Máshhúr atamyzdyń máńgilik qonysy Eskeldi baýraıynda jańadan ashylǵan memorıaldyq mýzeı men qonaqúı ǵımaraty jáne onyń jumysy jaıly Baıanaýyl aýdanynyń Qurmetti azamaty Murat Rahmetov, mýzeı meńgerýshisi Qajymuqan Pazyl, mýzeı qyzmetkeri Áset Pazyldyń bergen derekteri men aıtqan áńgimelerine súıene otyryp, japan dalaǵa rýhanı azyq, rýhanı jaryq berip turǵan biregeı memorıaldyq mýzeıdiń qashan ashylǵany, mýzeı ishindegi kóneniń kózi, ataly sózi bolyp turǵan Máshhúr atamyzdyń urpaqtarynyń jáne ony asa qadir tutqan adamdardyń arqasynda saqtalyp qalǵan jóni bólek, altynǵa aýyspas Máshekeń qoldanǵan, ustaǵan zattar men jádigerler, qoljazbalar týraly aqparat berilipti.
Áıtse de, el aǵasy, burynǵy keńes qyzmetkeri Murat Rahmetovtiń aýyzsha aıtýyna súıenip, Máshhúrdi ulyqtaý 1977 jyldan bastaldy deýine aıtar ýájimiz bar. Aıtpasa sózdiń atasy óledi. Eldiń ulyq gazeti «Egemen Qazaqstandy» búkil respýblıka jurty oqıdy. Onda jazylǵan pikirdi, derekti ras dep qabyldaıdy.
Táńir jarylqap áýlıelik qasıetke ıe bolǵan asa zerdeli din ókili, áýlıe, kóripkel, qazaqtyń aýyz ádebıetin, ańyzy men derekti, astarly áńgimesin, sheshendik baıanyn, shendi shejiresin tarıhpen tamyrlastyrǵan, sabaqtastyrǵan, óz zamanynyń ǵulama etnograf ǵalymy, halyq qadir tutqan alyby Máshekeń arǵy, bergi tarıhtaǵy sırek kezdesetin tulǵa. Sondyqtan óz zamanynan oza týǵan adam týraly jazǵan kezde derekti qujat pen bultartpas aıǵaqqa súıengen jón.
Máshhúr Júsipti ulyqtaý Sarybulaq bastaýyn qonys qylyp, úlken uly Sharapı men kelini Aqzeıneptiń qolyna qaraǵan kúnnen bastaldy desek te artyq bolmas. Sebebi Aqzeınep «73-ke kelgenshe, baltalasań da ólmeımin» degen kisi tanıtyn kidi atasynyń kútimin óz moınyna alady, jazýyna jaǵdaı jasap, anasyndaı kútedi. Sonda atasy Máshekeń: «Sen ana boldyń, men bala boldym», dep batasyn beredi. Bul 1925-1931 jyldar bolsa kerek.
Máshekeńdi ulyqtaý, ǵulama qaıtys bolǵanyn estip, onyń artynda qalǵan murasyn saqtaýdy, jarııa etýdi murat qylǵan «Máshekeń qoljazbalaryn tez alyp, maǵan jiber» degen sóz zergeri Ǵabıt Músirepovten bastalsa kerek. Bul 1931 jyldyń jeltoqsan aıynyń aıaǵynda bolǵan áńgime.
Máshhúr Júsipti ulyqtaý jaıyndaǵy Músirepov tapsyrmasyn oryndaý maqsatymen at-shanamen 150 shaqyrym jerdi eńserip, araǵa úsh kún qonyp, Máshekeń qystaýyna ázer jetip, on bes kún jatyp, aqynnyń, ǵulamanyń shyǵarmalaryn oqyp, «Qarames» qoljazbasynan basqasyn, eki papka, eki tomyn atanyń balasy Sharapıdiń ruqsatymen alyp, Almatyǵa, Ǵabıt Músirepovke jibergen jazýshy Dıhan Ábilevten bastalsa kerek.
2019 jyly «Daık-Press» baspasynan shyqqan «Aqıqat» atty kitabynda Máshhúr shóberesi Abaı Tóleýbaıuly Sharapıev «Sharapıden (Sharapı) – Máshhúr murasyn kóziniń qarashyǵyndaı saqtaı bilgen birden-bir adam. Ákesiniń (Dıhanǵa bermegen) «Qarames» qoljazbasyn 1934 jyly óz qolymen Ǵylym akademııasynyń qoljazba qoryna ótkizip qaıtady», dep jazady («Aqıqat», 29-bet).
Máshhúr Júsipti ulyqtaý, onyń artynda qalǵan qoljazbalaryn, qolda bar jádigerlerdi jınaý, kóshirip jazý, mol murany saqtaıtyn, kórsetetin mýzeı salý týraly birinshi bolyp bastama kótergen, soǵystan keıingi ómirin Máshhúr Júsip shyǵarmalaryn jaryqqa shyǵarýǵa, máńgi halyq esinde qaldyrýǵa arnaǵan, Máshhúr murasyn jadta qaldyrýǵa jankeshti kúres júrgizgen Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń ardageri, I.V.Panfılov basqarǵan 8-shi gvardııalyq dıvızııada, erekshe bólimde urystarǵa qatysqan Naǵı Ahmetov ekenin búgingi urpaq bile me eken? Bilmeýi de múmkin. Bilmese aıtaıyq, Naǵı aqsaqal 1965 jyly Máshhúr Júsiptiń halyqqa belgili (Allajar men ákesi Ábdirazaq) eki adammen 1923 jyly Bagaev fotostýdııasynda túsken sýretin Almaty qalasynda birneshe danamen úlkeıtip, birinshi bolyp elge taratqan. 1976 jyly Qazaqstan kommýnıstik partııasynyń HIV sezine, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń VII sezine Máshhúr murasyn qaıta basyp shyǵarý týraly hat joldaǵan.
«Aqıqat» atty derekti kitaptyń ishinde (223-bette) «Naǵańnyń márttigi» degen máshhúrtanýshylardyń biri Tólepbergen Aldabergenovtiń esteligi este qalarlyq.
Naǵı aqsaqal únemi óz pensııasyn, jeke qarajatyn jumsap, qysy-jazy Almaty men Baıanaýyl ortasynda jıi júredi eken. Qaıtsem mýzeı ashamyn dep ushaqpen jylyna on ret baryp-keletin kezi bolatyn kórinedi. Alaıda bul shapqylaý úıdegi Adısha jeńgeıge unamaı bir kúni: «Máshekeń, Máshekeń dep túgel aqshany qaıdaǵy bir temirlerge jumsap jatyrsyń, bárin bitiretin boldyń ǵoı», dep qatty renjıdi. Oryndy sózge Naǵı eshteńe aıtpaıdy, úndemeı qutylady. Bir kúni Naǵańnyń úıine Almaty oblysy Kerbulaq aýdanynan jaqsy bir syılas tanysy, qoıshy inisiniń jeńil mashına ala almaı júrgenin, osyǵan kómektesýin qatty ótinedi. «Kómektesseńiz, aqyńyzdy jemeımin, bir mashınanyń qunyn bereıin», deıdi. Naǵań: «Eshqandaı aqshanyń keregi joq, qolymnan kelse kómekteseıin», deıdi. Oraıy kelip, tıisti jerge baryp, qozǵaý salyp, qoıshy kezeginiń jyljymaıtynyn dáleldep, jeńil mashına alyp beredi. Osyǵan rıza bolǵan tanysy Naǵańnyń sózde turatyn márttigine rıza bolyp, qomaqty aqsha alyp keledi. Naǵań azar da bezer bolyp almaıdy. Syılas tanysy: «Naǵa, áýeli Qudaı, sosyn siz bolmasańyz, inim óle-ólgenshe mashına ala almaýy múmkin edi. Shyn júrekten razylyǵymdy bildirip otyrmyn. Almasańyz qatty renjımiz, Almasańyz báribir bosaǵańyzǵa bolsyn tastap ketemiz», deıdi. Tanysy renjıtin bolǵan soń: «Jaraıdy, bolmadyńdar ǵoı, onda jartysy da jetedi», dep, as bólmedegi shkaftyń tartpasyna sala salǵan ǵoı. Keshke taman dárigerlik jumysynan kelgen Adısha apaı as daıyndaýǵa kirisip, shkafty ashyp qalsa, aqsha jatyr eken, shoshyp ketip, Naǵańnan: «Myna kóp aqsha qaıdan kelgen?» dep surasa, Naǵań: «Saǵan Máshhúr berip jiberdi», depti.
Osylaı eki ortada shapqylap júrgen Naǵı aqsaqal eń aldymen, ózi pir tutqan ǵulamaǵa 1975 jyly Máshhúrdiń nemeresi Ekinshi dúnıejúzilik soǵys ardageri Tóleýbaı Sharapıev úıiniń bir bólmesinen kórme ashady. Onda Máshhúr atanyń kózi tirisinde kıgen kıimderin kelini Aqzeınepke qaıtadan qoldan tiktirip, jańartyp: shapanyn, taqııasyn, túlki tymaǵyn, úıdegi besik, dombyra, at-arba maketi, qol dıirmen, taǵy basqa jádigerlerdi, buǵan qosa Naǵıdyń ákesi Ahmetke Máshhúr 1923 jyly syıǵa tartqan «Omega» saǵatyn, kúmis shaqsha men kúmis belbeýdi qoıǵan eken. 1977 jyldyń 8 tamyzynda tirkeýden ótkizip, óz qarajatymen Baıanaýyl aýdany Jańajol aýylynda mýzeı ashady. Osy mýzeıge Naǵı Ahmetovtiń ózi jınaǵan 21 eksponat tapsyrǵany týraly el aǵasy Murat Rahmetov te, memorıaldyq mýzeı meńgerýshisi Qajymuqan Pazylov ta, balasy, mýzeı qyzmetkeri Áset Pazylov ta jýrnalıst Farıda Byqaımen bolǵan áńgimede tis jaryp eshteńe aıtpaıdy. Bul aıtylǵan derekter joǵaryda atalǵan Abaı Sharapıevtiń «Aqıqat» kitabynda Naǵı aqsaqaldyń óz qolymen jazylǵan jazbasynda, laýazymdy adamdarǵa jazǵan derekti hattarynda kórsetilgen.
Abaı Sharapıevtiń oblys túgili, respýblıkalyq deńgeıdegi mýzeı qyzmetkerlerine úlgi, sabaq bolarlyq muraǵattyq mańyzy zor mýzeılik-dáıektemelik kitabynyń «Tarıhı muralardy saqtaýdaǵy Naǵı Ahmetovtiń zertteý jumystary» atty taraýy (31-165-better) Naǵı aqsaqaldyń Máshhúr Júsipti jarııa etýdegi jankeshti eńbegin erinbeı, jalyqpaı mándi derekpen, dámdi dáıekpen pash etedi. Soǵystan keıingi bar ómirin máshhúrtanýǵa arnaǵan, Máshhúr mýzeıin ashýdyń negizin qalaǵan Naǵı aqsaqaldyń bahadúr, batyl qımyly, tamasha, tańǵajaıyp áreketteri Farıda Byqaıdyń maqalasynda tasada qalmaýy kerek edi.
Máshhúr Júsip kesenesi men memorıaldyq keshendi mýzeı úıine, sonymen birge Dıhan Ábilev atamyz aıtatyn Eskeldi sorynyń mańyndaǵy Máshhúr áýlıe jatqan Qalym shoqy baýraıy Sarybulaq janyndaǵy Máshekeń qonysyna (úıine) kelip-ketýshiler, ásirese, jaz aıynda tolastamaıtynyn kózben kórdik. Biraq memorıaldyq mýzeı men kesene mańy zamanaýı talapqa saı abattandyrylǵan, aǵash otyrǵyzylyp, jol jıekterine, júrmejoldar aınalasyna gúl egilgen. Al Sarybulaqtaǵy (áýlıe bulaq) ǵulama qonysynyń mańy júdeý. Úı mańy, qulaǵan qora mańy qorshalmaǵan, bulyqsı aqqan bulaq jıegin shóp basyp, jylqy, sıyr shıyrlaıtyn mekenge aınalǵan. Meshekeńniń máńgilik qonysy – kesene kıeli jer bolǵanda, Sarybulaqtaǵy Máshekeń turǵan úı ıeli jer bolýy kerek emes pe?! Áýlıege minájat, taǵzym etip keletin san myńdaǵan kelip-ketýshilerdiń sadaqa kózinen, qaıyrymdylyq esebinen Máshekeń turǵan úı mańyn jaıqalǵan jasyl mekenge, aqyn rýhanııatyn dáripteıtin asyl qazyna mekenge, túrli maketti ashyq murajaı mekenge nege aınaldyrmasqa degen oı keledi. Oǵan kim bóget? Osy máselege oblystyq mádenıet jáne muraǵattar basqarmasy kóńil bólse degen usynysymyz bar. Kóp bolyp aqyldasyp sheshsek, kókeıdegi kórikti oılar iske asar edi.
Qonaq az otyryp, kóp synaıdy demekshi, mýzeı men kesenege kelgen qonaqtar men týrısterge ádepti, ádemi qyzmet kórsetý jaǵy, ıaǵnı búgingi kún talabyna sáıkes qasıetti jer men mýzeı zattaryn tamsandyra, tańyrqata túsindirý, gıdtik jetekshilik jaǵynda kemshilik baryn baıqadym. Tipti bir mezet kesene ishinde mýzeı qyzmetkerimin degen egdeleý adamnyń kelýshilerge olaı otyrmańdar, bylaı otyryńdar dep qatqyl sóılegenin, endi birde arýaqqa duǵa oqyp otyrǵan adamnyń duǵasyn buzyp, toqtatqanyn kózben kórdim. Keseneden shyqan soń, jaılap qana: «Siz kim bolasyz?» dep edim. «Shyraqshymyn», deýden ári asa almady. Qasıetti jerde qazymyrlanbaıyn dep óz jónimmen ketýge týra keldi. Dushpan kúldirip aıtady, dos jylatyp aıtady degendeı, azdaǵan olqylyq týraly aıtsam, jurt, halyq, qyzmet qylýshylar túsinedi, keleside bári ońynan bolady degen oımen aıtyp otyrmyn.
Máshhúr atamyzdy ulyqtaıyn desek, bardy jasyrmaı, joqty asyrmaı, Máshekeńdi nasıhattaýda, eńbegin jarııalaýda, qoljazbasyn jınaýda, mýzeı negizin qalaýda ulyq ister atqarǵan azamattarymyzdy umytpaıyq. «О́tkenin umytqandy bolashaq taspen atady» depti Daǵystannyń uly shaıyry Rasýl Ǵamzatov.
Jumaǵalı QOǴABAI,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, Ekibastuz qalalyq «Qazaq tili» qoǵamynyń tóraǵasy
