– Orazkúl Asanǵazyqyzy, osydan 30 jyl buryn Almatydaǵy jıynda minberge shyǵyp qazaq tiliniń máselesin kóterdińiz. Sol kezde ulttyq namys týraly aıttyńyz, qazaq tiliniń taǵdyryna alańdadyńyz. Qazaqtildi qoǵam qurý úshin tynbaı eńbektenip kelesiz. Sodan beri ne ózgerdi?
– Ol kezde men Saryaǵash aýdanynyń ákimimin. Til týraly zańnyń qabyldanǵanyna 3 jyl ótken. 1984 jyly qaıta qurý bastalǵanda jurttyń sana-sezimi, rýhy oıanyp, óziniń tól tilin, dástúri men saltyn, Naýryzy men aıtysyn qaıtarý úderisi de keńinen júrdi. Halqymyzda ult bolýǵa, ulttyń qundylyǵyna degen úlken bir serpilis, keremet bir talpynys paıda boldy. Bul aýyldaǵy qarapaıym halyq ta, bıliktegi azamattarymyz da ulttyq qundylyqty qaıta ákelýge jantalasyp jatqan kez edi. Men 1985-1990 jyldary qazirgi Túrkistan oblysy Báıdibek aýdany, burynǵy Shymkent oblysynyń Alǵabas aýdanynda qyzmet atqardym. Aýyl-aımaqtarda ótkizgen altybaqan, báıge, kókpar, Naýryz merekelerine halyqtyń lek-legimen kelip, zor yntamen qatysqanyn kórdik. Sol kezde árbir aýdandyq mekemeniń aldynda kúndiz ulttyq sporttan, al keshke án-kúıden túrli saıys uıymdastyratynbyz. Mádenıet úıiniń aldyna altybaqan quryp, aqsúıek oınatqanda, myńdaǵan adam jınalatyn. Osy bastamamyzdy telejýrnalıst marqum Nurtileý Imanǵalıuly estip, maǵan habarlasyp: «Orazkúl, sender altybaqan ótkizgen ekensińder, nege televıdenıe shaqyrmadyńdar?» degendeı renishin de bildirdi. Shyny kerek, biz kez kelgen isti jarnama, óz-ózińdi dáripteý úshin emes, eń aldymen halyq ıgiligi úshin jasaıtynbyz. Al 30 jyl qazaqqa ne berdi desek, árıne, Allaǵa shúkir deıtin tustarymyz bar. Eń birinshiden, demografııamyz jóndeldi. Qazir qazaqtyń sany 70 paıyzdan asty.
– Al táýelsizdik alǵanda tilimizdi tórge shyǵarý úshin ne istedik?
– Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda elimizde ulttyq qundylyqty joqtaıtyn «Azat», «Alash», «Jeltoqsan» parııalary qurylǵan edi. Biraq ýaqyt óte bulardyń barlyǵy shettep qaldy. «Qazaq tili» qoǵamynyń ózi halyqaralyq uıymǵa aınalyp, aýqymdy isterdi qolǵa aldy. Ábdýálı Qaıdar, О́mirzaq Aıtbaev bastaǵan aǵalarymyz aımaqtarǵa baryp, «Qazaq tili» uıymdaryn qurǵan kezde osy isterdiń basy-qasynda oblys basshylyǵynyń ózderi júretin. Bul sol kezdegi qazaq tiline, «Qazaq tili» qoǵamyna degen qurmettiń kórinisi-tin. Sol jyldary elimizdiń ár túpkirindegi árbir aýyl-aımaqtaǵy árbir memlekettik mekemede qazaq tili uıymy quryldy. Sol uıymdarda qazaq tiliniń shynaıy janashyrlary júrdi. Ýaqyt óte Til komıteti, oblystyq, qalalyq, aýdandyq ákimshilikterde basqarmalary quryla bastady. Olar jaqsyly-jamandy