Rýhanııat • 19 Qańtar, 2021

Ulttyq rýhanııatty damytýǵa úsh usynys

101 ret kórsetildi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev­­tyń VII shaqyrylymdaǵy Parla­ment­­tiń birinshi sessııasynda «О́zekti máse­lelerdiń talqylanýy eń aldymen Par­la­mentte ótýi kerek» dep shegelep aıt­qany óte oryndy. Kóptegen mańyzdy suraq tóńi­reginde aıtqan oıyna, ásirese «Jastardyń damý ındeksin engizý» ıdeıasyna rıza bol­dyq. Qoǵam tynysyn ańǵaryp, tamyryn dóp basatyn Parlamenttiń aldaǵy kúnde atqaratyn qyzmetteriniń nátıjesine jáne mindetterin qansha­lyqty adal atqaratynyna ýaqyt tóreshi. Sapaly zańdar qabyl­dansa, qoǵamdaǵy keleńsizdikter de boı kótere bermes, kóptegen túıtkil máselege oń sheshim tabylar.

Qasym-Jomart Kemeluly «Táýel­sizdik bárinen qymbat» maqalasyndaǵy árbir bólimdegi aıtylǵan salıqaly oıy elimizdegi árbir ultjandy azamatqa kelesi bir tyń qadamǵa serpilis berýde. Memleketimizdi basqaryp otyrǵan Prezıdent retinde elimiz úshin jańa bastalatyn tórtinshi onjyldyqtyń salmaǵynyń jeńil bolmaıtynyn nyqtaǵany kóńilge qonymdy. Qýatty memleketke aınalý, kemel halyq bolý, ádiletti qoǵamda ómir súrý – osy negizgi mindetterdiń mańyzdylyǵyn sezine bilý de – úlken jaýapkershilik. Rýhanııat­tyń bastaýy ana tilimizdiń dárejesin elimizde ǵana emes, álemdik deńgeıde joǵarylatý – árbir azamatqa artylar mindet. Men de memleketimizdiń 30 jyldyq tarıhı kezeńinde shákirtterin bilimmen sýsyndatqan oqytýshylar qatarynda eńbek ettim. Muǵalim bola júrip te, qoǵam belsendisi retinde de, respýblıka deńgeıinde til úıretý jobalaryn sátti uıymdastyra bilgen kásipker bolyp ta elimizdiń ulttyq rýhyn asqaqtatý – negizgi mindetim bol­ǵany shyndyq. Qazaq ádebıetin nası­hattaýǵa 2013 jyldan bet burdym. Máseleniń sheshimin tabýǵa otandyq jáne shetel ádebıetiniń jetistikterin zerdeledim. Osy baǵytta oryn alǵan kemshin tustarǵa basa nazar aýdardym. Ishki zertteýge 2013-2016 jyldar aralyǵynda kóbirek kúsh saldym. Qazaq rýhanııatyn halyqaralyq deńgeıde nasıhattaýǵa 2016 jyldan beri úzdiksiz atsalysyp kelemin. Osy jyldar ma­ǵan kóp tájirıbe berdi, ári árbir kezdes­ken qıyndyq kúshti sabaq boldy. Qa­zaqstan ǵana emes, Ortalyq Azııa bo­ıynsha tuńǵysh ádebı agent retinde, qa­zaq qalamgerlerin álemdik deńgeıde dáripteýge óz úlesin qosyp júrgen pat­rıot retinde, «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti arqyly birqatar usynysymdy jetkizýdi laıyq kórdim. Qazaq ádebıeti jańa kezeńdi bastan keshirýde. Jaqsy ózgeris tyń oıǵa ba­ǵyttaýda. Alaıda shyǵarmashylyq top­tyń aǵa býyn ókilderi ózderiniń jıǵan taǵylymdaryn jas býynǵa tabystaıtyn mekteptiń joqtyǵy kóp tusaý bolýda. Almaty qalasynda Alatau Creative Hub (1296 sharshy metr) jeltoqsan aıynda ǵana iske qosyldy. Osy baǵyt­ta qalamyzda birneshe keshender (eń úlkeni – aýmaǵy toǵyz myń sharshy metr) daıyndalýda eken. Bul jobalar kóptegen is-sharanyń júzege asýyna múmkindik beredi. Áıtse de, bul jalpy buqara halyqqa baǵyttalǵan platforma. Sondyqtan, shyǵarmashylyq ıeleriniń, bir múddege qyzmet isteıtin toptardyń, ózara kezdesetin, tájirıbe almasatyn jeke platformasy bolýy kerek. Máseleniń sheshimin birlese otyryp tabýǵa, naqty úsh usynysty nazarǵa usynamyn.

Birinshi usynys, «Shyǵarmashy­lyq rezıdensııa» kompleksi jobasyn iske asyrýdy Nur-Sultan, Almaty, Túrkis­tan, Aqtaý qalalarynda qolǵa alý kerek. Belgili bir josparly shara ke­zinde shaqyrylatyn sheteldik shy­ǵar­mashylyq top ókilderi jáne joǵa­ryda atalǵan qalalardan tysqary tu­ra­tyn elimizdegi shyǵarmashylyq ókil­deri toqtaıtyn óz qonaqúıleri bo­lýy zańdy. Rezıdensııada zamanaýı jabdyqtalǵan, ulttyq negizde be­zen­dirilgen kitaphanasy men konferens zaly, konsert sahnasy, arnaıy koýorkıń bólmeleri, artgalereıala­ry, qazaq as mázirinen restoran, kafe, qy­myzhanasy bolýy tolyqqandy ju­mys prosesin uıymdastyrýǵa jaǵdaı jasaıdy. Tanymal qalamgerlerdiń, sýretshilerdiń, mýzykanttardyń der­bes shyǵarmashylyq bólmeleri, stý­dııalary bolýy oryndy. Qazaq hal­qynyń sonaý kóne tarıhynan bas­tap, búgingi Qazaqstan týraly syr shertetin úlken eskertkish ansamblder, mysaly, kórshiles memlekettegi tarıhı aýqy­my tutas bir kezeńdi qamtıtyn Mamaı Qorǵany sekildi, joǵaryda atal­ǵan qa­lalardaǵy «Shyǵarmashy­lyq Re­zı­densııasy» aýmaǵynda boı kóter­se, elimizdegi týrızmdi jandandyrýǵa da mu­ryndyq bolar edi. Bul rette eli­mizden Soltústik Kıprdegi mesenat Sýat Gıýnsel sııaqty atymtaı jomart azamattar tabylsa, qazaqtyń nebir daryndy shyǵarmashylyq ıeleriniń ıdeıa­lary iske asar edi. Kazınolarǵa, tolyp jatqan restoran bızneske, saýda, oıyn-saýyq kompleksterine ketken aqshanyń bir bóligin osy jobaǵa jumsasa, kóp saýap jınar edi. Álemniń kóptegen elinde ǵasyrlar boıy úrdiske aınalǵan «Shyǵarmashylyq rezıdensııa» jobasy Qazaqstanda da iske qosylsa, ár jyly shaqyrylatyn elimizdegi jáne alys-jaqyn sheteldegi tanymal avtorlardyń tájirıbeleri kóptegen jasqa myqty shyńdalý mektebi bolary sózsiz.

Ekinshi joba, Prezıdent usynǵan «Táýelsizdik urpaqtary» granty shy­ǵar­mashylyqpen aınalysatyn daryn­dy jastardyń myqty ıdeıalaryn iske asyrý alańqaıyn keńeıtýge bó­linse deımiz. Bul grant jastardyń sheber­likterin shyńdaýǵa, álemdegi úz­­dik halyqaralyq shyǵarmashylyq re­zı­densııalaryna, kitap kórme-jár­meń­kelerine, túrli baıqaýlarǵa, fes­tıvaldarǵa qatysýyna múmkindik ber­­geni durys. Olarǵa halyqaralyq plat­­formaǵa shyǵa alý eń myqty bas­pal­daq bolar edi. Eldegi baspa isi bo­ıynsha shaǵyn jáne orta bıznes ókil­deri retinde qyzyǵýshylyqtary oıan­ǵan jas kásipkerlerdi de eýropalyq, amerıkalyq, azııalyq iri baspalarmen sheteldik tájirıbe almasý baǵytynda júıeli túrde baılanys ornatýǵa, ári kitap bıznesin jandandyrýǵa túr­li halyqaralyq kitap kórme-jármeń­ke­lerine qatysyp turýyna osy grant berilip jatsa, bul saladaǵy kóptegen sheteldik myqtylarmen seriktestik jobalar ómirge keler edi. Nátıjesinde durys júıege otyz jyl boıy túsire almaı kele jatqan kitap taratý mehanızmi iske qosylar edi. Eń úlken máseleni she­shetin birden-bir qaınar kóz – «Qazaq ádebıeti jáne aýdarma isi ınstıtýtyn» ashý.

Bul meniń – úshinshi usynysym. Ins­tıtýtqa Beıimbet Maılınniń aty suranyp tur. Qazaq qalamgerleriniń jınaqtaǵan bilimi men tájirıbesinen arnaıy akademııalyq ádebı baǵdarlama daıyndalý kerek. Joǵary ádebı kýrs­tar uıymdastyrylsa, osynyń negizinde qalam ustaýǵa talpynǵan jas urpaqqa akademııalyq dáris berý maqsatyna qol jetkizýge bolady. Bul jobada álemdik úzdik avtorlardyń eńbekterinen de jazý tehnıkalaryn meńgertýge baǵyttalǵan arnaıy baǵdarlama mindetti túrde ­daıyndalýy kerek. Eń utatyn jerimiz, osy jobaǵa qatysqan árbir talapker óz tilegine oraı, bir nemese eki shet tilin de oqyp úırenip, ulttyq aýdarmaǵa úles qosatyn ádebı aýdarmashylyqqa da tóseletin múmkindikke qol jetkizedi. Bul jobada ádebı synshylarmen qatar, ádebı agentter de arnaıy daıyn­dyq kýrstarynan ótkeni lázim. Bul kýrs­tardyń 2 jyldyq, 1 jyldyq ıntensıv, 6 aılyq ıntensıv baǵyttaǵy baǵ­darlamasyn uıymdastyrý – óz al­dyna bir talap. Jobaǵa qatysýshy tálim­gerlerge arnaıy eńbekaqysymen qatar, úırenýshilerge shákirtaqy da qosa qam­tylsa, áleýmettik máselelerdiń de qıyn­dyq týǵyzbaýyna jaǵdaı jasalady. Negizinde, tereńnen oılasaq, «Túrki tildes memleketterdiń ádebıeti jáne aýdarma isi ınstıtýty» halyqaralyq statýspen ashylsa da, artyq emes. Qashanda kóshbasshylyqty ıyǵyna artqan Qazaq­stannyń memleket retindegi abyroıy odan ári bıikteri sózsiz. Bul rette Shıhabeddın Marjanı esimi laıyq bolar edi. Osy jobada qanshama myqty ádebıettanýshy ǵalymdar, synshylar, nebir sóz zergerleri bilimderin taratýǵa yqylasty. Osyǵan oraı, bul ınstıtýt óz quziretinde mamandar synynan ótken, oqyrmandar júregin jaýlaǵan, elimizdegi nebir myqty týyndylardyń sheteldik baspalarǵa, gazet-jýrnalǵa taraýyna kepil bola alady.

 

Baqtygúl MAHANBETOVA,

Halyqaralyq ádebı agent,

Evrazııalyq shyǵarmashylyq gıldııasy múshesi (Ulybrıtanııa)

Sońǵy jańalyqtar

Pavlodarda avtobýs baǵanǵa soǵyldy

Oqıǵa • Búgin, 09:54

Batys Qazaqstanda kıikter ólip jatyr

Aımaqtar • Búgin, 09:44

14 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:13

«Barystyń» alǵashqy transferi

Hokkeı • Búgin, 08:50

Gala-baletter: bı kórkemdigi

О́ner • Búgin, 08:44

Ǵasyrlardy toǵystyrǵan ǵajaıyp

О́ner • Búgin, 08:40

Kómir baıytý fabrıkasy iske qosyldy

Aımaqtar • Búgin, 08:38

«Án» be, «ún» be?

Rýhanııat • Búgin, 08:36

Jýrnalıst Qasym

Rýhanııat • Búgin, 08:34

Sóz soıyl: Ázil-ospaq

Rýhanııat • Búgin, 08:32

Sóz soıyl: Táýbeli maqal-mátel

Tanym • Búgin, 08:27

Dalalyq órkenıet taǵylymy

Tarıh • Búgin, 08:23

Balaǵa meıirin tókken polıseı

Qoǵam • Búgin, 08:21

Balabaqshanyń joǵynan bary jaqsy

Aımaqtar • Búgin, 08:18

Kásipke baýlý – qasıetti borysh

Aımaqtar • Búgin, 08:16

Aty-jónimizge abaı bolaıyq

Qoǵam • Búgin, 08:14

Úı ishindegi úılesim

Pikir • Búgin, 08:06

Qoı baqqan ozar...

Aımaqtar • Búgin, 08:03

Halyqaralyq qujattar qabyldandy

Qazaqstan • Búgin, 07:58

Aısberg aqıqaty

Ádebıet • Keshe

Joq kitapty izdeý

Ádebıet • Keshe

Krest-kedergi...

Ádebıet • Keshe

Zaısanda mal qyrylyp jatyr

Aımaqtar • Keshe

Qaıyrymdylyq– qaıyrly is

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar