Oqýlyq oqýshynyń údesinen shyqsa ıgi

Jaqynda Bilim berý jáne densaý­lyq saqtaý máseleleri jónindegi respýb­lıkalyq qoǵamdyq keńes otyrysynda oqýlyqtardyń sapasyna jáne bilim berý mazmunyna qatysty máseleler qaralyp, baspalarǵa qoıylatyn talaptardyń kúsheıetini aıtyldy. Respýblıkalyq ǵy­lymı-prak­tıkalyq bilim mazmunyn saraptaý ortalyǵynyń málimetine súıensek, elimizde oqýlyqtardy ázirleý jáne basyp shyǵarý isi 2004 jyldan beri qolǵa alynyp, básekeli ortaǵa berilgen. Búginde oqýlyqtar men oqý-ádistemelik keshenderdi ázirleýmen 20-dan astam jeke baspa aınalysyp keledi. Al oqý ádebıetteri saraptaý ortalyǵynda memlekettik saraptamadan ótedi.

Atalǵan ortalyqtyń dırektory El­dos Nurlanovtyń aıtýynsha, qazaq tilindegi oqýlyqtar men oqý-ádistemelik ke­shenderdiń birqatary orys tilinde da­ıyn­dalyp, keıinnen memlekettik tilge aýda­­rylyp, saraptamaǵa usynylyp kel­gen. Avtorlardyń oqýlyq teorııasy bo­ıyn­­sha júıeli túrde daıyndyǵy bol-  m­a­ǵan. Sondaı-aq zańnamalarda bas­pa­­ha­nalardyń jaýapkershiligi naqty­lanbaǵan. Ortalyqtyń dereginshe, byl­tyr­­dan bastap oqýlyqtar men oqý-ádis­temelik keshenniń mazmunyna qoıy­latyn talaptar bekitildi. Osy qujat­qa sáıkes oqýlyqtar men oqý qural­daryn qazaq tilinde daıyndaý talaby kúsheıtilip otyr.

– Endigi kezekte oqýlyq shyǵarý isine qoıylatyn talaptar qatań qadaǵala­nady. Al oqýlyq avtorlarynyń qura­myn­da keminde úsh mamannyń (sala boıyn­sha ǵalym, praktık-muǵalim jáne ádiskerdiń) bolýy mindetti. Oqýlyqty daıyndaýda bir ǵalym men eki praktık-pedagog pán mazmunyn tolyq ıgerýge tıis. Baspalar avtorlar ujymyn óńirlerdegi ádiskerlik kabınetterdiń, muǵalimderdiń biliktiligin arttyrý ınstıtýttarynyń mamandaryn jáne óziniń jańashyldyǵymen, iskerligimen tanylǵan, «Jyl muǵalimi», «Úzdik peda­gog» sııaqty baıqaýlardyń jeńimpaz­dary arasynan irikteıdi. Eńbek ótili, sanaty, shyǵarmashylyqpen jumys isteý qabileti eskeriledi. Búginge deıin myńnan astam oqýlyq avtory Pedago­gıkalyq ǵylymdar akademııasy, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtet bazasyndaǵy kýrstardan ótken. Keıbir baspalarda «Oqýlyq avtor­larynyń mektebi» ǵylymı-ádiste­me­lik ortalyqtary jumys istep keledi. Avtorlar mektebiniń ádisker­leri semınar-trenıngter ótkizip, avtor­lar­dyń mektep oqýlyqtaryn ázirleý­de­gi otan­dyq jáne sheteldik ozyq tájirı­belermen tanysýy sııaqty júıeli jumys­tar jolǵa qoıylǵan, – dedi Eldos Nurlanov.

Qazir oqýlyq sapasyn jaqsartý, bilim mazmunyn oqýshy talabyna sáıkes ıkemdeý baǵytynda kásibı mamandar jumys istep jatyr. Jańartylǵan baǵdarlamaǵa ózgertýler men tolyqtyrýlar engizilý ústinde. Oqýlyq sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan keshendi is-sharalarǵa qatys­ty mamandardyń da aıtar pikiri bar. Bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri, res­pýb­lıkanyń úzdik ustazy, matematıka ǵy­lymynyń magıstri Kúshaı Terdikbaı oqýlyq álem tájirıbesin eskere otyryp, balalarǵa jeńil túrde jazylýy kerek degen pikirdi alǵa tartty.

– Búgingi oqýlyqtarda balalar túsin­beı­tin taqyryptar bar, al oqýlyq durys bolýy úshin mazmuny da jónge kelýi qajet. Oqýlyqtarda ásirese, joǵary sy­nyp­tardyń túsinýine qıyn taqyryptar kezdesedi. Joǵary synyptarda burynǵy teorııalyq mazmun sol qalpynda qalyp qoıyp otyr. Al 5-6-synyptarǵa arnalǵan oqýlyqtar jónge kelip qaldy deýge negiz bar. Sondyqtan qoǵam qajetine, oqý­shy­nyń deńgeıine saı oqýlyq jazylsa ıgi. Jalpy, oqýlyqty jaqsartý úshin oqý­shylardyń bilim deńgeıine qorytyndy jasap, qandaı taqyrypty qaı deńgeıde ıgere alatyndyǵy saraptalýǵa tıis. Qazirgi kezde oqýshylardan ártúrli synaqtar aly­nyp jatady, biraq olardyń kópshiligi kóz­­boıaýshylyqpen alynatyndyǵyn nesine jasy­ramyz. Sondyqtan bilim qory­tyn­dysynyń ashyq júrgizilýine mán beri­lip, baǵdarlamada oqýlyqtyń ǵylymı deń­geıi jeńildetilip, berilgen tapsyrma oqý­­shy­lardyń oı-qabiletin damytatyndaı deńgeıge baǵyttalýǵa tıis, – deıdi ǵalym-ustaz.

K.Terdikbaıdyń aıtýynsha, búginde mektepterdegi bilim sapasy 50 paıyz deńgeıinde, muǵalimder 5-ke baǵalaıtyn oqýshylardyń sany 20 paıyzben ǵana shektelip otyr.

– Bul qazirgi bilim mazmunyn oqýshy­lar­dyń kópshiliginiń ıgerýi múmkin eme­sin kórsetedi. Saladaǵy qandaı da re­for­manyń túpkilikti nátıjesi aınalyp kelgende bilim sapasy arqyly ólshe­ne­tini sózsiz. Dál osy turǵyda naqty nátı­jege qol jetizýge kesirin tıgizip kelgen basty faktor – bilim mazmunyn zaman talabyna saı jańartý isin qolǵa alý ýaqyt kúttirmeıdi. Búgingi bilim mazmuny jasóspirimderdiń múmkindigi men qyzyǵýshylyǵyn, qajet­tiligin eskermeı, qoǵamǵa degen teris kózqarasty qalyptastyrýǵa yqpal etip otyrǵan mazmunda jazylǵanyn moıyn­daýy­myz qajet. Oǵan qazirgi bilim sapasy­nyń sandyq kórsetkishteri dálel bola alady, – deıdi K.Terdikbaı.

«Zerdeli» aqyl-oı damytý ortaly­ǵynyń dırektory Yrysbek Máýittiń aıtýynsha, jańartylǵan baǵdarlama mazmunynda oqý maqsattary kúrdelenip ketken. Osy oraıda oqýlyq ázirleý isine jas avtorlardy tartý, avtorlar quramyn ózgertý mańyzdy.

– Sonymen qatar orys tilinen aýda­ry­lyp jazylyp júrgen oqýlyqtar máselesine de mán berý kerek. Áli kúnge bul jaǵdaımen betpe-bet kelip otyrmyz. Búginde kóptegen jekemenshik mektep Sıngapýr men Reseıdiń logıkalyq oqytýǵa arnalǵan oqýlyqtaryn qosymsha paıdalanyp júr. Osy oraıda oqýlyq jazý isinde shetelderdiń de ozyq tájirıbesi eskerilgeni durys. Qazir baspalar da sapaly oqýlyq jazýǵa tyrysady. Oqýlyq jazý kezinde ulttyq qundylyqtarǵa basymdyq berý basty másele ekenin alǵa tartý kerek. Sondyqtan baǵdarlama men oqýlyq jazý isi ortaq bolýy qajet. Belgilengen erejege sáıkes, oqýlyq shyǵarý isiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý maqsatynda oqýlyq jazǵan jáne saraptaǵan maman baılanysta bolmaýy kerek. Biraq kerisinshe, avtor men sarapshy oqýlyqty birge otyryp taldaǵanda, onyń durys-burysyn birlese anyqtap jazǵanda ǵana sapaly oqýlyq týady, – deıdi Y.Máýit.

Oqýlyqtar men dıdaktıkalyq mate­rıal­dardyń avtory, sarapshy Nurgúl Myrqasymova baspalardyń, avtorlardyń oqýlyq isine qatysýy básekelestikti týǵyzady degen pikirde.

– Alaıda qalyptasyp qalǵan avtorlar baǵdarlama ózgergenmen, oqýlyqty ózgertkisi kelmeıdi. Báseke damý úshin mu­ǵalimderge de baspany tańdaý erkin berý kerek. Bul sheteldik tájirıbede de bar. Bizde kerisinshe, oqýlyq basyl­ǵan­nan keıin mektepterge belgili bir baspanyń kitaptaryn májbúrleý jaǵy basym. Tehnologııa damyǵan zamanda oqýlyq balalarǵa qyzyqty bolýy kerek. Orys tilinen aýdarylatyn bas­taýysh­tyń matematıka oqýlyǵynda bala­lardyń túsinýine, qabyldaýyna aýyr tapsyrmalar bar. Sondyqtan balanyń qabyldaýyna yńǵaıly oqýlyq jazylýy qajet. Ǵalymdar ǵylymı baǵdar berse, ádiskerler ádistemesine mán beredi. Sabaq josparynyń qurylymyn, tehnologııalaryn usynady. Bul jerde ár synyptyń jas erekshelikteriniń normasy qatań saqtalýǵa tıis. Oqýshylar kóbine ǵylymı-tanymdyq mátinderge qyzyǵady. Ondaı mysaldar jaratylystaný men dúnıetanýda bar desek, bastaýysh synyp balalarynyń qabyldaýyna aýyr tıetin J.Aımaýytovtyń «Qartqoja» romanynan mysaldar da kezdesip jatady. Al qazaq tilin túsinbeıtin qala balalary úshin bul tapsyrmalar múlde qıyndyq týǵyzyp keledi. Bul jerde basty másele tilge kelip tireledi. Otbasynda ana tilin meńgermegen bala materıaldy da ıgere almaıdy. Jaı órnekterdi shyǵarǵanmen, mysal esepterde qınalady. О́z oıyn jetkize almaıdy. Sondyqtan otbasynda, qoǵamda qazaq tilin oqytýǵa basymdyq berilýi kerek. Olımpıada kezinde de logıkalyq tapsyrmalar bolady. Kóptegen oqýshy tildi túsinbegendikten, tapsyrmany oryndaýǵa qınalady. Al muǵalimniń ýaqyty osyny túsindirýge jumsalady, – deıdi N.Myrqasymova.

Osy oraıda sarapshy joǵary oqý oryn­darynda bolashaq mamandardy «oqýlyqty tek qosymsha qural retinde, tapsyr­malardy óz qalaýlaryńa qaraı ózgertýlerińe bolady. Eń bastysy baǵdarlamadan aýytqymaý kerek», degen túsinikpen oqytyp jatqanyn jetkizdi. Sarapshynyń aıtýynsha, bolashaq maman­darǵa mundaı baǵyt-baǵdar bergen durys emes. Osynyń saldarynan oqýlyqtyń bedeli tómendeıdi. Al oqýlyq ultqa tán sıpatpen ári oqýshylardyń jas erekshelikterine saı zamanaýı deńgeıde jazylǵanda ǵana kóńilden shyǵady.

Geografııa oqýlyqtarynyń avtory, bilim salasynyń sarapshysy Rýslan Qaratabanov oqýlyq sapasyna áser etip otyrǵan birqatar faktordy atap ótti. Onyń aıtýynsha, qazirgi kezde bilim berý mazmunynyń jańarýyna baılanys­ty sabaq berýdiń de ádistemesi ózgerdi. Jańa oqýlyqtar jańa baǵdarlamaǵa negizdelip jazyldy. Osy kezge deıin bilimge baǵyttalǵan tásildi qoldanyp kelsek, endi oqýshylar kommýnıkatıvti daǵdylardy ıgerýde. Bilim mazmuny, oqýlyq sapasyna qatysty aıtylǵan syndarǵa birjaqty qaraýǵa bolmaıdy.

– Jańartylǵan bilim mazmuny negizinde daıyndalǵan oqýlyqtar keıbir muǵalimder úshin sapasyz bolyp kórinýi múmkin. Sebebi olardyń bilim berý tájirıbesi burynǵy ádistemege negizdelgen. Tıisinshe, jańa ádisterge saı tájirıbesi joq ári beıtanys nárseni qabyldaýy basqasha bolýy múmkin. Sondyqtan oqytýdyń jańasha tásilin barlyq pán boıynsha ıgerýde muǵalimderge jańartylǵan baǵdarlamany, oqýlyqta berilgen tapsyrmalar neni kózdeıtinin túsindirý kerek. Mysaly, buryn geografııalyq bilim berýmen shektelsek, endigi kezekte oqýshylar geografııamen qosa standartta kórsetilgen aýqymy keń daǵdylardy ıgerýi tıis. Mundaǵy basty kemshiligimiz baǵdarlamany ıgerýdegi ádistemelik tájirıbemizdiń joqtyǵyna baılanys­ty. Ony úırený úshin ýaqyt kerek, al bilmegenine bola muǵalimdi de kinálaı almaımyz. Elimizdegi jeti myń mekteptiń muǵalimin bir mezgilde oqytyp shyǵý da múmkin emes. Baǵdarlama ınnovasııalyq bolǵandyqtan, shydamdylyq tanytý kerek, – deıdi Rýslan Qaratabanov.

Osy oraıda bastaýysh synyp oqýlyq­taryn tolyqqandy sapaly deýge negiz bar ekenin atap ótken sarapshy «jańartylǵan bilim mazmunyn engizý reformasy shuǵyl túrde iske asqandyqtan, 5-11-synyp oqýlyqtaryn aprobasııadan tolyqtaı ótkizip úlgermegendigimiz de synǵa sebep boldy», deıdi.

– Degenmen jańartylǵan baǵdarlamada ulttyq bilim korpýsynyń talaptary saqtalǵan. Qazaq tilin tereńdetip úırený úshin geografııada ár taraýǵa jańa mazmun qosyldy. Máselen, «aq sý, qara sý» degen neni bildiredi, klımatty ótken kezde meteonımderdi eskere otyryp, «Qura­laıdyń salqyny» sııaqty tabıǵat qubylystaryna baılanysty halyqtyq qaǵıdalarda bar amaldar eskerildi. Qazaqtyń dástúrli geografııalyq bilimi burynnan qalyptasqan degen oıdy jetkizý jáne qazaq tilin úıretý maqsatynda Q.Sátbaev pen Sh.Ýálıhanovtaı ǵalymda­rymyzben qatar buryn aty-jóni sırek atalyp kelgen Ǵ.Qońqashbaev syndy qazaqtan shyqqan myqty geograftardy «Qazaq ǵalymdarynyń geografııaǵa qosqan úlesi» degen taraýǵa qostyq. Halyqaralyq sarapshylar da jańa baǵdarlamany quptap otyr. Osy oraıda jańa baǵdaralamaǵa sáıkes halyqaralyq ólshemderde qoldanylatyn tapsyrmalar formatyn durys paıdalana bilgen jón. Mysaly, tapsyrmaǵa sáıkes oıdy esse túrinde jetkizýge bolady nemese mátin arqyly berilgen tapsyrma vızýaldy, shema túrinde berilýi múmkin. Osy arqyly oqýshy pándik bilim alyp qana qoımaı, ómirge kerek daǵdylardy da ıgeredi. Kóptegen avtorlar, muǵalimder óziniń jastyq shaǵyna qatysty oılarymen shatasyp jatatyn jaǵdaılar da kezdesedi. Al biz kerisinshe, oılaýy ózgeshe qazirgi zaman balalaryna baǵyttap jumys isteýge tıispiz, – deıdi ol.

R.Qaratabanov oqýlyq avtorlarynyń shyǵarmashylyǵyn shektemeý keregin aıtty. «Olardy baspalar ózderi iriktep, tańdaýy qajet. Eger kanondyq oqýlyqtarǵa súıenip qalsaq, balalardyń bilimin de shektep qalamyz. Bilim berýdiń maqsaty – balalardy ómirge daıarlaý. Sondyqtan baspalarǵa bilim berý standarty, pán baǵdarlamasyna qatysty tehnıkalyq spesıfıka berilýi tıis. О́mirsheń ári jalpyǵa túsinikti tapsyrmanyń úlgilerin berip, mazmun osy máseleni qamtýy kerek degen sııaqty talaptary bolýy kerek. Sonda ǵana isimiz ilgeri basady. Kóptegen baspa professor, doktor degen ataǵy bar avtorlarǵa qyzyǵýshylyq tanytyp jatady. Osyǵan sáıkes keı jaǵdaıda eski bilim baǵdarlamasy kózqarasymen oqýlyq jaza bastaıdy. Bul jaǵyn da eskerý kerek,  deıdi sarapshy.

Jańartylǵan baǵdarlama mazmunyna ózgerister engizý máselesine oraı joldaǵan jýrnalıstik saýalymyzǵa Y.Altynsarın atyndaǵy Qazaq bilim akademııasynyń baspasóz qyzmetinen mynandaı jaýap aldyq: «Oqýlyqtarda beriletin (avtor­lyq ujymymen) oqý materıaly oqý baǵdarlamasyndaǵy belgilengen bazalyq mazmunymen sáıkes bolýy – qazirgi tańda oqýlyqtarǵa qoıylatyn negizgi talaptyń biri. Sondyqtan oqýlyqtardyń mazmuny oqý baǵdarlamasyna tikeleı táýeldi. Demek oqýlyqtardyń sapasyn arttyrý jáne olardyń mazmunyn jaqsartý úshin oqý baǵdarlamalarynyń mazmunyn túzetý qajet. Al jetildirilgen oqý baǵdarlamalary negizinde ázirlengen oqý­lyq­tardyń mindetti túrde sapasy artady».

Akademııa mamandarynyń deregine súıensek, búginde kóptegen elde oqý baǵdarlamalarynyń mazmunyn ózgertý – standartty, sıkldik úderis. Baǵdarlamalar ýaqyt talabyna, ǵylymı zertteýlerdiń nátıjelerine, pedagogıkalyq tásilderdiń ózgerýine, sıfrlyq tehnologııalardyń damýyna jáne taǵy da basqa sebepterge oraı túzetilip otyrýy qalypty jaǵdaı. Oqý baǵdarlamalarynyń mazmuny fýnksıonaldyq saýattylyq pen aqpa­rat­tyq-kommýnıkasııalyq tehnolo­gııalar quzyrettiligin damytýǵa, bilim alýshylardyń pánge degen qyzy­ǵýshylyǵyn arttyrýǵa jáne zamanaýı tehnologııalardy qoldana otyryp, bilim berýdi damytýǵa baǵyttalýy kerek. Respýblıkada bilim mazmunyna qatysty máseleler únemi qarastyrylyp keledi. Osy oraıda saraptamalyq taldaý nátıjesinde barlyq oqý páni boıynsha oqý baǵdarlamalarynyń mazmunynda eleýli qıyndyqtar bar ekeni anyqtaldy. Al mekteptegi oqý pánderiniń bilim mazmunyn jetildirý pán kýrsynyń baǵdarlamasyn qıyndatý emes, alǵan bilimdi ártúrli ómirlik jaǵdaılarda qoldanýyna, mektep túleginiń bolashaq kásibı qyzmetine baǵdar bolýyna, jeke tulǵanyń tehnologııalyq mádenıetiniń deńgeıin kóterýge yqpal etýi tıis. Osyǵan oraı, oqý baǵdarlamalaryn jetildirý qajettigi týyndady.

Qazirgi kezde elimizdiń barlyq óńi­rinen bilim berý salasynyń bilikti mamandary jumys tobynyń quramyna tartylǵan. Olardyń arasynda praktık-ǵalymdar, bilim berýdiń barlyq deńgeıi men sanatyndaǵy pedagogter, tájirıbeli ádiskerler, «Úzdik pedagog» ataǵynyń ıegerleri bar. Olaı bolsa, jańartylǵan bilim baǵdarlamasynyń mazmuny oqýshy údesinen shyǵatyn sapaly oqýlyqtar jazýǵa yqpal etedi dep seneıik.

ALMATY