Eldiń eldigine syn

Eldiń eldigi atty qısyndy tirkes qazaq ómiri ereksheliginen týǵan. “Kóppen kórgen uly toı” degen sııaqty tótenshe jaǵdaıda synǵa túsken halyq birligin madaqtaıtyn tártipten taraǵan. Bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵarýdy kózdeıtin aıryqsha aýyr qıyndyqta qalyń el bop qaırat kórsetken, tek ultymyzǵa ǵana tán minezge súısingendikten qalyptasqan, tilimizge erte zamannan sińisti bek qasıetti sóz. Sınonımi – birlik, tatýlyq. Osy ekeýin Elbasy Nursultan Nazarbaev halyq aldynda sóılegen saıyn aıtýdan jalyqpaıdy. Ústimizdegi jyldyń jeltoqsan aıynda Astanada Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaq uıymyna múshe 55 memlekettiń basshylary, sondaı-aq 65 halyqaralyq uıymnyń jetekshileri qatysatyn Sammıttiń ótetini haqynda arnaıy úndeý jasaǵanda: Qazaqstanǵa búkil álemniń nazary qadalatyn bolady, bizdiń elimizdiń tarıhynda buryn bolyp kórmegen jahandyq forým “eldiń damýyna jańa serpin berip, qazaqstandyqtardyń birligi men patrıotızmin áldeqaıda nyǵaıtady” dep berik senim bildirdi. Bul senimniń astarynda taǵy da sol eldiń eldigi uǵym-úlgisi jatyr. Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrma­sy­men jýyqta Almatyda Memlekettik hatshy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev bir top jazýshylarmen jáne buqaralyq aq­parat quraldary basshylarymen kezdesti. Kez­desýdiń de negizgi taqyryby Sammıt bolǵanda, nege ekenin, “Abaı joly” roman-epopeıa­synyń “О́rde” atty taraýy esime oraldy. Naq­tylap aıtqanda, Bójeı asy jaıly áńgi­mesi. Ol oqıǵa etnografııalyq epızod syqyl­dy bolsa da, tarıhı jádigerdiń naq ózi ǵoı. Tobyqty rýy jáne úmege shaqyrylyp, asqa saýyn aıtylǵan Qarqaralynyń arǵyny, Jetisýdyń jalaıyry, sadyr-mataıy, semiz-naımany, yldıdyń ýaq, býrasy, Daǵandynyń kereıi bar, talaı rýlar úshin ǵana mańyzdy oqıǵaǵa baılanysty baıandalǵanymen, sol jádiger shyn mánisinde búkil Qazaq eliniń eldigin, mádenı kerim kelbetin kúlli álemge áıgili etip dańqyn asyrǵan úzdik kórkemdik sýretke aınaldy. Sondaı bir sýret bylaısha kómkerilgen. “Tabaq tartýǵa óńsheń jorǵa attardy saı­lapty. Barlyq at kúmis ertoqymmen erttel­gen. Kútýshi jigitter bastaryna tegis jibek ora­mal baılapty. As oshaǵymen eki arada bu­lar qos tabaqtan alyp, qatar yzǵytyp jónel­gende, ólke boıy jaınap ketkendeı bolady... Astyń kúndizgi etin osy úıler túgel jep bolǵan kezde, Baısal úlken bir aq boz atqa mi­nip, qasyna qyryq-elýden top ertip, qolyna úlken bıik aǵashqa ornatqan qaraqshyny alyp, atoı berip shyqty. Qonaqtar atqa minsin, ázirlensin degen belgi. Endi báıge, kúres, at ústi saýyq bastalmaq...” Astyń ǵajaıyp kórinisteri otarshylardyń júregin kúıik kúlshesin jegendeı qyjyldatsa, e, ondaı kórikti, toıymdy turmysyń bolǵanda Keńes ókimetiniń ne qajeti boldy sen qazaqqa degizse, ol kezdegi stýdent bizderdiń júregi­mizge patrıottyq súıispenshilik oı-sezim ekti. Ulttyq maqtanysh uıalatty, bizderdiń de elden erek óz mádenıetimiz bar ekenin, revolıýsııaǵa deıin nadan, qarańǵy el bolmaǵanymyzdy mıymyzǵa quıdy. Osynyń bárin jadymda jańǵyrtqan se­bep­ti endi túsingendeımin. Ol myna Sammıtke qatysýshy tamam shet eldiń ıgi jaqsylary búgingi azat, táýelsiz Qazaqstandy anyq tanyp bilse eken, sonyń arty el damýyna