Kollajdardy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
– Káribaı Imanjanuly, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Joldaýynda halqymyzdyń jańa bolmysyn qalyptastyrý, tutas ult sapasyn arttyrý mindetin júktedi. Prezıdenttiń osy tapsyrmasyn oryndaýǵa Parlament qalaı úles qospaq?
Káribaı MUSYRMAN:
– Memleket basshysy Joldaýynda qazaq qoǵamynda ústemdik qurýǵa tıisti jańa qaǵıdattar retinde jas urpaqqa tereń bilim berý, olardy eńbekke tárbıeleý, kez kelgen isti kásibı sheberlikpen atqarý, barshamyzdyń boıymyzda temirdeı tártip jáne joǵary jaýapkershilik, ádildik, adaldyq, uqyptylyq, tııanaqtylyq syndy asyl qasıetter bolýy qajettigin qadaı aıtty. Prezıdentimizdiń alǵa qoıǵan halqymyzdyń jańa bolmysyn qalyptastyrý, ult sapasyn arttyrý mindeti Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev usynǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasymen úndes ári sabaqtas.
Memleket basshysy qazaq zııalylarynyń jańa kezeńdegi mindeti – ult bolmysynyń jańa qaǵıdattaryn ornyqtyrý jáne ult sapasyn arttyrýǵa atsalysý dep atap kórsetti. Bul mindet Parlament depýtattaryna da ortaq. Memleket basshysy usynǵan «Jaýapty memleket – jaýapty qoǵam – jaýapty adam» júıesin ornyqtyrý maqsatynda biz zań jobalaryn qaraý barysynda ulttyq qundylyqtarǵa jete mán berýimiz qajet. Árıne eń aldymen, bilim berý, mádenıet pen óner, jumyspen qamtý, sybaılas jemqorlyqpen kúres máselelerine basa kóńil bólgenimiz jón.
– Ulttyq bolmysymyzdyń negizin ulttyq qundylyqtarymyz quraıdy emes pe?
Tóleýǵalı BО́RIBAEV:
– Biz ult bolmysyn onyń rýhynan, dúnıetanymy men ustanymdarynan, qundylyqtary men salt-dástúrinen, mádenıeti men fılosofııasynan izdeımiz. Qazaq halqynyń rýhanı bolmysy únemi ózgerip, zaman aǵymyna saı beıimdelip, jańaryp otyratyn qubylys. Ulttyń rýhy ózgermese – damý da, jasampazdyq ta, jeńis te, jetistikter de bolmas edi. Ulttyń rýhy ózgermese órkenıetke saı salmaqty talǵam da jasaı almas edik. Tipti kerek deseńiz bolmysymyzdyń kedir-budyryn, qısyqtary men «áttegen- aılaryn» túzete de almas edik. Aqyry tarıhı jeńilister men kúıreýlerge jol berip tynar edik.
Demek, halqymyzdyń rýhanı bolmysyna tán qasıetterdiń biri, ol únemi damý, jańǵyrý, onyń ózgeristerge beıimdiligi, ashyqtyǵy, jańaǵa qushtarlyǵy. Bul Uly dala bergen qasıet. Degenmen osyny jeleý etip, sońǵy kezderi óziniń tól bolmysynan jeriný, basqanyń qańsyǵyna tańsyq bolyp elikteý, talǵamsyzdyq tanyta otyryp bógdenikin ózinikinen joǵary qoıýdyń keń etek alyp otyrǵanyn aıta ketken jón. Bul úrdis ulttyń órkenıetke qosar úlesine óz kóleńkesin túsireri sózsiz. Sondyqtan halqymyzdyń jańa bolmysy bótennen kóshire salý, jasandy nemese májbúrleý emes, qazaqtyń tól, shynaıy qundylyqtary negizinde júzege asýy kerek. Jasampazdyqtan jurdaı tobyrlyq elikteýdi órkenıettik taǵylyq dese de bolady. Sebebi onda ózin joǵaltý, ózin qor sanaý basymdyqqa ıe.
– Rýhanı bolmysymyz jańaryp otyratyn qubylys bolsa, jańǵyrýǵa degen halyqtyń tilegi men nıeti buǵan deıin de bolǵany ǵoı?
Dıhan QAMZABEKULY:
– Sirá, birinshiden, jańa bolmys nemese jańǵyrý halyqtyń tileginen, suranymynan týyndaýy kerek. Bul bizde boldy ma, bar ma? Árıne, bar. Qazaqstannyń aqyly bar azamaty «sovettik tanymnyń», «ekonomıka ál-aýqatqa az áser berip jatqan jaǵdaıdyń» ózgerýin áldeqashan qalaǵan. Tipti bul suranym táýelsizdiktiń aldynda da bar edi. Ekinshiden, «jańa bolmys» kitapqa sýretin salyp, júzege asyra salatyn dúnıe emes. Buǵan qatysty elde bir tilek, bir júrek bolýy kerek. Quraq kórpe sekildi Qazaqstan qoǵamyn qoıa turyp, 100-150 úıli aýylyńyzdyń maqsat-múddesin, arman-tilegin bilip kórińizshi. Ras, «ımandy, baqýatty bolsaq!» deıdi, biraq ıman jolynda biraýyzdy ma, bilim-bilikti me, ál-aýqat jóninde isker me, asar-úme jasaýǵa yqylasty ma – oılanyp qalasyz.
Iá, Qazaqstan qoǵamy biz aıtqandaı naǵyz «quraq kórpe» bolsa jaqsy ǵoı. Sebebi onda úılesim bar jáne sheber, ismer ony kelistirip quraǵan. Bir ıdeıaǵa baǵyndyrǵan. Mysaly, bizdi sońǵy kezderi Soltústik Qazaqstannyń taǵdyry qatty alańdatyp tur. Bylaı qaraǵanda, jeri men aýa raıy jaǵynan ol óńirdiń elordadan aıyrmashylyǵy shamaly. Biraq soltústigimizdiń demografııasyn, ishki mıgrasııamyzdy retteı almaı-aq qoıdyq. Munyń sebep-saldaryn túsinemiz. Biraq zamanǵa jáne syn-qaterlerge qarap, bórkimizdi túzý kııýimiz qajet qoı. Biz osy jerden de «ulttyń jańa bolmysyn» kórgimiz keledi nemese ony el bolyp birlesip jasaýymyz qajet.
– «Suranym táýelsizdiktiń aldynda da bar edi» dep qaldyńyz. Osy tusta ótkenge kóz júgirtip kóreıikshi. Ult bolmysyn qalyptastyrýǵa degen XVIII-XIX ǵasyrlardaǵy umtylysymyz, Alash qaıratkerleriniń qajyry qandaı edi?
Dıhan QAMZABEKULY:
– Memleket jáne qoǵam qaıratkeri Smaǵul Sádýaqasulyn bilmeıtin, oqymaǵan adam kemde-kem. Basqa-basqa, ol 20-jyldary qazaq jeri men eliniń tutastyǵyna ter tógip, Seıitqalı Meńdeshuly bastaǵan qaıratkerler qatarynda búgingi Qazaqstannyń soltústik óńirin Sibirrevkomǵa qosylyp ketýden saqtap qalǵan bolatyn. Sol Smaǵuldar HH ǵasyr basynda dál Qyzyljarda jastardyń tuńǵysh gazeti «Jas azamatty» ómirge ákelip, Ombyda basylym attas uıymdy jandandyryp, qazaq astanasy Orynborǵa Qazaqstan jastarynyń kóshbasshysy retinde shaqyrylyp edi. Sóıtip keshegi Alash pen bolshevıktik Qazaqstan arasynda júrip elshil jastardyń bolmysyn qalyptastyrǵanyna tarıh kýá.
Jalpy, Alash qaıratkerleriniń qaı ustanymy bolsyn mańyzdy. Ǵylym-bilimdegi de, bılik-saıasattaǵy da, adamı ómirdegi de. Olardyń murasymen tanysa kele, zııalylar qaı máseleni bolsyn aqyl men tájirıbege salyp, sodan qorytyndy shyǵarǵanyna kózimiz jetti.
Otandyq ǵylymdy damytýdyń ólshemi retinde gýmanıtarlyq salaǵa álemdik joǵary reıtıngti jýrnaldarda maqala shyǵarýdy mindettegen jáne ony bilim zańy talaptaryna engizip ketken sol kezdegi sala basshylary jaratylystaný jáne tehnıka ǵylymdarynyń ókili bolsa da, olardyń Thomson Reuters, Scopus bazasyna kiretin birde-bir jóni túzý maqalasy bolmaǵan. Týra «Moldanyń aıtqanyn iste, istegenin istemeniń» keri...
Elge qajetti jáne qurǵaq esepke qurylmaǵan ǵylym men bilimdi damytý – Alash ustanymynda birinshi kezekte tur. «Akademıkterdiń kóz jasyn» eskersek, bul problema áli de kókeıkesti. Ekinshi mańyzdy másele – mektep pen oqýlyq. Osylardyń sońǵy 15-20 jyldaǵy jaǵdaıyna qarap, «bireýler máseleni sheshýdi ádeıi sozbalap júr nemese tolyq sheshýdiń jónin bilmeıdi» degen oıǵa kelesiz. Alash zııalylary bolsa, máselen, «Tarıh páni» degen bir ǵylymı top quryp, bastaýysh synyptan bastap, doktorantýraǵa deıin qandaı pán oqytylatynyn, oǵan qandaı oqýlyq jazylyp, hrestomatııa túziletinin, ony kimder jazyp, kimder synnan, talqydan ótkizetinin anyqtar edi. Soǵan saı ultqa janashyr memleketten tıisti qarjy bóldirtip, bárin tap-tuınaqtaı oryndatar edi. Bizge unaıtyn jáne biz árqashan baǵalaıtyn Alash ustanymy – osy.
– Tarıhqa úńilsek, «Jeti jarǵy» sekildi Qazaq handyǵynyń zańdarynda ulttyq bolmysymyz erekshelenip turady. Osy oraıda qazirgi tańda táýelsiz Qazaqstanda ulttyq ereksheligimizdi tanytatyn zań bar ma?
Káribaı MUSYRMAN:
– Búgingi zamannyń «Jeti jarǵysy» – barshamyz «Ata Zańymyz» dep qaster tutatyn Konstıtýsııamyz ǵoı. Onda Qazaqstan Respýblıkasynyń prezıdenttik basqarý nysanyndaǵy birtutas memleket ekendigi, qazaq tili memlekettik til ekendigi, elimizdiń tutastyǵyn buzýǵa, áleýmettik, násildik, ulttyq, dinı, tektik-toptyq jáne rýlyq arazdyqty qozdyrýǵa baǵyttalǵan qoǵamdyq birlestikter qurýǵa tyıym salynǵandyǵy, azamattardyń tarıhı jáne mádenı muralardyń saqtalýyna qamqorlyq jasaýǵa mindettelgendigi – ulttyq ereksheligimizdiń eskerilgendigi emes pe?!
– О́tken ǵasyrdaǵy saıası qýǵyn-súrginniń qandy qasaby ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrǵysy kelgen qaıratkerlerimizden aıyrdy. Solaqaı saıasattyń ur-toqpaǵy sút betine shyǵar zııalylarymyzdy qalqyp alyp qana qoımaı, asyl dinimizden de ajyratyp tastady. Sol dinimizben sabaqtas bolmysymyz da bar emes pe edi?
Qaırat JOLDYBAIULY:
– Prezıdent atap kórsetken aýqymy óte keń mindetti oıdaǵydaı júzege asyrý isine dinı qaıratkerler meılinshe atsalysýy tıis. Menińshe, halqynyń basym bóligi Islam dinin ustanatyn elimizde dinı qyzmetkerlerdiń, dáliregi ımamdarymyzdyń, dintanýshy-ǵalymdarymyzdyń áleýeti burynǵyǵa qaraǵanda qazir ájeptáýir kóterildi. Dinı, rýhanı bilimi, mádenıeti joǵary, ultymyz Islamnyń uly jolymen júrgende ǵana órkendeıtinin tereń túsinetin, teris pıǵyldy kúshterge qarsy kúreste tájirıbesi bar, qısynsyz ýaǵyzdarǵa qarsy ǵylymı dáleldi ýájder aıta biletin ımamdarymyzdyń qalyń shoǵyry qalyptasty. Tek osy kúshti tıimdi paıdalanýǵa mán bergenimiz abzal. Qoǵamymyzdaǵy nıeti oń, peıili aq dinı qaıratkerlerimiz qashanda elimizdiń bolashaǵy úshin qyzmet etip kele jatqanyn eskere sóılesek, aldaǵy ýaqytta da olar ultymyzdyń zamanaýı bolmysynyń ózegin Islam qundylyqtarymen sýsyndatýǵa qyzmet ete beretinine senim mol.
– Sonymen ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrý úshin Abaı aıtqan «bes dushpannan» bólek taǵy neden arylǵanymyz jón?
Darhan ÁBDIK:
– Abaı aıtqan «bes dushpan» qoǵamǵa emes, árbir jekelegen adamǵa qatysty aıtylǵan kemshilikter. Bul dertpen adamzat paıda bolǵannan beri kúresip keledi. Atalǵan kemshilikter kez kelgen qoǵamda bar. Bul fılosofııalyq másele, sol sebepti ony sheksiz talqylaýǵa bolady. Ony talqylaý bıliktiń, onyń ishinde Prezıdenttiń ne Parlamenttiń máselesi emes. Bılik qoǵamdy qalyptastyratyn mehanızmderdi talqylaýy tıis. Olar aqyldyǵa da, aqymaqqa da, eńbekqorǵa da, jalqaýǵa da, mınıstrge de, daıashyǵa da ortaq bolýy tıis. Bılik Abaıdy emes, BUU qabyldaǵan adam haqynyń álemge ortaq deklarasııasyn oqysyn da, biz óz azamattarymyzdyń osy bir haqylary men quqyqtaryn qamtamasyz etip otyrmyz ba, joq pa dep oılansyn.
Biz jabyq qoǵamnan shyǵyp ashyq álemmen tanystyq. Endi kishkentaı ulttarǵa tán kompleksterden arylyp, ashyq álemniń azamaty bolǵan lázim. Dindar emes, zaıyrly, ultshyl emes, tolerantty, patrıottarynan lıberaldary basym, sol dáýirdiń ozyq tehnologııalaryna qol jetkizgen, ǵylymy men óneri jetilgen qazaqtildi qoǵam kórgim keledi.
– Sizder ne deısizder?
Tóleýǵalı BО́RIBAEV:
– Búginde Abaı sóziniń mańyzdylyǵyn, ózektiligin erekshe sezinesiń. Qazir «bes dushpannan» basqa, ult taǵdyryna tikeleı qatysy bar Abaıdyń «Bas-basyna bı bolǵan óńkeı qıqym» degen sózi erekshe mánge ıe bolýda. Jel qalaı soqsa, solaı sóıleıtin dármensiz qıqymdar men álsizder bılik basyna órmeleýde. Jattandy, jalǵan baǵdarlamalar jasap, jarnamalatyp jatqan «belsendilerdi» kórgende erkisiz jaǵańdy ustaısyń. Saıası dodada ol ultqa sóz aıtar, sózin ótkizer, halqyn sońynan erter tulǵalardyń tym azdyǵy nemese joqtyǵy ózegińdi órteıdi. Ylǵı úmitsizder, daralyǵy joq, pendeler tobyry.
Dáýren BABAMURATOV:
– Abaı aıtqan «bes dushpan» máńgi fılosofııalyq kategorııalar ispetti. Oǵan jańa tizimdi qosýǵa da bolmas, alýǵa da bolmas. Degenmen búgingi qazaq arasynda keńinen taralǵan taǵy bir-eki qısyq ádet ol «qumarlyq» jáne «qısynsyz elikteý» bolyp tur. Qumarlyq deıtinimiz, ult jastary jappaı qumar oıynǵa bet aldy, onyń arty talaı tragedııaǵa ulasyp jatyr. Qumarlyqtyń bir kórinisi esirtki, onyń neshe túrli sıntetıkalyq ókilderin qazir órimdeı qyzdar, býyny qatpaǵan uldar tutynyp, ult aldynda qaýip qylyp otyr.
Elikteý deıtinimiz, otbasy men adam ómiriniń mánine qatysty qazir álemde túrli jańa kózqarastar paıda bolǵan. О́mir máni lázzat pen rahat dep topshylaıdy qazir keıbir «tektiler». Jaqsy deı almaıtyn tustary jeterlik. Soǵan túgel qoǵam bolyp eliktep otyrǵan jaǵdaıymyz bar.
– Uldarymyzdyń ulyqty, qyzdarymyzdyń qylyqty qalybyn joǵaltpaı, saqtap qalý arqyly ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyra alamyz ba?
Mereı QART:
– Eń aldymen «bolmys» degen uǵymnyń mánin uǵyp alsaq. Memlekettiń áleýmettik qýaty, mádenıeti, ekonomıkasynyń deńgeıi, rýhanı áleýeti tutastaı ulttyq bolmysty sıpattaıdy. Sondyqtan eldik sana men ulttyq múddeni ushpaqqa shyǵarmaı, dalaqtaý bekershilik.
Jańa zaman, ıaǵnı jańa bolmys qalyptastyratyn jastar resýrsy. Bilimdi hám ultshyl tulǵalar qalyptastyratyn ishki jáne syrtqy bolmys memlekettik, eldik prınsıpke táýeldi. Osy tusta Á.Bókeıhannyń «Ultqa qyzmet etý – bilimnen emes, minezden», degen danyshpandyǵyn qosa aıtyp ótken jón. Bizdiń búgingi bolmysymyz, erteńgi maqsatymyz – áleýeti joǵary, rýhanııaty kemel, jastary bilimdi, ǵylymy ilgeri, tehnologııasy damyǵan, eń bastysy ulttyq memleketke aınalýymyzda.
– Ulttyq bolmystyń túp-tamyry dinimizde, dilimizde, eń bastysy qazaq tilimizde turǵan joq pa? Jalpy, jańa bolmysty qalyptastyrýda bilim men ǵylymnyń, memlekettik tildiń mańyzy qandaı?
Dıhan QAMZABEKULY:
– Bir óte aýyr aqıqatty aıtaıyn! Qazir pedagogıka nemese metodıka salasynda, bilim salasyn uıymdastyrý isinde A.Baıtursynulynyń eńbekterin oqymaq túgili, atyn estimegender júr. Máselen, áli kún tártibinen túspegen «balaǵa qaı synyptan bastap shet tilin oqytý kerek?» degen máseleni alaıyqshy. Tehnologııasy men biligi bizdi shań qaptyratyn Japonııa men Germanııa shet tilin bastaýyshtan keıin oqytady. A.Baıtursynuly muny 110 jyl buryn aıtyp, dáleldegen. Joq, bizdiń bilgishter ult ustazynyń bul ósıetin mise tutpaıdy.
Árıne jańa sapaǵa kóshýdiń irgeli tiregi – bilim men ǵylym. Bizge shyǵarmashyl, oıly, parasatty, memleketshil pedagogter men ǵalymdar kerek. Solar «temirqazyq qaǵıdattardy» anyqtap, kúndiz-túni osynyń negizin, qalyptastyrý tetigin, damytýdyń jón-jobasyn zertteýi qajet.
– Osy ulttyq bolmys máselesiniń quqyqtyq normalaryna qaıtyp oralaıyq. Zań qabyldaý barysynda halqymyzdyń erekshelikteri eskerile me? Keıingi kezde talqylanyp jatqan keı zańdarda bul másele kemshin túsip jatqandaı kórinedi?
Káribaı MUSYRMAN:
– Árıne, eskeriledi. Mysaly, ataýly áleýmetti kómekti alaıyq. Bertinge deıin bul kómek ózderine usynylǵan jumysty istegisi kelmeıtin azamattarǵa da berilip keldi. Biz Úkimettiń ony toqtatyp, usynylǵan jumystan bas tartatyndarǵa qarjylyq járdem berýden bas tartý jónindegi usynysyn qoldadyq. Muny unatpaı, kúńkildep júrgender de bar. Bul rette biz uly Abaı babamyzdyń «esektiń artyn jýsań da, mal tap» degen sózin umytpaýymyz kerek.
Osy oraıda bir aıta keterlik mańyzdy jaıt – Parlament Májilisi ashyq formatta jumys isteıdi. Zań jobalaryn talqylaýǵa saıası partııalardyń, úkimettik emes jáne halyqaralyq uıymdardyń, táýelsiz sarapshylardyń qatysýyna múmkindik jasaldy. Jurtshylyqtyń zań jobalaryn Májilistiń resmı saıtynan oqyp, usynys berýine bolady. «Syn túzelmeı, min túzelmeıdi» demekshi, Parlament saılaýshylardyń synyn tyńdaýǵa daıyn, tyńdap ta júr.
– Qaı baǵytqa qadam bassaq ta eń aldymen ádildik ústemdik qurýy tıis. Onsyz damý da, daralaný da bolmaq emes. Ulttyń jańa bolmysyna ádildik qanshalyqty negiz bola alady?
Tóleýǵalı BО́RIBAEV:
– Halqymyzdyń jańa bolmysyn qalyptastyryp, tutas ult sapasyn arttyrýda ádilettiliktiń mańyzy zor. Prezıdent óz Joldaýynda osy máselege nazar aýdardy: «Ádildik – qoǵam damýynyń mańyzdy sharty. Ádilettilik – ásirese el-jurttyń taǵdyryn sheshý úshin asa qajet qasıet». Ult bolmysynda ádilettilik nyq ornaý úshin zań ádiletti bolýy tıis. Bizde zań men ádilettilik arasynda alshaqtyq bar. Zań men ardy biriktirý, quqyqtyń adamgershilik ólshemderin kúsheıtýdiń mańyzy zor. Zań men ardy biriktirýge kedergi keltiretin keshegi kúnniń rýdımentterinen arylý qajet. Ázirge, ult sanasynda quqyqtyq nıgılızm, zańdy aınalyp ótý daǵdysy basym ekenin aıtýǵa májbúrmiz. Qysqasha aıtqanda, halqymyzdyń jańa bolmysynda ádilettilik – erkindik pen jaýapkershiliktiń ólshemi retinde ornyǵýy kerek. Sonda ǵana órkenıettik damýǵa saı quqyqtyq mádenıet qalyptasady.
Dáýren BABAMURATOV:
– Men de ultymyzdyń jańa bolmysy eń aldymen iskerlikke, ózara adaldyqqa jáne qoǵamdaǵy ádilettilikke negizdelýi kerek dep esepteımin. Iskerlik deıtinimiz, álem qazir myń qubylyp tur, talaı kásip pen qyzmet túrleri qysqaryp, jańa ekonomıkalyq damý úrdisteri 180 gradýsqa burylýy yqtımal. Osyndaı ózgerister aldynda halqymyz óz ishinde bir-birine adal bolyp, qoǵamdyq tepe-teńdikti týra ustap, ádil, isker bolýǵa umtylsa ıgi.
Dıhan QAMZABEKULY:
– Ádildik ornasyn desek, biz eń aldymen mektepke degen qoǵam kózqarasyn ózgertýmiz kerek. Ony tek memlekettiń moınyna asyp qoıýǵa bolmaıdy. Mektepte dırektordan bastap árbir pán muǵaliminiń sapasyn ata-analar da baqylap, qadaǵalap otyrýy kerek. Shúkir, qazir mektep muǵaliminiń jalaqysy eptep kóterilip keledi. Endi soǵan saı báseke de, tańdaý da júrý qajet. Balanyń sapaly bolýyna múddeli – ata-ana da, memleket te. Dástúrli qazaq qoǵamy tarıhyn eske alyńyzshy, medresede oqyp júrgen shákirtti molda-muǵalim retinde aýylǵa aldyrtqan kim? Árıne, bastamashyl ata-analar. Olardyń azyn-aýlaq qarajaty shákirt-muǵalimdi de kótergen, óz balalarynyń da saýatyn ashqan. Biz osy qarym-qatynasty búgingi jaǵdaıǵa laıyqtaýymyz kerek. Dál qazir muǵalim men dárigerge qoǵamnyń zor qoldaýy qajet.
HHI ǵasyrda otyryp, «pálen degen aımaqta túgen degen pánniń muǵalimi jetpeıdi» deý uıat emes pe? Memleket úshin de, qoǵam úshin de! Mektep túzelse, oqýshynyń sapasy artsa, qos taraptyń meıirimi kúsheıse, qoǵamnyń deńgeıi ósedi, jaýapkershiligi artady, ádildik te bolady.
– Prezıdent óz Joldaýynda «Ultymyz jańa sapaǵa kóshýi úshin bizdiń kúndelikti ómirlik ustanymdarymyz da ózgerýi kerek» degen pikirin bildirdi. Osyǵan qatysty oılaryńyzdy bilsek...
Qaırat JOLDYBAIULY:
– Bul oraıda birinshi kezekte jastardy, jas urpaqty laıyqty tárbıeleý, olardy túrli baǵyttaǵy zııandy dúnıelerden barynsha qorǵaý isi óte ózekti. Biz jastarymyzǵa otbasyn qurýdyń, shańyraqta jıi kezdesetin túıtkilderdi tıimdi sheshý joldarynyń, áke, ana, kelin bolý ádebiniń, qoǵamdyq qarym-qatynastarǵa beıimdelýdiń qyr-syryn úıretýdi óz deńgeıinde jolǵa qoıa almaı kelemiz. Osy olqylyqtyń jaǵymsyz saldarlary búgingi qoǵamymyzda anyq kórinýde. Mektep jasyndaǵy balalarymyzdyń boıyndaǵy qabilet-qarymyn ashatyn, paıdaly daǵdylarǵa, eńbekke baýlıtyn, jaqsy azamat bolyp qalyptasýyna yqpal etetin dárister júrgizilýi tıis. Jastarymyz bilimdi bolýmen qatar shynaıy ómirge de daıyn bolýy qajet.
Ýaqytty baǵalaýdy, ony tıimdi paıdalanýdy úıretýdiń qajettiligi anyq sezilýde. Qoǵamymyzdaǵy aqparattyń durys-burysyna kózi jetpeı turyp sený, ony ózgelerge taratý beleń alýda. Sondyqtan jas óskindi aqparatty saraptaı alýǵa, kez kelgen dúnıege syn kózben qaraýǵa, obektıvti baǵa berý qabiletin qalyptastyrýǵa kóńil bóletin ýaqyt jetti. Jastarymyzǵa ınternetti, áleýmettik jelini ýaqyttaryn ysyrap etpeıtindeı utymdy qoldanýdy, áleýmettik jelide pikir jazý men kópshilikke aqparattar usyný mádenıetin, jalpy ınternetti tıimdi paıdalaný tásilderin, tipti etıkasyn mektep qabyrǵasynan úıretýdiń mańyzy sezilýde.
– Jańa zamanda jańǵyrtýǵa bolatyn, ulttyq tanym-túısigimizde saqtalǵan qandaı izgi qasıetterdi damytqanymyz durys?
Mereı Qart:
– Qazaq ultyna tán erekshelikter óte mol. Ulttyq kod, ádet-ǵuryp, baı tilimiz osy qundylyqtardy saqtaý arqyly asqaqtaımyz! Bizdiń el – batyr halyq, aqyn el! Halyq aýyz ádebıeti, epos-jyrlar, dastandar, tarıh qatparyndaǵy san ǵasyrlyq muralar, bári-bári ulttyq qundylyqtarymyz!
Jańa zaman qazaǵy, jańa ǵasyr jastary bilim men ǵylymda kósh bastasa, kóshten qalmaıtynymyz aqıqat. Salt-dástúr, ádet-ǵuryp, qazaq ultyna tán erekshe bolmysty ulyqtaý, bilim men ǵylymǵa kóńil bólip, eń bastysy baı tilimizdiń mártebesin joǵarylatý arqyly ulttyq bolmystyń qaǵıdalary qalyptasady. О́zge eldiń qańsyǵyn, mentalıtetimizge jat mádenıetti ulttyń qanyna sińirýden aýlaq bolǵanymyz jón. Áleýmettik teńsizdik, dinı kúshter, jemqorlyq sııaqty kertartpa dúnıelerge jol bermeý qajet.
– Ultymyz jańa sapaǵa kóshýi úshin qandaı qaǵıdattardy temirqazyq etip alýymyz kerek?
Tóleýǵalı BО́RIBAEV:
– Meniń oıymsha, Prezıdent bul suraqqa Ahmet Baıtursynulynyń sózimen naqty jaýap bergen. Degenmen, ulttyń jańa sapaǵa kóshýi úshin myna qaǵıdattardy temirqazyq retinde usynýǵa bolatyn tárizdi: bógdenikin ózinikinen joǵary qoıýdan, bótennen kóshire salýǵa daıyn turýdan, jasandy kórinis jasaýdan, ult múddesin qorǵaýda satqyndyq pen solqyldaqtyq tanytýdan bas tartýdy qazirgi kezeńde temirqazyq etip alýymyz kerek sııaqty. Sonymen birge bıligi men halqy bir-birinen durys túsinýden, ózara qurmet etýden qalyp otyrǵan jaǵdaıda ulttyń ishki birligi men tatýlyǵyna erekshe nazar aýdarý qajet dep esepteımin. Sondyqtan Prezıdenttiń «Jaýapty memleket – jaýapty qoǵam – jaýapty adam» – tezsısiniń mańyzy óte zor.
– Alyp-qosarlaryńyz bar ma?
Dıhan QAMZABEKULY:
– Jańa sapaǵa kóshýdiń qaǵıdaty óz tarıhı tájirıbemizden jáne álem tájirıbesinen alynýy qajet. О́z tájirıbemiz ne aıtady? Buǵan Ahmet Baıtursynuly men Qanysh Sátbaevtyń bastamalaryn eske alsaq ta jetkilikti. Máselen, Aqań – Qazaq elin Alash usynǵan formatta júıelep, jetildirýdiń basy-qasynda bolǵan tulǵa. Biraq taǵdyr men tarıhtyń ashy buralańynda Alash tarıh sahnasynda uzaq tura almady... Sondyqtan ol Qazaq keńestik respýblıkasy platformasynda ult bilimin jańa sapaǵa kóshirýge tyrysty. Soǵan kúsh jumsady. Birinshiden, ne joq, ne baryna taldaý jasady. Ekinshiden, jańa ókimettiń bastamalaryna ulttyq mazmun berdi. Úshinshiden, «tartpada jatqan» burynǵy bastamalaryn (oqýlyq jazý, tezdetip maman daıarlaıtyn oqý oryndaryn, akademııalyq ortalyq pen ýnıversıtet ashý, elshil kórkem ádebıet qalyptastyrý, aqyn-jazýshylardyń basyn qosý, «Qazaq» gazeti rýhyndaǵy basylymdardy ómirge ákelý t.b.). Árıne, A.Baıtursynuly úshin basty qaǵıdat – eldikti saqtaý men jańa jaǵdaıda damytý edi.
Al ornyqqan keńestik respýblıkadaǵy Q.Sátbaevtyń túpki maqsaty – Alash isin jalǵastyrý, bylaıǵy kórneki maqsaty – Qazaqstan qajet etetin ǵylym mamandaryn ázirleý boldy. Reseıdiń ortalyq joǵary oqý oryndaryna áleýeti bar jastardy bilim alýǵa jiberý, Ǵylym akademııasy ınstıtýttarynda tyń jobalarǵa muryndyq bolý onyń – osy aıadaǵy batyl qadamy. Mindetti oryndaý men jaýapkershilikti joǵary ustaý – Q.Sátbaevtyń aınymas qaǵıdaty.
Darhan ÁBDIK:
– Jańa sapaǵa kóshý úshin sapaly azamattar qajet. Sapaly azamat qalyptastyrý úshin sapaly bilim, sapaly medısına, sapaly zańdardyń atqarylýy, demek sapaly bılik qajet. Sapaly bılik tek qana demokratııalyq saılaý barysynda qalyptasady. Tek qana ádil saılanǵan bılik saılaýshylarynyń aldynda jaýap berip, qoǵamnyń talabyn oryndaıdy. Sapaly qoǵamnyń taǵy bir aldyńǵy sharty, bul azamattardyń – haqy. Sóz bostandyǵy, ar bostandyǵy, saılaý jáne saılaný haqy. Bul haqynan aırylǵan adam erikti azamat emes.
– Erteńgi urpaqtyń boıyna ulttyń jańa bolmysy bolýǵa laıyq nendeı qasıetterdi sińire alamyz?
Qaırat JOLDYBAIULY:
– Balalarymyzǵa basqamen til tabysýdy, durys sóılese bilýdi úıretý qajet. Jastarǵa ómirde kezdesetin qıyndyqtarǵa moıymaı, kerisinshe ony sheshýge, qıyndyqty eńserýge, kóńil kúıin basqarýǵa daǵdylandyratyn motıvasııalyq dárister júrgizgen abzal. Buǵan qosa qarjylyq saýattylyq, aqshany únemdeýdiń tásilderin meńgertý de mańyzdy. Naqtylaı aıtqanda, «otbasyn qurý», «saýatty tamaqtaný», «taım menedjment», «qarjylyq saýattylyq», «ózińe senimdilik», «emosııalyq ıntellekt», «adamdarmen til tabysý», «problemalarǵa moıymaı, ony sheshe bilý» jáne taǵy da basqa máseleler boıynsha el ishinde túsindirý jumystary uıymdastyrylsa, mektep qabyrǵasynda arnaıy dáris júrgizý qolǵa alynsa ultymyzdyń ýaqyt talabyna saı bolmysyn qalyptastyrý jolyndaǵy ıgi is bolar edi.
Bul máselelerge Islam dini turǵysynan qarap, túsindirý ýaǵyzdary kóptep júrgizilse, nur ústine nur bolar edi. Osy tusta ımamdarymyzdyń áleýetin tıimdi paıdalansaq, ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrýda dinı qaıratkerlerdiń róli aıqyn kóriner edi. Jalpy urpaq tárbıesine, ultymyzdyń rýhyn ósirip, órkendeýine árbir azamat óz úlesin qossa, hal-qaderinshe rýhanı ıgilikke qol ushyn berse, alda turǵan mindetterdi oryndaýǵa ábden bolady.
– Ulttyń jańa bolmysy týraly aıtqan kezde jurtqa úlgi bolarlyq belgili bir mysaldyń da bolǵany jón. Ondaı mysal bizde bar ma?
Dıhan QAMZABEKULY:
– Jańa bolmys qalyptastyrýdyń jarqyn mysaly – elorda. Qazaq uǵymymen aıtsaq, «astana» dep, oıdan da, qyrdan da adamdar jınaldy. «Kelme», «qala jabyq» dep eshkim keýdesinen ıtergen joq. Mine, qala halqy mıllıonnan asty. Endigi mindet – qala qazaǵyn sapalandyrý. Biz elordanyń mektepterine, mádenı oryndaryna jıi baryp turamyz. Baıqaǵanymyz: oqýshynyń ózi astanalyq ekenin sezinedi. Bul jerde «sapalandyrý» tetigi muǵalim men ata-ananyń moınynda. Árıne, bári tap-tuınaqtaı deýge áli erte. Biraq durys baǵytta.
– Din men dástúrdi teń ustaýǵa, olardy úılesim tapqan rýhanı tutas kúsh retinde qarastyrýǵa kelispeıtinder bar. Olardyń mundaı ustanymdaryna qatysty ne aıtasyz?
Qaırat JOLDYBAIULY:
– Islam dini qazaq dalasyna kelgeli beri dástúrimiz, ómir súrý saltymyz, ulttyq qundylyqtarymyz dinimizdiń qaǵıdattarymen jymdasyp qatar ómir súrip kele jatyr. Din men dástúr ultymyzdyń qos qanaty sekildi. Bul ekeýiniń birinsiz halqymyzdyń bolashaǵyn elestetý qıyn. Olaı bolsa, osynaý eki alyp ustynǵa arqa súıep qana qoımaı, ony qasterlep, nasıhattap júrýimiz kerek. Bizdiń jastarymyz dinge bet burýyn toqtatpaıdy. Din – aǵyp jatqan ózen. Oǵan tosqaýyl qoısaq, belgili bir ýaqyttan keıin arnasynan tasıdy. Baqylaýdan shyǵyp ketedi. Sondyqtan dinimizdi memlekettiń, halqymyzdyń birlik-yntymaǵy, múddesi jolynda durys baǵytqa bura bilýimiz kerek. Biz syrtqy jáne ishki jaǵymsyz ekspansııalarǵa din arqyly qarsy tura alamyz. Biz adamsúıgishtikke tárbıeleıtin ıdeıany damyta otyryp, ıntellektýal musylmandardy tárbıeleýimiz kerek.
– Ulttyń bolmysy quqyqtyq normalarda kórinis tappaıynsha kóp máseleniń sheshile qoımasy anyq. Halqymyzdyń jańa bolmysyn qalyptastyrýǵa, tutas ult sapasyn arttyrýǵa arnalǵan naqty zań jobalary bar ma?
Káribaı MUSYRMAN:
– Ázirge ondaı naqty zań jobasy Úkimetten de, depýtattardan da túsken joq. Meniń oıymsha, osy asa mańyzdy máseleni bir zań qabyldaýmen sheshý qıyn. Prezıdentimiz aıtqandaı, bul – eń áýeli qazaq zııalylarynyń mindeti. «Jalǵyz aǵash orman emes, jalǵyz kirpish qorǵan emes» degendeı, bárin Memleket basshysyna, Parlament pen Úkimetke júktep qoısaq, al ózimiz naqty isten syrt qalyp, tek baqylaýshy jáne synaýshy bolyp otyrsaq, asa úlken ózgeris bola qoımas.
Aıtalyq, ádildik pen adaldyq, uqyptylyq pen tııanaqtylyq máselelerin qandaı zańmen sheshýge bolady? Bulardyń bári árbir otbasy men mekteptegi tálim-tárbıege, odan qaldy ádebı kitap oqýǵa baılanysty emes pe?! Máselen, men Djek Londondy, Oralhan Bókeev pen Dýlat Isabekovti oqymasam, keńes zamanynda, bala kezimde kedeıshilikte óskendikten, aqshanyń, ıaǵnı baıýdyń sońyna túser me edim, kim bilsin. Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn bos uranshyldyqqa aınaldyrmaı, eń aldymen ysyrapshyldyq pen toıshyldyqty tyıýmyz qajet. Dańǵoılyq pen maqtanshylyqtyń órbýine jol berip turǵan bálenbaı aýdannyń, oblystyń qurmetti azamaty, bálenbaı syılyqtyń laýreaty, eshqandaı ǵylymı jańalyq ashpasa da bálenbaı akademııanyń múshesi degen sııaqty resmı túrde qurmetti, al shyndyǵynda esi bar jurt qurmettemek túgil, kúle qaraıtyn ataqtardy berýdi tyıý kerek dep oılaımyn.
P.S. «Qazirgi mindet – halqymyzdyń jańa bolmysyn qalyptastyrý, tutas ult sapasyn arttyrý. Adamdy jəne qoǵamdy ýaqyt talabyna saı jetildirý qajettigin ómirdiń ózi kórsetip otyr. Jańarǵan ult qana jańǵyrǵan eldiń jetistigin jahan jurtyna tanyta alady. Men halqymyzdyń əlem úlgi tutarlyq jaqsy qasıetteriniń kóbirek bolǵanyn qalaımyn», deıdi Memleket basshysy. Shaqyrǵan jerge keshigý degendi bilmeıtin, ár saǵatyn sanap, mınýtyn eseptep júretin adamdar týraly aıtqanda, kóbine-kóp nemis halqyn mysalǵa alamyz. Al ár bastaǵan isine muqııat nazar aýdaratyn, zamanaýı tehnologııany damytýda kósh basynda tursa da ulttyq bolmysynan, álemge úlgi bolarlyq salt-dástúri men ádet-ǵurpynan, baıyrǵy bolmysynan ajyramaǵan halyq dep japondardy tilge tıek etemiz. Bilimi men ǵylymyn damytyp, aqyl-oıyn, uıymshyldyǵyn, iskerligin aldyńǵy orynǵa shyǵarǵan halyq retinde evreılerge ishteı súısinetinimiz bar. Osy halyqtardyń qaı-qaısysy bolsyn kóshten qalý turmaq, sol kóshti bastap júrip-aq ulttyq bolmysyn ereksheleıtin kósheli ister atqaryp júr. Endeshe, otyzdyqqa umtylǵan ult úshin oılanarlyq hám soǵan umtylarlyq-aq jaıt...
Raýan QABIDOLDA,
Abaı ASANKELDI,
Merýert BÚRKITBAI,
Svetlana ǴALYMJANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