is-sharalar ótkizip turdy. Oqımyn degenderdi oqytty, eldi mekenderdiń ataýyn qazaqshalady, mektep baǵdarlamalaryna qazaq tarıhy, ádebıeti, mádenıetin engizdi, «Balalaryńdy qazaq synybyna berińder!» degen úgit-nasıhat júrgizildi – jalpy aýyz toltyryp aıtarlyqtaı jumys atqaryldy. Alaıda elde qysqartý júrgizilgende eń birinshi osy til basqarmalarynyń jumysy toqtatyldy. Qazir birde-bir aýdanda til basqarmasy joq, onyń bireýin mádenıet, endi birin bilim basqarmasyna qosty. Osylaısha, aýdandarda bir-bir ǵana til mamany qaldy. Al aýdandarda, ásirese soltústik, ortalyq óńirlerde bul baǵytta isteıtin jumys jetip-artylady. Eń jumysy kóp, qazaq tili qoldanysqa enbeı jatqan Almaty qalasynyń til basqarmasyn 5-6 jyl buryn múldem jaýyp tastady. О́ıtkeni joǵary jaqtan tildiń jaǵdaıyn eshkim suramaıdy. Talap joq, talap qoıylmaǵan soń talpynys ta joq. Ákimnen eshkim suramaıtyn sala ákimge kerek pe? Qazir meniń bilýimshe, elimizde sanaýly oblystarda ǵana til basqarmasy jumys istep tur. Olardyń ózin eshkim qoldamaıdy, izdemeıdi. Bylaıǵy jurt sol basqarmalardyń bar-joǵyn da bilmeıdi.
– Osydan 6-7 jyl buryn memlekettik mekemelerde «Memlekettik tildi damytý» degen basqarmalar boldy. Keıin ataýlary ózgerdi. Ataýy ózgergen soń, jumys baǵyty da ózgerip sala berdi. Sizdiń aıtyp otyrǵanyńyz da osynyń keri emes pe?
– Bir nárse aıqyn. Bizdegi másele – memlekettik tildi qoldanysqa engizý. Keshegi keńes ókimeti kezinde elimizde 72 aýdanda is-qaǵazdar qazaqsha júrgizilgen. Sol kezdiń ózinde Máskeý, Almatyda oryssha ótken sezd, konferensııa, plenýmnyń búkil baıandamasy sol aýdandarǵa qazaqsha aýdarylyp jetkiziletin. Qandaı taqyrypta ótse de, sol baıandamalar tolyqtaı qazaqshaǵa aýdarylyp, tańerteń taza qazaq tilinde jarııalanatyn. Sol aýdandarda orys tilinde is-qaǵazdaryn júrgizetin basqa aýdandardaǵydaı barlyq qurylym – saıasat, ekonomıka, qarjy, bilim basqarmalary boldy. Sol kezdegi barlyq jınalystardy ótkizip, qujat ázirleýge qazaq tili jetip-artylatyn. Sol tildi qoldanysqa engizý qajet. О́kinishke qaraı, bılik osy qajettilikti týǵyza alǵan joq. Al halyqtyń osyny bılikten talap etý deńgeıi endi-endi ǵana ósip keledi.
«Tilder týraly» zań 1989 jyly qabyldandy. Biraq 2006 jyly Muhtar Shahanov Parlament Májilisiniń depýtaty bolǵansha bul salaǵa qarajat bólingen joq. Májiliste sóılegen sózinde ol: «Sender 70 jyl tabanda jatqan tildi 1 shaqyrym jolǵa ketetin aqshamen qaıtaramyn dep otyrsyńdar ma?» dep, máseleni tótesinen qoıǵannan keıin ǵana alǵashqy mıllıardtar bólingen edi. Sol kezde 1 shaqyrym jolǵa ketetin qarjy kólemi 60 mıllıon teńge eken.
Bul másele qazirgi shynaıy ómirdegi problemamen salystyrǵanda túkke turǵysyz bolyp qaldy. Qazirginiń eń ózekti máselesi – smartfon. Elimizdiń túpkir-túkpirindegi bir orysy joq aýyl balasynyń ózi oryssha sóıleıdi. Sebebi onyń qolyndaǵy smartfon sol tilde saırap tur. Onyń ishindegi balany qyzyqtyryp, birden ózine baýrap alatyn mýltfılm, kıno, túrli beınerolık pen oıynnyń bári orys tilinde. Sondyqtan Úkimet mýltfılm, tarıhı kınolar túsirýge, balalar ónimi arqyly tarıhymyzdy tanytýǵa, qazaqtyń ult maqtanyshtaryn, Alash arystaryn dáripteýdi myqtap qolǵa alýy kerek. Al endi mýltfılm túsire almasaq, sheteldiń jaqsy dúnıelerin qazaqsha sóıletý kerek. Ras, keıingi kezderi «Ult ustazy», «Oıan, qazaq!», «Maǵjan. Men jastarǵa senemin!» sekildi Alash arystaryn ulyqtaǵan biraz fılm jaryqqa shyqty. Biraq osy ult tulǵalaryn ulyqtaǵan dúnıeniń bári otyz jyl buryn qolǵa alynyp, jurtqa usynylǵanda urpaǵymyzdyń sana-sezimin taza kúıinde saqtap qalar edik. Ulttyq rýhymyz qazirgiden de myqty ári bıik bolar edi. Al bizde jyl ótken saıyn memlekettik tilge qarjy bólý de, kóńil bólý de tómendeı berdi.
«Tilder týraly» zańnyń 23-babyna sáıkes árbir mamandyqtyń tizimi jasalyp, qaı maman qandaı jáne qansha sózdi ıgerýi kerek degen aýqymdy jumys isteldi. Biraq qujatty bekitýge kelgende Úkimet te, Prezıdent Ákimshiligi de shıraqtyq tanytqan joq. Sol kezdegi bosańsýdyń saldary kúni búginge deıin sezilip otyr. Memlekettik tildiń memlekettik qyzmetke qatysty talaby eshqandaı dáleldeýdi qajet etpeıtin aksıoma bolýy kerek edi. Memlekettik qyzmetke keldiń be, memlekettik tildi bilýiń kerek! Arnaıy zań qabyldamasaq ta, qolda bar «Tilder týraly» zańnyń 23-babyna bir qujat daıyndaý kerek edi. О́kinishke qaraı, biz muny da jasaı almadyq.
Eń ókinishtisi, «Bolashaq» baǵdarlamasymen shetelge oqýǵa jibergen jastarymyzdan da osyny talap ete almadyq. Bolashaǵynan úmit kúttirer jastardy shetelde oqytý tájirıbesi buryn da bolǵan. «Bolashaq» baǵdarlamasymen shetelge oqýǵa baratyn árbir jas mindetti túrde ana tilin bilýge tıis degen máseleni sol kezdegi el zııalylary kóterdi. Biraq olardyń únin bılik taǵy estigen joq. Bizdiń jibergen eń úlken qateligimiz de osy – «Bolashaqpen» ketken jastardyń memleket tilin bilýin qadaǵalaı almadyq.
Ras, olar bilimdi, Eýropa kórgen. Alaıda sol jastar erteń týǵan eline kelgende qazaqqa qyzmet ete almaıdy. О́ıtkeni qazaqtyń tilin bilmeıdi, minezin tanı almaıdy, tabıǵatyn túsinbeıdi, saltyn saqtamaıdy, dástúrin dáriptemeıdi. Sonda biz óz ultyn súımeıtin bilimdilerdiń qataryn ǵana kóbeıtkenimiz ǵoı. Al Álıhan Bókeıhan «Ultqa qyzmet etý – bilimnen emes, minezden» demep pe edi? Iаǵnı biz keler urpaqtyń minezine mán bermedik. Bul – eń úlken kemshiligimiz.
– Memlekettik mekemelerde dáris oqyp júrsiz. Til janashyrlaryn taba aldyńyz ba?
– О́te kóp. Men sony kórip qatty qýandym. Shúkir, bar eken. Memlekettik tilim – qazaq tili dep, ıgi ister jasap júrgender jeterlik, árıne. Biraq «orys tilimen-aq kún kórýge bolady» deıtinderdiń de kóbesi sógilmeı tur. Aqyn Serik Seıitmannyń «Qajet emes zań maǵan, Zańsyz-daǵy qadirleımin halqymdy, Zańsyz-daǵy kirletpeımin Týymdy» deıtin óleńi bar. Qazirdiń ózinde árbir adamnyń Ata zań, «Tilder týraly» zańmen-aq qazaq tilin qoldanysqa engizýge tolyq múmkindigi bar.
– Qaırat Jumaǵalıev aqyn aǵamyzdyń siz týraly aıtqan bir sózin oqyp edim. «Eger bizdiń elimizde Orazkúldeı on qyz bolsa, Til týraly zańdy qabyldaýdyń da qajeti joq» degen...
– Bul sózdi jalǵyz Qaırat aǵa emes, kóp adam aıtty. О́skemendik aqyn Amangeldi Dúsipovtiń «Bir Orazkúl kerek-aq О́skemenge» dep óleń shyǵarǵanyn bilemin. Eshkim ótkizbegen Alashtyń 90 jyldyǵyn Astanada alǵash uıymdastyryp, basy-qasynda júrgende azamattar «Alash tek Asanǵazyǵa kerek pe?» dep «Astana aqshamy» gazetine maqala jazdy.
Buryn biz barlyq sala qyzmetkerlerine qazaq tili boıynsha dáris oqıtynbyz. Qoǵamdyq kólik júrgizýshileri men kondýktorlary tańǵy 5-te jınalady dese, 5-te baramyz. Jol saqshylary túngi 21-de jınalady dese, «jaqsy, biz de sol ýaqytta bolamyz» dep túnimen ınspektorlarǵa «Jazatynyń 2-aq sóılem, sony qazaqsha jaz. Aýdarmasy joq bolsa, mine qazaqshasy» dep, hattamanyń úlgilerin jasap beretinbiz. El kóp jınalatyn halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy, kóshi-qon polısııasy, emhana – til týraly zańǵa qatysy bar barlyq salaǵa óz aıaǵymyzben baryp, semınar sabaqtar ótkizip, zań baptaryn táptishtep túsindirip, mindetteri men quqyqtaryn jiktep beretinbiz. Ár ujymnan til janashyrlaryn taýyp, solarmen jumys isteýge basa mán berdik. Máselen, onomastıkalyq komıssııada qyzmet etken Ábish Kekilbaev, Myrzataı Joldasbekov, Myrzataı Serǵalıev, Farıza Ońǵarsynova, Aqseleý Seıdimbek, Qoıshyǵara Salǵarauly, Nurǵoja Oraz, Aldan Smaıyl, Hankeldi Ábjan bastaǵan azamattar bizben birge tize qosyp jumys istedi. Jumys halyqqa kerek bolǵannan keıin bastamalarymyzǵa ǵalym, senator, jazýshy, ákim, jýrnalıst – zııalylardyń bári keletin. О́ıtkeni biz qolǵa alǵan is-shara elge, erteńge kerek edi.
– Til máselesi – óte názik másele. Bul baǵytta biz neden utyldyq? Qaı jerden qatelestik?
– Utylǵan tusymyz ári eń ókinishtisi – tilimizdi qajettilikke aınaldyra alǵan joqpyz. Bılik aınaldyrmasa, halyq osy múddege jetý kerek edi. Qazaq tili kedeı til emes. Basqany bylaı qoıǵanda orys tilinen kedeı emes. Al «Túrki tiliniń ishindegi gaýhary» dep Máshhúr Júsip aıtqan bizdiń til tabaldyryqta tur.
Til taǵdyryna arasha túskeni úshin Amangeldi Aıtaly, Muhtar Shahanov, Ábish Kekilbaev sekildi aǵalarymyzdy aǵash atqa olaı da, bulaı da otyrǵyzyp, popýlıst sanadyq. Sondaı ult tulǵalary biren-saran bolǵannan keıin «jalǵyzdyń úni shyqpady». Al búkil halyq talap etse, bılik eshnárse de isteı almaıdy. Elmen sanasýǵa týra keledi. Biraq aldymen osyny halyq túsinýi qajet. Ult bolyp saqtalýdyń tóte joly – óz tilińde ómir súrý.
Alǵabas aýdanyna qyzmetke kelgende aımaqta sol kezde 50 myń halyq turdy, 50 eldi meken boldy. Emge izdeseń, bir orys tappaısyń. Sol 50 eldi mekenniń 38-iniń ataýy oryssha edi. «Tabandaryń tıgen jerdiń ataýyn ózgert!» degen patsha buıryǵy oryndalǵan. Bul – adamnyń jadyn qalyptastyrý úshin jasalǵan qadam edi. Báıdibek babamnyń múrdesi turǵan jer Kıtaevka, oń jaǵy – Mıhaılovka, sol jaǵy – Orlovka. San ǵasyr buryn osy topyraqta ómir súrgen Domalaq ananyń jatqan jeri – Progress, onyń jany – Krasnaıa nıva. Osy 38 eldi mekenniń ataýyn 1988 jyly Alǵabas aýdandyq Halyq depýtattary keńesi atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolǵanda bir sessııada aýystyrdyq. Elimizdegi qalalardyń ishinde Alash arystarynyń, elimizdiń qaı óńirinde dúnıege kelse de, ult úshin qyzmet etken azamattardyń esimin ulyqtaǵan shahar – Shymkent. Shymkenttegi birtalaı mektep, kóshege Alash zııalylarynyń esimin bergizip, urpaǵymen ulaǵatty kezdesýler, tarıhı sabaqtar ótkizdik. Jumabek Táshenov turǵan kóshege atyn bergende men Ál-Farabı aýdanynyń ákimi edim. Saryaǵash aýdanyna ákim bolyp barǵanda da eń birinshi qolǵa alǵan jumysym – eldi meken ataýlaryn ózgertý. Aýdannyń О́zbekstanmen shekarasyndaǵy aýyldyń ataýy – Chernıaev, odan keıin – Tobolın, Telmanov, Komsomol... Osylaı tizbektelip kete beredi. Osy ataýlardyń birin Jibek joly dep atap, ekinshisine óziniń Derbesek degen tarıhı ataýyn qaıtardyq. Derbesek – О́gem taýynan bastaý alyp, sol aýyldyń ústinen ǵana ótetin qońyr salqyn samal jel. Tarıhta qoldan jasalǵan zorlyq pen qııanatty qaıta qalpyna keltirý – ulttyq namysty ǵana emes, qaırat-jigerdi de talap etetin jumys. Osy jumystardy atqara júrip meniń kózim ashyldy, tól tarıhymyzdy tanı tústim.
– Orysshasy siresken Selınogradtyń jaǵdaıy qalaı edi?
– Al Selınogradta qazaq zııalysynyń aty turmaq, qazaqsha atalatyn kóshe bolmaǵan edi. Qazaqta «Jeńis» degen sóz joqtaı, «Pobeda» dańǵyly, «Beıbitshilik» degen sóz joqtaı, «Mır» kóshesi dep ataıtyn. Sol jyldary myńdaǵan kóshe, aıaldama, 700 ǵımarattyń atyn qazaqshaladyq. «Sınema sıtıdi» «Samuryq», «Sıtı marketti» «Qazyna» dep aýystyrdyq. Qazir aıtýǵa ońaı kóringenimen, ol kezde munyń ózi úlken qajyr-qaıratty talap etti. Kúnine ǵımarattaryna aǵylshynsha, qytaısha, oryssha ataý bergen 15-20 kásipkerdi kabınetime shaqyryp alyp: «Babańnyń qanymen qalǵan jerge sen meıramhana, saýda ortalyǵy, sán salony, bıznes ortalyǵyn salyp tursyń. Sóıte tura, nysandy aǵylshynsha, oryssha ataısyń. Sonda ulttyq namysyń qaıda?» dep úgin-nasıhat júrgizemin. Biri túsinedi, endi biri ózińe qarsy shyǵady. Sol kúni kelgen 15 kásipkerdiń eń quryǵanda 5-ýi ǵımaratynyń ataýyn qazaqshalaǵanda moınymnan aýyr júk túskendeı úıime qaıtatyn edim. Al qalǵandaryn qaıtara shaqyratynmyn. Tańerteń jumysqa kelgenshe 5-6 balabaqsha men mektepti aralap, keshke úıge qaıtqansha 15-20 kásipkermen sóılesip ketetinmin. Soǵan Alla Taǵala maǵan kúsh-qýat berdi. Osy jyldarda túsingenim – ultqa qyzmet etseń, ashtan qaldyrmaıdy, sharshatpaıdy da. Eń sońǵy demim qalǵansha etken eńbegim osy bolmaq. Qazaqta «Tamshy tas tesedi» degen sóz bar. Meniń de sózimdi sóıleıtin, túsinetin halyq kóbeıip kele jatyr. Tilge qyzmette sharshaýǵa bolmaıdy.
– Siz sońǵy ýaqytta áleýmettik jeliniń múmkindigin óte jaqsy ári sátti paıdalanyp júrsiz. Ásirese Instagram arqyly. Munda qazirdiń ózinde 100 myńǵa jýyq oqyrmanyńyz bar eken. Instagram-daǵy paraqshańyzdy ashqanda, «Otbasylyq baqytty nasıhattaımyn» dep jazyp qoıypsyz. Al sol «Otbasylyq baqyt» degenimiz ne?
– Otbasylyq baqyt – eń birinshi erli-zaıyptynyń túsinistigi degen sóz. Máshhúr Júsip babamyz «Áıeliń jaqsy bolsa, úıińde kúnde jumaq. Áıeliń jaman bolsa, úıińde kúnde tozaq» degen. Otbasyna ege bolar otaǵasy shańyraǵyn shaıqaltpaı, qamqor, qorǵan bola alsa, ǵana baqyt turaqtaıdy.
Shyny kerek, birneshe márte áleýmettik jelidegi osy jobamdy toqtatyp tastaǵan edim. Alaıda oqyrmandarymnyń suranysymen qaıta bastadym. Árıne, oǵan da izdenis, daıyndyq, ýaqyt kerek. Biraq halyq kádesine jaratyp jatsa, nege qolǵa almasqa?
– Urpaq, ul men qyz bala tárbıesi, kelin men ene, áıeldiń róli, jeńgeler ınstıtýtyna qatysty bizdiń qoǵamda másele óte kóp. Suraqtar da san
alýan...
– Osy aıtylǵandardyń ishinde qazir ene men kelin máselesi ótkir tur. Maǵan qoıylatyn suraqtardyń kóbi ene men kelin qarym-qatynasyna qatysty. Qazir qoǵamda ajyrasý kóp. Sonyń bir ushy enege baryp tireledi. Aqıqatyn aıtý kerek, bizdiń kezimizdegideı eneler qazir joq. Qazirgi enelerdiń deni kezinde óz enelerin qaryq qylyp baqpaǵan, biraq úıine túsken kelinge talaby kúshti. Erkekterdiń de arasynda eń aldymen áıeline jaǵdaı jasaýdy emes, talap etýdi biletinder kóp.
Biz ul-kelinmen birge turamyz. Mysaly, men qazir úıge barǵanda nemerelerim aldymnan júgirip shyǵyp, ájelep moınyma asylǵanda, kúni boıy sharshaǵanymdy bir sátte umytyp ketemin. Álemde nemereniń erkelegenine, ıisine, tátti tili men qylyǵyna eshnárse jetpeıdi ǵoı? Bul – Qudaıdyń bergen baqyty.
– Al ózińiz qandaı enesiz?
– Eń bastysy, qazymyr ene emespin.
– Sizdi kópshilik «oraq tildi, ótkir sózdi, qatal minezdi» dep tanıdy. Al ózińiz she? «Adamnyń minezi – taǵdyry» dep jatamyz. Eger ózgertýge bolsa, qaı minezińizdi ózgerter edińiz?
– Meni syrtymnan tanıtyn adamnyń kóbi solaı oılaıdy. Al jaqyn aralasyp, birge shaı iship júrgenderdiń olaı aıta qoıýy ekitalaı. Sus degen bar, sosyn minez degen bar. Minezsiz adam jumys isteı almaıdy. Memlekettik qyzmette ár adamnyń ózine tán minezi bolýy kerek. Allaǵa myń shúkir, osyndaı minez bergenine. Eshqashan bir jerde artyq aıttym, bir tusta kem sóıledim dep ókingen emespin. Men 65-ke tolǵanda Tarazda kezdesý boldy. Sol kezde belgili jýrnalıst, jazýshy Jumagúl Qýanyshbekqyzy: «Orazkúlge aqparat Alla Taǵaladan keledi. Aqparat oǵan quıylyp turady», degen edi. Sol aıtpaqshy, men aýzyma kelgen sózdi qaıtarmaımyn. Maǵan keledi, sony aıtamyn jáne oǵan eshqashan ókinbeımin.
Ákem shopan bolǵan. Meni atyna mingestirip alyp: «El basqaratyn qyzym kele jatyr!» dep esiktiń aldynda sherý jasaıdy eken. Ákeniń tileýi qabyl bolady deıdi ǵoı. Rasymen de, mektepten bastap birinshilerdiń qatarynda júrdim. Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtynda oqyp júrgende Lenın stıpendııasynyń ıegeri atandym. Instıtýtta 2-kýrs oqyp júrgen kezim. Alty fakýltettiń komsomol komıtetteriniń hatshylaryn jınaǵan oqý ordasynyń basshylyǵy «Lenınniń 100 jyldyǵyna árqaısyń óz mamandyqtaryńa sáıkes kesh ótkizesińder» degen tapsyrma berdi. Sol keshke ekiniń biri qoly jetpeıtin, eń tanymal «Dos-Muqasan» ansamblin shaqyryp, konsert uıymdastyrǵan edim. Qazir osynyń bárin eske alǵanda, ne degen batyldyq, ne degen qaısarlyq dep óz-ózime tańǵalamyn. Osy jetken jetistigimniń bári eń birinshi Allanyń, áke-sheshemniń jáne osy minezimniń arqasy.
– О́mirdiń shýaqty belesine shyqtyńyz, qandaı kúıdesiz?
– Álemniń búkil dárigeri de, psıhologi de aıtatyn bir sóz bar. Olar jetpis degen – eń keremet jas deıdi. Adamnyń naǵyz jetilgen, bilimiń bar, tájirıbeń bar, aıtaryń bar – naǵyz ózińe de, halyqqa da qyzmet etetin jas dep bilemin. Al osy da jeter, boldym, toldym dep toqtasań, qartaıý degen sanaýly-aq sátte. Men sol úshin de úıde otyra bergim kelmeıdi. Jurtqa bilgenimdi aıtyp, bilimimdi jetildiremin, kitap oqımyn, túrli kezdesýge, suhbattarǵa baramyn. Izdený, izdenis adamdy qartaıtpaıdy. Halqymyzda «Tústik ómiriń bolsa, keshtik mal jına» degen sóz bar. Mal emes, bilim jınaý kerek eken. Bárin bilip, túbine jetken adam joq sebebi. Meniń de bilgenim – bir toǵyz, bilmegenim – toqsan toǵyz.
– Áńgimeńizge raqmet!
Áńgimelesken
Baný ÁDILJAN,
«Egemen Qazaqstan»