jańa serpin berip, ulttyq mereıimizdi asyrsa eken degen tegeýirindi arman bolýǵa kerek. Sammıt jóninde, oǵan oraılas máseleler týraly oı bóliskende kóńilge taǵy da uly Áýezovtiń sol Bójeı asy qarsańynda Zeredeı ananyń obrazy arqyly aıtqan keńesi qaısy­myzdy da jigerlendirmeı qoımaıdy. Uzyn-yrǵasy endigi órbip ósken qazaq urpaǵyna arnap aıtylǵandaı. “Baılaýyn baıladyń. Endi, túge, jat jı­yn­nyń aldynda jas balalarymnyń jaqsy ta­labyn jer qylmańdar... (Qunanbaı áýletinen asqa baratyn jas Abaı bastaǵan topty aıtyp otyr – Sh.E.) Balalarym men kelinderim, sender de tóbeńmen júr! Otymen kir, kúlimen shyq qonaǵyńnyń! Erdiń syny shabýyl men shaptyǵýda emes – kishipeıil meıirde! Shal­dyqsań da qabaq shytpa! Qýanyp, jarqyrap júrip kút! Dabyraıyp, jeligip te ketpeńder! Jym-jyrt, momyn júrip kútińder!” “Tóbeńmen júrip kút!” Bul ǵıbrattyń eki aıdan soń Astanaǵa jı­nalatyn qonaqtardyń kútimine qatysy joq dep aıta almaısyń. Al endi Bójeıdiń naǵa­shy­laryn kútken jas Abaı ónerine kelsek, ondaı “qapysy joq, oqshaý syı jasaý” – bul, árıne, aqyl – jastan, asyl – tastan de­mekshi, búgingi urpaqtyń tvorchestvolyq qııa­ly­nan týatyn olja bolmaq... Men óz basym, jasym ulǵaıǵandyqtan, meıman kútýshilerdiń arasynan tabyla qoımaspyn. Biraq bizde shet elden kelýshilerdi qunttap, maıpazdap kútetin tájirıbe jetkilikti dep oılaımyn. Sonaý 1973 jyly Almatyda Azııa, Afrıka elderi jazý­shylarynyń konferensııasyna jınalǵan shet eldik qalamgerderdiń shyǵarmalaryn qazaq tiline aýdaryp, kitap etip shyǵaryp, qolda­ryna tabys etkenimiz, kitap kórmesin uıym­das­tyryp, Qazaqstannyń sol kezdegi ekono­mıka, mádenıet salasynan qol jetken tabys­taryn baıandaıtyn jańa fotosýret albomyn jasap degendeı, meıman baǵymyna bilek sy­ba­nyp qatysqany­myz sııaqty jaılardy aıtyp otyrmyn. Sol konferensııaǵa qyzý qarbalas daıyndyq ústinde baıqalǵany, uıymdasty­rý­shylyq isinen tıtteı de múlt jibermeý kerek­ti­gi. Jazýshylar forýmyna qatysýshylardyń alpystan asa aýdarma kitaby shyǵaryldy. Sonyń bireýiniń ǵana ýaqytynda jaryqqa shyq­paý qaýpi tónip, masqara shelegin kıe jaz­dadyq. Tárjimashynyń áne berem, mine berem dep sozyp-sozyp, jeme-jemge kelgende bul aýdarma qolynan kelmeıtindigin moıyn­daýy keselinen kúlli Baspa komıteti bolyp kúıip-pistik. Kitap avtory ataqty Rasýl Gam­zatov bolatyn. Sol shaıyrdyń memýarlyq shy­ǵar­ma­syn Ǵafekeń, dańǵaıyr aqyn Ǵafý Qaıyr­be­kov bir jarym myń jol óleńimen qosa bir apta ishinde aýdaryp úlgermegende basshylyqtyń kárin bylaı qoıǵanda, biz ózimizdi ózimiz keshirmeıtin ókinishte qalatyn edik... Sammıtke ázirlik kúnderi ádebıet pen óner qaıratkerleriniń shabytty, shadymandy syr ashatyn kezeńi bolǵanǵa ne jetsin. Ǵabıt Músirepovtiń myna bir sózderi búgingi min­berden estilip turǵandaı: “Er qazaq halqynyń talaı ǵasyr, talaı belge sozylǵan eldik kúresteriniń qandaıyn alsań da, aqyn sózi – óleń, sonyń báriniń basy-qasynda bolyp keldi”. Memlekettik hatshymen dıdarlasýda qalamgerler aldaǵy elimizdiń eldigi synalatyn bir beles – Sammıtke óz tarapynan úles qo­sýǵa, qandaı isine bolsyn jappaı jumylýǵa ázir ekendikterin aıtyp, biraýyzdylyq bil­dirdi. Halyqqa Prezıdent ıdeıalaryn jet­kizýge ýádelesip, qalamgerlerdiń saıası belsendiligin arttyra túsýge baǵyttalǵan pikir, usynystaryn ortaǵa saldy. Solardyń ishinde men óz tarapymnan kórkem sózdeı qýatty qarýdyń múmkinshi­likteri tolyq paıdalanylyp otyr ma degen taqyrypta pikir qozǵaýǵa tyrystym. Qazaq ádebıeti – ultymyzdyń uıyqtamaı­tyn júregi. Attas gazeti, “Juldyzdaı” jýr­naly – sol júrektiń tili. Odaǵy – uıtqysy. Osy­lardyń báriniń basy qosylyp birikkende qazaq qoǵamynyń sózin ustaıtyn búgingi Asanqaıǵysy, Abaıy. Bir kezde ashynyp, “Oıan, qazaq!” dep aıqaıǵa bassa, endi ultyn oılaýǵa úndeıdi. Qazaq dalasynyń Ulytaý, Qarataý, Ala­taýdaı bıik perzentterin ulyqtaǵannan ózge pı­ǵylymyz joq. Orys tilin bilmeıtin áıel­den qazaq tilin bilmeıtin bala týyp jatsa, “Altynnyń qolda barda qadiri joqtyń” keri. Bala kezimizde aýyl toıynda áıel, erkek jappaı otyra qalyp boz ala tańǵa deıin aı­tysatyn. О́ıtkeni qazaq halqy – aqyn halyq. Sol asyl sózge asyq qasıetimizdi baǵalaı bi­leıik, kózdiń qarashyǵyndaı saqtaıyq. Sonda biz jahan jurtynyń arasynan qaı halyqtan kem soqpaıtyn óreden kórinemiz, kózge túspeı qoımaımyz... Elbasy úndeýin búkil Qazaqstan jurtyna, el arqaýy – qazaq qaýymyna qosa, orys, uı­ǵyr, tatar, koreı, taǵy da basqa týysqan aǵaıyn­ǵa arnaǵany belgili. Soǵan oraı uıǵyr jazýshysy Ahmetjan Áshirov: Qazaqstan – bizdiń Otanymyz. Bul bizder úshin aıqyn aqıqat. Endeshe Otanymyz aldyna Elbasy qoı­ǵan mindetke saı bolý, elimiz halyq­tarynyń dostyǵyn nyǵaıtý biz úshin aýa men sýdaı qajet nárse, dedi. Menińshe, keńeste aıtylǵan sóz dekla­ra­sııa kúıinde qalmaı, úlken iske atsalysýdyń endigi zárýli mindetin naqtylaı túsýimiz jón. Ásirese orys jazýshy áriptesterimizge qolqa salamyz. Olar Qazaqstandaǵy orys aǵaıynǵa búgingi kúrt ózgergen ahýaldy aıtyp túsindire bilýge kerek. Aıtalyq, bir kezderde qazaq tili­ne nemquraıdy qaraý jaıy bolǵany jasyryn emes. Al búgingi táýelsiz Qazaqstannyń ómir shyndyǵy aldaǵy tyǵyz ýaqyt ishinde mem­lekettik tilde el halqynyń barshasynyń sóı­leýin talap etip otyr. Nursultan Ábishuly Na­zarbaevtyń Sammıt “qazaqtandyqtardyń birligi men patrıotızmin áldeqaıda nyǵaı­tady” degen sóziniń mańyzdy bir qyr-syryn osylaı túsingen lázim. Mundaıda qosymsha bedel sóz kerek bolsa, ol jaǵy, qudaıǵa shúkir, jeterlik. Budan jar­ty ǵasyrdan asa buryn, 1957 jyly Qazaqstan LKSM Ortalyq komıtetiniń V plenýmynda Muh­tar Áýezov sóziniń eleýli bóligin orys jastaryna arnap bylaı dep edi: “...Orys stýdentterine aıtarym mynaý: eger sender orys tili men orys mádenıetinen basqa eshteńe bilmeıtin bolsańdar, árıne, jaqsy emes. Eger sender ózderiń júrgen ortada, ózderiń turatyn qalada, óz respýb­lıkańda, aıtalyq, bizdiń Qazaqstanda jasal­ǵan mádenı baılyqtarǵa qyzyqpaıtyn bol­sa­ńyzdar, ol keshirilmes kúná. Bul – joǵary oqý oryndarynda oqıtyn orys joldastarǵa óziniń mádenıetin bıik órimdeýge kepil, uly dostyqty odan ári tereńdete túsýge kepil”. Qazaq mádenıetin, tilin bilý men orys-qazaq dostyǵyn bir-birimen ajyraǵysyz baılanysta qarastyrǵan uly jazýshymyzdyń lebizin tyńdaǵan ıa onymen tanysqan sol kezdegi stýdentter endigi zeınetke de shyǵyp ketken shyǵar. Áttegen-aı, olardyń basym bóligi búginge deıin qazaq tilinde lám demeıdi desem, qatelespeımin. Muhtar Áýezov – orys halqyna keńinen tanymal sýretker. Oǵan “Abaı joly” roman-epopeıasy úshin Lenındik syılyq berýdiń jalyndy jaqtastary aldymen orys sovet aqyn, jazýshylary bolatyn. Sondaı buljy­mas jarqyn faktilerge súıenip Qazaqstanda shyǵatyn orys tilindegi áli de san jaǵynan basym buqaralyq aqparat quraldary qazaq tilin bilgennen baısyń, kemimeısiń bederinde orys aǵaıyn arasynda nasıhatyn ustartsa, nur ústine nur. Munyń kerektigin bir top shyǵysqazaqstandyq orys jerlesterimiz О́skemende Qazaqstan-Reseı forýmyn ótkizýge qarsy narazylyq bildirip hat jazǵany taǵy da aıqyn kórsetedi. Hat ıeleri búgingi shyndyq jaǵdaıdan ha­ba­ry shamaly ekenin baıqatady. Ne zamannyń múlde ózgerip ketkenin túsingisi kelmeıdi. Eki el prezıdentine hat arnaǵan bolyp, is júzinde Reseı prezıdentine shaǵynyp otyr. Qazaq­stannyń ishki isterine suǵyn dep aıtaqtaǵysy kelgen. Qos prezıdenttiń VII óńiraralyq fo­rýmy aıasyndaǵy kezdesýleriniń jarqyn dostyq peıilde oıdaǵydaı ótýi “jer-sý atyn óz­gerttiń”, “О́skemende Abaı eskertkishin or­nattyń” degen sııaqty arandatýlardyń joly kesilgeniniń, Qazaq eliniń jartysynan astamyn qasaqana qurtqan, qazaqty tilinen, dilinen, dininen aıyrýǵa shaq qalǵan qyzyl ımperııanyń otarshyldyq dáýiriniń kelmeske ketkeniniń tamasha dáleli. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń úndeýi táýelsiz Qazaqstannyń birligin, uıymshyl­dyǵyn, halyqtar yntymaǵyn nyǵaıta túsýdiń tolǵaǵy jetken talabynan týyndaıdy. Eldiń eldigi synynan bul joly da múdirmeı ta­bysty ótetinimizge, Qazaqstan halyqtary dostyǵynyń jańa, áldeqaıda bıik deńgeıine alyp shyǵatynyna myqty kepildik beredi. Úndeý mazmunyn ǵylymı negizde aıtyp túsindirý abzal. Bul, – taǵy da qaıtalap aıtsa ar­tyqtyq etpeıdi, – orys baspasózindegi qalamgerlerdiń, orys jazýshy áriptesterimiz atqarmaq aıbyndy da ar-ınabatty is. Onyń tásilderi san alýan. Mysalǵa ulttyq erek­shelikti alaıyq. Áli kúnge bóten tilge esemiz ketip otyr­ǵa­nyna baılanysty ma, mashyq bop ketken­dikten de shyǵar, osy maqalanyń taqyrybyn orys tiline aýdarmaq bolyp biraz áýrelendim de, aqyry qoıdym. Tirkestiń oryssha bala­masyn tabý qıynǵa soqty. Sózdik qory mol tilderge tán zańdylyq nátıjesi... “Ár eldiń zańy basqa, ıtteri qara qasqa”. Fransýzdar qazir elinde paranjy kııýge tyıym salyp jatyr. Al arabtar áıel jur­ty­nyń betin ashyq ustaýyn shekten shyqqan kórgensizdikke balaıdy. Atam qazaq joly jińishke áıeldiń ústine kıgen kóılegi tizesinen joǵary jaǵyn jaýyp turýyn maqul kórgen. Shoshqa etin pisirip aldyma qoısa, júregim kóterilip, qyzyl kezeń asyrýǵa bata almaı­myn. Esesine shoshqa etin shyjǵyryp jeýshi­lerdiń tyjyrynatyn qazy-qartany anda-sanda apyl-ǵapyl soǵyp alǵanǵa ne jetsin dep otyramyn. Osyndaı jaǵdaıdyń bár-báriniń túpki sebebi, bir halyqtyń ekinshi halyqtan artyqshylyǵynda ıa kem jaratylǵanynda emes, ǵasyrlar boıy qalyptasqan turmys-salt, mádenıettiń ulttyq sara jolmen damýynan bas alatyn daragerlik. Eldiń eldigi degen uǵym túbiri tereńde jatyr. L.N.Gýmılev aıtpaqshy, “Árbir etnos­tyń ózindik ishki qurylymy jáne ózindik qaıtalanbas qasıet-bitimi bolady”. Osyny túsine bilý kerek. Prezıdent úndeýi táýelsiz Qazaqstannyń búgingisi men bolashaǵyna asqaq úmitpen qasterlep qaraýǵa baýlıdy. Sherıazdan ELEÝKENOV. QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty.