Qys shanasyn jazda saılaı almaǵan ákimder endi jeltoqsan aıynda jazasyn alady

Qazaq ádette “Qys shanańdy jaz saıla” dep jatady. Qaı jaǵynan alyp qara­ǵanda da, uǵymǵa uıys keletin túsinikti-aq tirkes. Al Premer-Mınıstr Kárim Másimov bul uǵymdy oblys basshylaryna budan da góri naqtylap aıtyp jetkizip, aımaqqa qaraıtyn memlekettik mekemeler men turǵyn úılerdi qysqy jylytý maýsymyna aldyn-ala saqadaı-saı etip daıyndaýdy naqtylap turyp tapsyrdy. Jáne tapsyrǵanyna da biraz boldy. Qazir sol tapsyrmanyń qalaı oryn­dalyp jatqany apta saıyn ótetin Úkimet otyrysynda suralyp tur. Biraq bul suraqtyń jańa emestigi sııaqty, onyń oryndalý barysyndaǵy kemshilikter men olqylyqtar da burynǵy qalpynda qaıta­lanyp baǵýda. Burynǵysha asaıy tabyl­ǵanmen, múseıi kezikpegen keleńsizdikter áli aldan shyǵyp jatyr. Uzyn arqaý, keń tusaýǵa boılary úırenip ketken ákimderdiń aıylyn jıyp, aılasyn tyıyp alýǵa tipti osy ázirlik qorytyndysymen bázbirleri­niń qyzmetpen qosh aıtysýlary múmkin ekendigi jónindegi eskertpe de áser ete alar emes. Máseleniń mán-jaıy tap osylaı eke­nin keshegi aptada ótkizilgen selektorlyq keńes taǵy aıǵaqtap berdi. Jıynda Qury­lys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq isteri agenttiginiń tóraǵasy Serik Nokın dál qazirgi tańǵa elimiz boıynsha qysqy maýsymǵa daıyndyqtyń ortasha deńgeıi 82 paıyz bolyp turǵanyn málimdedi. Al osy beldeýden de tómen kórsetkish kórsetip, artta qalýshylar tizimine ilikkender qatarynda alystaǵy aımaqtardy bylaı qoıǵanda, elimizdiń júregi – Astana qalasy da bar. Osy rette, tutastaı alǵanda, respýblıkada qazirge deıin jylý qazandyqtarynyń 98 paıyzy daıyndyq sapyna qoıylyp úlgergeni kóńilge jyly uıalaıdy. Sonyń ishinde Aqtóbe, Atyraý jáne Ońtústik Qazaqstan oblys­ta­ryndaǵy qazandyqtar jylytý maý­sy­myna tolyq ázirlengen bolyp shyqty. Bu­lardyń sońyn ala kele jatqan Jambyl, Mań­ǵystaý, Aqmola, Batys Qazaqstan, Qos­tanaı, Shyǵys Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan oblystary men Almaty qalasynda atalmysh baǵyttaǵy jumystar aıaqtalýǵa jaqyn. – Qazandyqtardy qysqy kezeńge daıyndaýda Qyzylorda oblysy respýblı­kanyń ortasha deńgeıinen kóp keıin qalyp keledi, – dedi agenttik tóraǵasy kelesi kezekte. Elimizde kómir otynynyń qoryn daıyndap alýda kóp ilgeri órleýshilik bar. Aıtalyq, aılyq tutynym mólsheri 1,1 mln. tonna bolsa, ol bizde qazir 2,7 mln. tonnadan kelip, 246 paıyzdy qurap otyr. Sol sııaqty mazýt aılyq tutynymdaǵy 52 myń tonna ornyna 68 myń tonnaǵa aınalǵan. Alaıda, aspannan shuǵa jaýǵan­daı osynshama molshylyqtyń ishinde ultaraqtyq ulparshaqqa jete almaı otyrǵan aımaqtar da bar eken. Olardyń kóshin mazýttyń bar-joǵy 2 paıyzyn ǵana ákelgen Aqmola jáne 25 paıyzǵa jańa jetken Qyzylorda oblystary bastaıdy. Artta qalýshylardyń sońynda solyqtaıtyn Qostanaı oblysyndaǵy jaǵdaı birshama táýir – onda 75 paıyzdyq kórsetkish tirkelgen. Elimizde osy kúnge deıin jylý trassa­laryn daıyndaýdyń jaıy 97 paıyzdan asty. Osy daıyndyqtyń aldyńǵy sapynda jylý joldaryn túgeldeı jóndep úlgergen Aqmola, Atyraý oblystary men Astana qalasy keledi. Atalmysh baǵyttaǵy bar jumysty jaqsy jolǵa qoıyp, qarqyndy údetip kele jatqan Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, Jambyl sekildi oblystar men Almaty qalasy týrasynda da jıynda jaqsy aıtylyp ótti. Munda tek Soltústik Qazaqstan oblysyn­daǵy jumys qarqyny ázirge syn kóter­meıdi. Ondaǵy 73 paıyzdyq kórsetkishpen endi bir aıǵa jýyq ýaqyttan keıin bastalatyn jylý maýsymyna úlgerý qıyn. Qysqa daıyndyq barysynda problema­lardyń birqataryn Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar vıse-mınıstri Dúısenbaı Turǵanov ta málimdedi. Onyń málimeti boıynsha, Aqmola oblysyndaǵy Stepnogor qalasynyń jylý-elektr ortalyǵy jóndeýden ótkizý kestesinen kóp keıin qalyp keledi. Bul úshin mundaǵy týrbına­lardyń búgingi kúnge 10 paıyzynyń ǵana ázirlik sapyna qoıylǵanyn aıtsaq ta jetkilikti. Kesteden Qaraǵandydaǵy GRES-1 jylý ortalyǵy da biraz qalyp qoıǵan. Mundaǵy qazandyqtardyń 12 paıyzy ǵana qysty qysylmaı ótkerýge bekem. Osy jerde vıse-mınıstr budan da basqa ózekti máselege nazar aýdardy. Qazaqstannyń Re­seıge eksportqa kómir shyǵarýy tyǵy­ryqqa tirelgen. Onyń aıtýyna qaraǵanda, kómir tasymalynda, ásirese, eksport baǵytynda edáýir problemalar bar. “Qazirgi tańda júk tıeýdegi kesteden qalýshylyq 600 myń tonnaǵa jýyq, – dedi vıse-mınıstr osy oraıda. – Salada kúnine 2-2,5 myń jarty vagonnan jetispeıdi”. Osydan kelip, otandyq kompanııalar Reseıdegi elektr stansalary aldyndaǵy kelisim-sharttyq mindetteme­lerin oryndaı almaı otyr. “О́z kezeginde bul Qazaqstan men Reseıdiń energııa júıeleriniń turaqty qatar jumys jasasýlaryna kedergi keltirýi múmkin”, dep qorytty ol sóziniń sońyn. Buǵan “Qazaqstan temir joly” ulttyq kompanııasynyń basshysy Asqar Mamın shynynda mundaı problemanyń oryn alyp otyrǵanyn aıtyp, jaýap qaıtardy.  Degenmen, munyń bári negizgi nazar ishki stansalardyń jumysyna salynyp otyrǵanyna baılanysty eken. Aldaǵy on kúnniń máýletinde bul másele de qalpyna keledi. Munyń sońyn ala Serik Nokın basqa problemanyń – tutynýshylardyń kommýnaldyq qyzmet úshin qaryzdarynyń ushyn shyǵardy. Bul oraıdaǵy jalpy soma búgingi tańǵa 8,4 mlrd. teńgege jetken. Sonyń ishinde negizgi qaryz – turǵyndar­dyń bereshegi 4,8 mlrd. teńgeni quraıdy. Al zańdy tulǵalar 2,2 mlrd., jergilikti bıýdjet 470 mln. teńge, respýblıkalyq bıýdjet 164 mln. teńgege qaryzdanyp qalǵan. “Turǵyndardyń kommýnaldyq qyzmet tólemderi boıynsha  eń joǵary mólsherli qaryzdary 678 mln. teńgemen Almaty, 539 mln. teńgemen Astana qalala­ry, 636 mln. teńgemen Qostanaı, 478 mln. teńgemen Aqmola oblystary turǵyndary arasynda tirkelgen”, – dedi S.Nokın sóziniń túıininde. Qyzmet kórsetý túrleri ishinde qaryzdyń basym bóligi jylýǵa tıesili – esepti kezeńde tutynýshylar onyń qamtamasyz etilgeni úshin 4,4 mlrd. qaryz bolyp qalypty. Munyń syrtynda elektr qýaty úshin 2,3 mlrd., sýǵa 1,5 mlrd., gazǵa 222 mln. teńge qaryzdar taǵy bar. Maýsym aldyndaǵy “mazdap” turǵan máseleniń birin Tótenshe jaǵdaılar mınıstri Vladımır Bojko atady. Dál qazir “Semeıde ornatylǵan barlyq qazandyqtardyń 74 paıyzy óziniń normatıvti merzimderin ótep bolǵany” ondaǵy ahýaldy kúrdeli ete túsýi kádik. “Bul qalaǵa kómek kórsetpeı bolmaıdy, – dedi mınıstr Úkimet basshysyna burylyp. – Ondaǵy jaǵdaı shyn máninde qatty qaýip týǵyzady”. Habarlamany tyńdap bolǵan Premer-Mınıstr bul máseleniń únemi Úkimettiń nazarynda turatynyn atap kórsete kelip, jylytý maýsymyna daıyndyq barysyn baqylaýǵa alyńyzdar, jumystyń nashar júrgen jerlerin kóterińizder, dedi. Al sizderdiń qoldaryńyzdan kelmeıtin nársege ózimiz kómektesemiz. Jıyn, tutastaı alǵanda, respýblıkada qysqy jylytý maýsymyna daıyndyqtyń áli tıisti qarqynyna jete almaı otyrǵanyn baıqatty. Bul Úkimet basshysyn máseleni ákimder aldyna qatqyldaý qoıýǵa májbúr etti. Al naqty tapsyrmalar jergilikti jerlerde qalaı oryndalǵanyn biletin ýaqyt tym qashyq em­es. Aldaǵy qazan aıynyń or­ta­synda elimizde qysqy jylytý maýsymy jap­paı bastalady... Serik PIRNAZAR. Astana.