyń jańa kezeńdegi tarıhyn, búgingi ahýalyn, bolashaǵyn, qoǵam talaptaryna jaýap berip jatqan, jaýap bere almaı jatqan tustaryn eske saldy.
Bizdiń baǵalaýymyzsha, «Baǵdar men beles» taraýynda taldanǵan otyz jyldyq táýelsizdigimizdiń ár onjyldyǵynyń ózine tán tarıhı, saıası, mádenı-áleýmettik sıpaty dál kórsetilip, bulaı kezeńdestirilýi birinshi ret. Bul jáne de táýelsiz Qazaqtandaǵy tiltanymdyq ǵylymı ortalyq Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń damý kezeńderimen sáıkes keledi: jańa Qazaqstannyń irgetasy qalanǵan alǵashqy onjyldyqta Instıtýt ulttyq til ǵylymynyń negizin salýshy Ahmet Baıtursynulynyń esimin alyp, ózine til bilimin damytýmen qatar memlekettik tildiń ǵylymı-lıngvıstıkalyq bazasyn qalyptastyrý mıssııasyn júktegen bolatyn. Qazaq eliniń keregesin keńeıtý ekinshi onjyldyqta memlekettik tildiń ǵylymı-lıngvıstıkalyq bazasy jetildirilip keńeıtildi, otandyq til ǵylymynyń qalyptasýyna, til máselesine ulttyq múdde turǵysynan qaraıtyn ǵylymı kadrlardy tárbıelep, aıaqtandyrýǵa kúsh jumsaldy, al úshinshi onjyldyq qoǵamnyń qazaq tiline degen jyl sanap ósip kele jatqan suranysyn qanaǵattandyratyn irgeli jáne qoldanbaly zertteýlerge erekshe nazar aýdaryldy, sonyń ishinde ulttyq tildiń damýy men bolashaǵy úshin asa mańyzdysy – latyn grafıkasy negizindegi jańa álipbıge kóshý jalpyhalyqtyq tiltanymdyq reformasy deýge bolady.
Prezıdent aıtqan «Ulttyń jańa bolmysynyń» jáne «ekonomıkalyq ósim ıgiligin árbir azamaty sezine alatyn ádiletti qoǵam men tıimdi memleket qurýdyń» rýhanı negizderin tilden izdegen, taýyp kórsetken tiltanýshylar az bolmady: akademık Ábdýálı Qaıdar, Rabıǵa Syzdyq, professor Nurgeldi Ýálı, Rústem Shoıbekov, Jamal Mankeeva sııaqty basqa da ǵalymdardyń zetteýleri osyndaı derekterge toly. Bul zertteý nátıjelerin halyqqa jetkizý, nasıhatyn arttyrý, tiltanýshylar men qoǵam arasyndaǵy dıalogty jaqsartý kezek kúttirmeıtin másele bolmaq.
Memleket basshysy maqalada kótergen tyń máseleleri óte kóp, sonyń ishinde til ǵylymynyń qatysynsyz sheshýi tolyq bola almaıtyndaryna toqtala keteıik: ol, eń aldymen, tarıhymyzdy qaıta tolyq jazý tapsyrmasy. Sebebi tildik dereksiz qoǵamnyń tarıhyn dál sıpattap shyǵý múmkin emes, óıtkeni halyqtyń qandaı da bir ýaqyt kesindisindegi ómiriniń rýhanı sıpaty, ıdeologııasy, ahlaǵy men qundylyqtar júıesi myqty saqtalatyn ámbebap «artefaktiler jelisi» – til, onyń júıesi men birlikteri. Sondyqtan tarıhshylarymyz ben tiltanýshylarymyz birlesip júrgizgen zertteýler tól tarıhymyzdy tolyq jazyp shyǵýǵa zor múmkindik bereri sózsiz. Sonymen birge qazaq tiliniń tarıhyna arnalǵan akademııalyq sıpattaǵy tyń ǵylymı eńbek asa qajet, mundaı eńbekti, qarjylyq qoldaý bolsa, Instıtýt elimizdegi basqa da ǵylymı ortalyq mamandarymen birlesip ázirleýge daıyn.
Ekinshiden, balalar ádebıetiniń qazirgi zamanǵy otandyq týyndylaryn jasaý, sheteldik balalar ádebıeti úlgilerin qazaq tiline aýdarýmen qosa, klassıkalyq ádebı shyǵarma mátinderin ár jastaǵy bala qabyldaýyna laıyqtap, osyǵan qosa pýblısıstıkalyq, ásirese ǵylymı stıldegi mátinderdi de bala tanymyna beıimdeý, osy mátinderdiń keńaýqymdy, annotasııalanǵan elektrondy korpýsyn, bazasyn jasaý isine qoldaý kórsetilýi kerek. Ozyq elder tájirıbesinde solaı, Shekspırdi bala aldymen adaptasııalanǵan mátini arqyly, keıinnen baryp túpusqada oqıdy. Bul qazirgi qazaq oqýlyǵy kontentin joǵary deńgeıge kóterýge zor múmkindik berer edi.
Úshinshiden, Prezıdenttiń «memlekettik tildi bilý – Qazaqstannyń árbir azamatynyń paryzy. Mindeti dep te aıtýǵa bolady» degen úndeýin júzege asyrý úshin memlekettik tildiń normatıvtik bazasyna mindetteýshi tetikterdi anyq kórsetetin túzetýler men tolyqtyrýlar engizý asa qajet dep sanaımyz. Tipti memlekettik til týraly arnaıy zań qabyldaýdyń da ýaqyty keldi. Sebebi Elbasynyń tilge qatysty uzaq jylǵy lıberaldy sıpattaǵy sarabdal saıasaty búginde óz jemisin berip otyr, Qazaqstandaǵy basqa etnos ókilderi de qazirgi kezde memlekettik tilge degen qajettilikti arttyratyn, mindetti aıqyn kórsetetin naqty zańnamany talap etedi. Munyń barlyǵy áleýmettik tiltanymdyq zertteýler nátıjelerine arqa súıegende ǵana tıimdi negiz bolatyny belgili. Osy baǵytta Instıtýt mamandary sosıolıngvıstıkalyq zertteýler júrgizip otyr.
Tórtinshiden, Prezıdent kótergen ekologııa máselesin sheshý úshin ulttyq ekologııalyq sanany jańǵyrtý, ony jańa bilimder júıesimen baıytý asa qajet. Bul máseleniń bastaýy til ǵylymyndaǵy lıngvoekologııalyq zertteýlermen de tyǵyz baılanysty. Qorshaǵan ortanyń tazalyǵy sana tazalyǵynan, til tazalyǵynan bastalady. Sonymen birge ultymyzdyń bolmysyna bitken tabıǵatty aıalaý qasıetiniń ana tilimizde saqtalǵan ertegiler, ańyzdar, tyıymdar, frazeologızmder, maqal-mátelder, t.b. «kórinisterin» balabaqsha, mektep, JOO-nyń oqýlyq mazmunyna júıeli túrde engizýdi qolǵa alý kerek. Besinshiden, Qazaqstannyń onomastıkalyq keńistigindegi dástúrli ataýlardy jańǵyrtý isin keshendi túrde jalǵastyrý jáne ulttyq tarıhı onomastıkalyq ataýlardy nasıhattaý, jurtqa túsindirý jumystaryn qarqyndy júrgizý elimizdiń tutastyǵy úshin asa qajet strategııalyq mańyzdy másele bolyp qala bermek.
Qoryta aıtqanda, Memleket basshysy maqalasynda alǵa tartqan másele kóp, olardy sheshý úshin tiltanýshylar qoǵammen tyǵyz baılanysqa shyǵyp, sózden iske kirisý kerek degen oı túıdik.
Anar FAZYLJAN,
Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory
