Esterińizge sala keteıik, zańnamada qoǵamdyq orynda balaǵattaǵanǵa jaza buǵan deıin de bolǵan. Biraq halyqtyń deni aıyppul mólsheriniń az bolýy sebebinen bul normaǵa mán bere qoımaǵan sekildi. Shyn máninde tártip saqshylary zańnyń oryndalýyn shyndap talap etpegeninen bolýy múmkin deıdi sarapshylar. Polısııa qyzmetkeri qoǵamdyq jerde «kim beıádep sóz aıtady?» dep ańdyp júrmesi anyq. Kóp jaǵdaıda balaǵattan bastalǵan áńgimeniń sońy tóbeleske ulasyp, hattamaǵa basqasha tirkeletini aıtpasa da túsinikti.
Buǵan deıin qoǵamdyq jerde balaǵattaǵandarǵa 5 AEK (17 250 teńge) kólemindegi aıyppul nemese 15 táýlikke qamaýǵa alý jazasy taǵaıyndalatyn. Endigi jerde aıyppul mólsheri – 20 AEK (69 myń teńge). Al qamaýǵa alý merzimi 5 táýlikten 30 táýlikke deıin kóbeımek. Ishki ister mınıstrligi Ákimshilik polısııa komıteti basqarma bastyǵynyń orynbasary Azamat Qurymbaevtyń aıtýynsha, túzetýler alǵash resmı túrde jarııalanǵannan keıin 60 kún ótken soń, ıaǵnı 2023 jylǵy naýryz aıynan bastap kúshine enedi.
«Jańa redaksııada qoǵamdyq oryndarda ádepsiz sózder aıtý, jeke tulǵalardy balaǵattaý, ǵımarattardy, qurylystardy, turǵyn úı-jaılardy, qoǵamdyq oryndardy, kóliktegi jáne qoǵamdyq oryndardaǵy múlikti qasaqana búldirý buzaqylyq retinde qarastyrylady. Jalpy, qabyldanǵan normalar azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn saqtaýdy kúsheıtedi. Qoǵamdaǵy azamattyq tárbıeni arttyryp, mádenıettilik deńgeıin joǵarylatady degen oıdamyz», deıdi A.Qurymbaev.
Quzyrly organ basshylyǵy qoǵamdyq orynda balaǵat sóz aıtý faktisin qalaı aıǵaqtaýǵa bolatynyn túsindirip berdi.
– Qoǵamdyq orynǵa kólik, kóshe, dúkenderdi jatqyzamyz. Balaǵat sóz aıtylǵanyn aýdıo jáne beınejazba arqyly, sondaı-aq kýágerlerdiń kómegimen dáleldeýge bolady. Eshkim balaǵattaý faktisin rastaı almasa da, istiń mán-jaıyn anyqtaý úshin polısııaǵa júginýge múmkindik bar. Usaq buzaqylyq faktisi boıynsha túpkilikti sheshimdi sot qabyldaıdy. Tıisti ózgerister Qylmystyq jáne Qylmystyq is júrgizý kodeksteriniń, sondaı-aq Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń birqatar babyna engiziledi, – deıdi mınıstrliktiń resmı ókili.
Qoǵamdyq oryndardyń barlyǵy beınekameralarmen jabdyqtalsa da, alystaǵy ekeýdiń boǵaýyz sózben jaǵa jyrtysyp jatqanyn dáleldeı almas. Jalǵyz júrgen adam ózgeniń boqtaǵanyn qalaı dáleldeıdi? Sonda «qarsylasynyń» boqtaǵanyn dáleldeý úshin dıktofon ustap júrý kerek pe? Álde telefonnyń beınekamerasyn qosqannan keıin urysa ma? Basqa-basqa, bul zań jobasy tyrnaq astynan kir izdep, jek kóretin adamynan ósh alýǵa tyrysqandarǵa maıdaı jaqqan bolýy kerek. Turǵyndardyń basym bóliginiń pikiri osyǵan saıady.
Zańdaǵy bul ózgeris qoǵamda túrli pikir qalyptastyryp úlgerdi. Parlament Májilisiniń depýtaty Gennadıı Shıpovskıh ózgeristi quptaıtynyn jetkizdi.
– Biz mádenıetti qoǵam qalyptastyrǵymyz keledi. Bul rette, aıaldama sııaqty qoǵamdyq oryndarda aýzymyzdan aq ıt kirip, kók ıt shyqqany durys emes. «Aıýǵa namaz úıretken taıaq» demekshi, osyndaı zań jobalardyń engizilýi qajet-aq. Dese de, shash al dese, bas almaı, áýeli eskertý jasalýy kerek dep esepteımin. Jalpy, qazirdiń ózinde qoǵamdyq oryndarda qandaı da bir usaq quqyq buzýshylyq tirkelse, aıyppul qarastyrylǵany belgili. Iаǵnı adamdar qoǵamdyq oryndarda ózin onsyz da mádenıetti ustaýǵa tyrysady. Sondyqtan da jańashyldyqtan úrkýdiń qajeti shamaly. Taǵy bir atap óterligi, Parlament Májilisiniń janynan arnaıy qoǵamdyq palata qurylǵan bolatyn. Onyń quramynda sarapshylar, depýtattar, túrli sala ókilderi bar. Aıtpaǵym, mınıstrlik jarııalady eken dep jańa zań birden qabyldanbaıdy. Aldaǵy ýaqytta qoǵamnyń qyzý talqysyna túsedi. Túsip te jatyr. Usynystar eskerilip, naqty sheshim qabyldanady dep esepteımin, – deıdi Gennadıı Shıpovskıh.
Keıbir óńirlerde beıádep sóz kúndelikti qarym-qatynas quralyna aınalǵan. Ol úshin bir-birine renjimeıdi de. «Tuqymyń qurǵyr» degen sııaqty qarǵys sózder taǵy bar. Beıádep sózderge naqty ne kiretini Ishki ister mınıstrligi ázirlep jatqan zań jobasynda aıqyndalýǵa tıis, deıdi sarapshylar.
Tanymal advokat Baýyrjan Azanovtyń aıtýynsha, mundaı zań jobasynyń ázirlenýi qoǵam mádenıetiniń álsizdigin kórsetedi.
– Zań jobasynyń qoǵamdaǵy mádenıetti qalyptastyrýǵa áseri bolatyny sózsiz. Biraq mádenıettilikke baýlý ár otbasydan bastaý alǵany durys. Jasyratyny joq, kóshede kele jatyp balaǵat sózderdi kóp estımiz. Ábden qajydyq. Bul rette, mundaı zań qajet te shyǵar. Biraq sotqa materıal kóp túsedi dep oılamaımyn. Mán-jaıdy dáleldeý kerek, al ol uzaqqa sozylatyn úderis. Sondyqtan da aıyppul salý arqyly bıýdjettiń búıiri tolady degenge kelise qoımaımyn. Taıaqtyń ekinshi ushy da bar. Túkirýdi, boqtaýdy shektedik. Mundaı shekteýler jalǵasa berse, sóz bostandyǵy máselesi aldan shyǵýy múmkin. Osy ýaqytqa deıin «boqtaýdy shektedi» degen eshqandaı memleketti estimeppin. Ne desek te, zań jobasy ábden pisip, sodan keıin ǵana qabyldanǵany durys, – deıdi B.Azanov.
Qoǵam belsendisi Ońǵar Qabden mundaı zańdy sahnada júrgen ánshilerge de qoldaný kerek dep esepteıdi. Qala berdi, sońǵy ýaqytta «Youtube» jelisinde jıi jarııalanatyn otandyq fılmderdegi anaıy sózderdi tyıý máselesin nazarǵa alý kerektigin aıtady.
– Iá, qoǵamdyq oryndar men áleýmettik jelide boqtaýǵa tyıym salynýy kerek. Biraq qara halyqqa ǵana jumys isteıtin zań kerek emes. «Youtube» jelisindegi boǵaýyz ánshiler men ártisterge de qoldanylsyn. Qansha jerden juldyz bolsa da qara jerdi basyp júr. Qarapaıym taksıst 69 myń tólep, «juldyzdar» aıyppul tólemese, ondaı zańnyń keregi joq, – deıdi qoǵam belsendisi.
Elimizdiń ár óńirinde qalyptasqan sóılesý máneri bar. Qarapaıym mysal, shyǵystyqtardyń ákeden boqtaǵany shymkenttikterdiń namysyna tıedi, shymkenttikterdiń shesheden boqtaǵanyn shyǵystyqtar kótere almaıdy. Aıaǵy – qan-josa tóbeles. Bir aýyz boqtyqtyń sońy adam ólimimen aıaqtalyp jatady. Aıyppul talaı adamnyń ómirin saqtap qalar. Sebebi kóshede, kafe, barda pyshaqtaý, shabýyl jasaý sııaqty qylmystar kóbine sózge kelip, eregisip, anaıy sóz aıtqannyń saldarynan ekeni jasyryn emes.
Qoǵamdy tárbıeleýdiń birden bir joly – qatań zań men tártip. Bul – órkenıetti elderdiń tájirıbesi. Endigi jerde zań jobasy qoǵamnyń qyzý talqysyna túsip, usynystar nazarǵa alynǵannan keıin qabyldansa degen kópshiliktiń tilegi bar.
