Serke

Muhtar Áýezov týraly Baýkeń shertken syr “Almaty” shıpajaıy. Tańǵy 10.00. Ekinshi qabattaǵy Baýkeńniń jeke kisilik palatasynyń esigin qaqtym. – Kir! – degen kún kúrkirindeı daýys es­tildi. Imene ishke endim. – Ájeptáýir bireý keldi me desem, sen ekensiń ǵoı. Biraz otyrǵan soń sózin jalǵady. – Suraǵyń bar ma? – dedi maǵan ejelgi daǵdysymen barlaı qarap. – Bar. – Bolsa, qysylyp-qymtyrylmaı sura. – О́tken joly Muhań  – Muhtar Áýezov aǵa týraly aıtyp beremin degen edińiz. – Durys, tyńda! Baýkeń eki-úsh jót­kirinip: – Qazaqta serke de­gen sóz bar, qaraǵym, – dep jumsaq ún qatty. – Ol otardy bastaıdy. Tú­sinikti me? Qasqyr kelse, múıizimen súzip jolatpaıdy. Sol sebep­ti serke degen sóz bizdiń qa­zaq ádebıetinde beı­neli uǵym bolyp qaldy. Jurt kóńili tolǵan­daryna: “E, mynaý serke jigit eken ǵoı”, – deıdi. Eshkide teke de bola­dy. Biraq tekeniń bári serke emes. Tekede múıiz qysqa, serkede uzyn. Ser­ke – kósem, oǵan jal­ǵyz eshkiler ǵana emes, kúlli qoılar ba­ǵynady. Tekeler qyzǵanshaq keledi. Olar tóbeles­ken­de múıizderi sart-surt etip, Qudaı salmasyn, ólgen-tirilgenine qara­maıdy. Eshkim olardaı tóbelese almaıdy. Al serkeler tó­be­les­peıdi, qyzǵanshaq emes. Tyńnan soqpaq salyp, jol bastaıdy. Jaqsy serkelerdi qa­zaq­tar eshýaqytta py­shaq­qa jyqpaǵan. Olar­ǵa sengen, qurmettegen. Sol sebepti serke bizdiń folklorda, ádebıette erliktiń beınesi retinde qoldanylǵan. Serke – namys­shyl, qorasyna qasqyr tısin, kim tısin, qarsy barady, ózin qurbandyqqa shalady. Qoılardyń qoshqarǵa baǵynbaı serkege baǵynýynda da syr bar. Ol qoılardy jaýdan qor­ǵaıdy, jaqsylyqqa bastaıdy. Qoshqarlar, tekeler qorǵamaıdy, qorǵaý qolynan kelmeıdi. Beınelep aıtaıyn, qaraǵym, osy kúnde bizdiń qazaq ádebıetinde serkeler joq. Eger bolsa, pálenshe serke ǵoı dep aıtshy? Men kúmiljip qaldym. Baýkeń jaýabymdy kútpeı ózi sóılep ketti. – Jaraıdy, ólgenderge tımeı-aq qoıaıyq, qazir bir aqsaqalymyz qınalyp, ólim aýzynda jatyr dep estidim. Ras-ótirigin bilmeımin, tile­gim – tiri bolsyn. Ony ólsin dep otyrǵan men joq­pyn. Ol kisiniń qazaq ádebıetine qosqan qa­zy­nasy bar, áıtse de kóńilińe kelsin, kelmesin, ol – serke emes. Serke – er de ádil. Marqum Muhań – Muhtar Áýezov serkelik istedi, ókinishtisi, kezinde moıyndaǵan joqpyz. Buryn bizde serkeler kóp bolatyn. Mysaly, Álıhan Bókeıhanov, Maǵjan Jumabaev, Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Júsipbek Aımaýytov, Turar Rysqulov, qos Dosmuham­be­tov, Sultanbek Qojanov, Muhametjan Tynysh­paev, Mustafa Shoqaı, Jambyl, Smaǵul Sádýa­qa­sov, Uzaqbaı Qulymbetov, Temirbek Júr­ge­nov, Sultanmahmut Toraıǵyrov, Shákárim, taǵy basqalary. Olar naǵyz serkeler edi. Keıingi kezdegi aýzymyzǵa túsetini Qasym Amanjolov. Ol da erte ólip ketti... Baýkeń tunjyraı qabaq túıip: – Múmkin men qatelesermin, onda túzeı qoıyńdar. Oǵan qýanbasam, renjimeımin! – dedi daýsyn qataıtyp. – Qoǵam jyldan jylǵa tez ózgeredi. Jıyrmasynshy jyl otyzynshy, qyr­qynshy jyldarǵa, qyrqynshy elýinshi, alpysynshy, jetpisinshi jyldarǵa uqsamaıdy. Bizde progress marafondyq qarqynmen damýda. Ýaqyt kimdi de bolmasyn eseıtedi. Onyń ózine tán jetistigi kóp, árıne, kemistigi de jetedi. – E, mynaý ósip keledi, mynaǵan jaǵy­naıyn, kerisinshe, qolynan ne keler deısiń, mynaǵan jaǵynbaıyn deý – konıýnktýrshına. Bul – óte qaýipti aýrý. Munyń ózi de qoǵamdyq qubylys. Konıýnktýrshınanyń bir jamany – áıelderdiń aqymaqshylyǵymen básekelesedi. Bul – áıelderdiń aqymaqshylyǵyn áshkereleı túsetin qazaqtyń “el maqtaǵan jigitti qyz jaqtaǵan” degen sóziniń ekinshi maǵynasy. Aqymaq qyz jigittiń qandaı ekenin bilmeıdi. Áıteýir jurt maqtaǵanǵa elige beredi. Áıeldiń aqymaqshylyǵy degenim sol. Konıýnktýrshınanyń taǵy bir túri “Oı­baı, mynanyń tasy órge órleýi múmkin”, de­gendi estı sala dýyldatyp maqtap ala jóneledi. Myna jaǵy (keýdesin ustap kórsetti) qarańǵy ma, jaryq pa, onymen isi joq. Bul – baryp turǵan taıazdyq. El aýzyna túsken soń ketti maqtalyp. Taǵy da ony toqtatý qıyn. Ol bir kúni, sóz joq, qulaıdy. “Muny nege aıtyp otyrsyz?” – dep suraq qoısańshy? – Muny nege aıtyp otyrsyz? – Muhań jaryqtyq qandaı jaǵdaıǵa kezdespesin, kúnbaǵar bolýǵa tyrysqan emes. Kerisinshe, kúnbaǵarlyqtan barynsha qashyp baqty, ony jek kórdi. Bul, qaraǵym, ol kisiniń serkeliginiń, kósemdiginiń bir dáleli. Ekinshi dálel. Bizdiń adamgershiligimizdiń bir úlken qaıǵyly kemistigi – oń qolymen jazǵa­nyn sol qolymen redaktorlap, tusap, shiderlep otyrady. Eki qoly bir-birine kedergi etkennen keıin olar kibirtiktep jazady. Taǵy bir kemshiligi – kópshiligi “saıa­sat­shyl”. Bulaı deý sebebim, saıasattan tys ádebıet joq dep olar saıası “saýattylyǵyn” ózderi sez­besten, bútin nárseni búldiredi. Ideologııa ja­ǵynan qatelespeıikshi dep otyrady da, ózine ózi baqylaý jasap, jasandy jolǵa túsip, shyndyq­ty burmalaıdy. Keıbir shyǵarmalarymyzdyń, tipti kóp shyǵarmalarymyzdyń nashar bolaty­ny sol sebepten. Aıtaıyq, Korneıchýk “Maıdan” pesasyn eldiń bári qyrylyp, jeńilip jatqan kezde esh­kim­nen ımenbesten jazdy. Soǵan erligi jetti. Ol jasandy saıasatqa súıenip jazǵan joq. Pe­sa­da barlyq qatelikterimiz ashyq kórsetildi. Ol úshin úkimetimiz ben partııamyz Korneıchýkti ki­ná­laǵan joq. Pesa Joǵarǵy bas qolbasshyǵa da unady. Ilıa Erenbýrg óziniń maıdan ocherkterinde barlyq kemshilikterimizdi qoryqpaı, jasyrmaı, tereń taldaýlar jasaı otyryp jazdy. Ol úshin ony eshkim jazalaǵan joq. Mıhaıl Sholohovtyń “Olar Otan úshin shaıqasty” romanyn al. Jazýshy kemshiligimizdi jipke tizgendeı etip jasqanbastan alǵa ashyq jaıa­dy. Emmanýıl Kazakevıchtiń “Daladaǵy ekeý” degen kishkene povesi she? Eki soldattyń beı­nesi arqyly ol soǵystyń barlyq tra­gedııasyn kórsetti. Álıhan, Maǵjan, Mirjaqyp, Ahmet, Jú­sip­bek, Sultanmahmut bastaǵan aqyn-jazýshy­lary­myzdyń qorynda da ashyq jazylǵan dúnıeler bar. Biraq olar qashan shyǵady? Aıta almaı­myn. Búgingi tańdaǵy ádebıetimizge oı júgirt­sek, barmaǵyńdy tistep, qınalarlyq nárse, jasandy shyǵarmalar kóp. Qashyp bara jatqan soldatqa ýra degizedi. Qashyp bara jatyp ýra degenge kim senedi? Soǵystyń aty soǵys, onda jeńý de, jeńilý de bar. Ja­zýshylarymyzdyń kóbi geroızmniń ne ekenin tú­sin­beıdi. Bir soldat bir gra­natamen bes tankini ór­teıdi. Oqyp otyryp, senbeısiń. Bul – sekil­diler adam nanbaıtyn ońbaǵan ańyz! Meniń Muhańa qatty rıza bolatynym, basyna qandaı kún týsa da, shyn­dyqty, tek shyndyqty jazdy. Bul – úlken erlik! Ne berdim, ne aldym degen sóz bar, qaraǵym. My­saly, Muhań bererin kóp berdi, alaryn az aldy. Ári-beriden keıin Qazaq KSR Ǵylym akade­mııa­syndaǵy jeke kabı­netinde bir jeti, on kún otyrdy ma, otyrmady ma, ony anyq bilmeımin. Kóbine Máskeýde júrdi, ǵy­lymı keńesterde sóz sóıledi, kitaptaryn jazdy. Basyna qandaı kún týsa da halyqqa adal boldy. Munyń bári naǵyz serkege tán qasıet­ter. Muhańnyń shákirtterine degen janashyr­lyq qamqorlyǵy óz aldyna jeke áńgime. Baýkeń oń alaqanymen mańdaıyn sıpaı túsip: – E, umytyp barady ekenmin, – dep serpile sóıledi. – Birde Mızámil degen (famılııasyn umyttym) soǵys ardagerimen áńgimeleskenim bar. О́zi semeılik ári professor Beısembaı Ken­jebaevpen baja eken. Ákesi Abaımen qa­rym-qatynasta bolǵan kórinedi. Onyń aıtýynsha, ákesi Abaıǵa: – Sen ákeńnen artyqsyń, – depti. – Joq, men ákemnen artyq emespin, – dep Abaı tómendegi oqıǵany aıtyp beripti. Bir kúni Qunanbaı Abaıdy ońasha shaqyryp alyp: – Myrzajigit (Qunanbaı Abaıdy Myrza­jigit, al ony Abaı táte deıdi eken), jylqy úıirińde jaqsy attar bar ma? – deıdi. Abaı ákesiniń oıyn túsinip: – Bar, táte, – deıdi. Úıine kelgen soń, oılanyp otyryp, Qunanbaı: – Úıirden jeti baıtaldy bólip alýyń jáne bir jaqsy aıǵyr tabýyń kerek, – dep sheshedi. Bir adamnyń úsh ret báıgeden kelgen qunanyn Abaı júz qoıǵa satyp alyp, jeti baıtal tobyna qosady. Arada jyl ótedi. Qunanbaı men Abaıdyń úıleri de, jylqylary da bólek eken. Tańer­teńgi mezgilde: – Táteń óz jigitterimen kele jatyr, – de­gen habar jetedi. Abaı ákesiniń minezin biledi. Úı tóńiregin tazalap, attaryn erttep, jigitterin daıyndap turady. Qunanbaı jaqyndaǵanda Abaı aldynan shyǵyp, qos qolyn keýdesine qoıyp sálem berip, attan túsirip alady. Qoltyǵynan súıe­gennen-aq Qunanbaı: – Myrzajigit, kóńilińdi qaldyrmaıyn, túseıin. Tek úıde otyrmaımyz, shaı-paı ish­peımiz, shuǵyl attanamyz, – dep eskertedi. Qazaqtyń kóshpeli ómir tártibi bizdiń ásker tártibinen bir de kem emes. Kermeden attar úzil­meıdi, keıbiri erttelip, joryqqa daıyn turady. Qu­nanbaı: “Al, Myrzajigit, kettik” degendeı sal­­maq sala qaraǵan sátte, Abaıdyń basyna: “Á, bul kisi jylqyǵa baryp, baıaǵy jeti baıtal men qu­nandy kórmek eken ǵoı”, degen oı sap ete túsedi. Qystyń kúni, qar qalyń. Jylqylar Aqsha­taýdy qystap jatqan. Jolda Qunanbaı áńgime aıtqansyp, Abaıdy alystan qarmap keledi. Tórt-bes saǵat júrip, jylqyǵa da jetedi. – Tátemniń artyqtyǵyn sonda bildim. Jyl­qynyń ishinen men satyp alǵan bóten qunandy aıtqyzbaı tanydy. Tanyp turdy da: – Myrzajigit, myna qunandy ustattyrshy, – dedi. Jylqyshy qunandy áp-sátte-aq ustap ákeldi. – Júr, endi ana úıirdi aralaıyq, – dep basqa shoǵyrǵa bastady. – Ana qunandy ustańdar! – Jylqyshylar úıirdi alty aınaldyryp júrip, áreń ustady. – Al endi osy ekeýin jarystyryp kóreıik, Myrzajigit. Qar belýardan asady. Kóz kórim jerden eki at birinen biri oza almaı qatar kele jatyr. Jaqyndaǵanda tátem: – Myrzajigit, qazir qunanyń qalaı bolar eken, qulap qalmas pa eken? – dep kúldi. Ezýin jı­yp alǵansha bolǵan joq, júz qoılyq júıri­gim etpetinen tústi. Anaý tusymyzdan quıǵytyp óte shyqty. Tátem: – Al, Myrzajigit, saý bol, – dedi de, atyn buryp ap, óz jigitterimen júrdi de ketti. Men ákemnen artyq bolsam, óz jylqymnyń ishinen júırik qunandy tańdaı bilmes pe edim? Halyq meni aqyldy, ákesinen artyq deıdi. Aqyl­dy­ly­ǵym qaıda? Muny men qalaıynsha baıqa­madym? Bala qandaı aqyldy bolsa da, ákesinen bir basqysh tómen bolady eken degen túıinge keldim, – deıdi Abaı. Men osy jaıdy aıta kelip: – Muha, bul oqıǵadan habaryńyz bar ma? – dep suradym. – Bar, Baýyrjan. – Onda nege muny roman sıýjetine engiz­bedińiz? – Páli, Baýyrjan... “Abaı joly” romanyna enbeı qalǵan oqıǵa bir bul ǵana emes, tolyp jatyr. Men maqsatyma qyzmet etpeıtin derekterge kóńil aýdarmaımyn. Sýretkerlik talǵam degenimiz, bálkim, osy shyǵar. Al endi sen aıtqan álgi oqıǵa Abaı ómirbaıanyna qosymsha derek bop qosylýǵa tıis. Ol tabıǵı zańdy. Olaı deıtinim, uly aqyn ómirbaıany áli tolyq zerttelip, jazylyp bitken joq. Oǵan áli talaı tolyqtyrýlar, qosymshalar qosyla beredi degen oıdamyn. Baýkeń temeki tutatyp tartty. – Men Muhań qaıtys bolǵanda qurmetti qaraýylda turdym. Shydam jaǵynan alǵanda eki mınýt maǵan eki jyldan kem kóringen joq. Burynǵy jarq-jurq etken, baısaldy, kelbetti, oryndy, aqyldy sózder, oryndy tereń oılar, oryndy qaljyń-qyljaqtardy aıtar aǵamdy men tanymadym. Tabytta jatqan Muhań ekenine men senbedim. Mundaı halge Muhańdy qııamyn degen túsime de kirgen joq edi. Aldymen kózim túskeni (aıaq jaǵynan baryp edim) keýdesi ǵana bar. “Ah!” dedim kúrsinip. Jú­reginen bastap, ishek-qarnyn alyp tastaǵan eken ǵoı. Bulary nesi? Eń quryǵynda maqta sal­sa qaıtti? Bulaı etýge bolmaıdy ǵoı dep qat­ty kóńilime aldym. Muhań qarny bar kisi edi, mynalary nesi? Báribir tirilmeıdi degeni­mizben jurtqa bulaı kórme jasaýdyń qajeti qansha? Bul ólige de, tirige de jaman áser qal­dy­rady ǵoı. О́liktiń júzin jurtqa kórsetpeı jer­leýdegi musylman salty durys eken-aý degen oıǵa berildim. Jaryqtyq, ıman­dy bolsyn, qurmetteıtin kisim edi, amal qansha? Men Muhańdy ba­synda turyp ta ólimge qımadym. О́ldi degenge senip ba­ryp, tabytta jat­qanyn kórsem de, senbeı turyp­pyn. Astapyralla-a, bul erekshe de­tal. Men basynda turǵanda Muhańnyń betine shybyn qondy. Shybyndy qýý úshin Mu­hań betin tyrjıtty, úrkitti. Selk ete qaldym. Keıin oılasam, psı­hologııalyq qalypta emes ekem. Bul Muhańdy ólimge qımaǵa­nym­nyń reak­sııasy bolýy kerek. Bul qalaı? E, Muhań tiri, betine qonǵan shybyndy qýý ke­rek dep oı­lap, soǵan senippin. Keıinnen: “Men aqylym­nan aljasqan joqpyn ba?” dedim ózime ózim. Munyń bári Muhańdy qımaǵan­dyǵym eken... Baýkeń temekisin ústin-ústin tartyp: – Kóne sur kostıýmin kıip Muhań toıǵa keldi. Qasynda jeńgem Valentına Nıkolaevna, – dep tyńnan sóz qozǵady. – Aq býryl shashy, sa­qa­ly ósip ketken. “О́zi ábden qartaıypty-aý”, – dep oılap qoıamyn. Bir kezde bı bastaldy. Muhań shashyn ıyǵyna jaıyp jibergen jas qyzben bıledi. Valentına Nıkolaevna jeńgem maǵan jaqtyrmaı: – Qudaı-aý, qarańyzshy, Muhtar Omarhanuly qartaısa da, jas qyzben bılep júr. Kıimi kıim emes, – dep shaǵym aıtty. Men jymıyp kúlip: – Qyzyǵýshylyq bar jerde shabyttanyp, bıikke umtylýshylyq bar. Siz qatelesip tursyz, – dedim. Bul, túsinseń, Muhań qartaısa da áli sóngen joq degen sózim ǵoı, á? – Keshirersiz, myna toıdan alǵan jalǵyz lázzatym – sizdiń Muhtar Omarhanuly týraly baǵańyzdy estýim. Raqmet, siz Muhańdy menen de góri jaqsy túsine biledi ekensiz, – dep jeń­gem Valentına Nıkolaevna qatty rıza boldy. Oıansam, túsim eken... Muhań jaryqtyqpen ja­qynda osylaı kezdestim. Munym marqum aǵam jóninde kúndiz oılanǵanymnyń áseri bolsa kerek... Baýkeń tómen qarap, kózin jumyp, uzaq únsiz qaldy. Álden soń basyn joǵary kóterip, maǵan týra qarap: – Muhań jóninde Leonıd Sergeevıch Sobo­levtiń aıtqan bir sózi esime tústi, – dedi túsinip tyńda degendeı maǵan ıegin qaǵyp. – Muhań ja­ryqtyq orys tilin Abaıdan da, Ybyraıdan da, Shoqannan da kem bilmegen. Biraq ta ol kisi orys tilinde tartynyp jazatyn. Ǵajaıyp ta­lantty adam, orys tilin tamasha biletinine qara­mastan, ol tilde kórkem shyǵarma jazǵan joq. Birde Máskeýde Leonıd Sergeevıch Sobolevpen ońasha syrlasyp qaldym. Sonda: – Baýyrjan, jurttyń bári meni “Abaı jolyn” sheber aýdardy dep júr. Shynymdy aıt­sam, men tek Muhtar Omarhanulynyń aýdar­ma­syn redaksııaladym, – dedi aǵynan jary­lyp. – Muhtar Omarhanuly Moskvaǵa jıi kele­tin. Aýdarmany kórsetkenimde “toqtaı tur, bul bylaı bolýy kerek tárizi” dep oıyn ortaǵa salatyn. Eger Muhańnyń sondaı eńbegi, aqyl-keńesi bolmasa, meniń aýdarmamdy eshkim jaqsy dep aıtpas edi. Leonıd Sergeevıch iri jazýshy bolatyn. Múmkin bul sózder kúndeliginiń bir jerinde júrgen shyǵar. Men óz aýzynan óz qulaǵymmen estidim. Budan ótken ádildik, adaldyq bar deseń, aıt?! Eki halyqtyń arasyndaǵy dostyqtyń negizin joǵarydaǵy kisiler sııaqty parasat ıeleriniń salǵanyn bárimiz moıyndaýymyz kerek. Bul rette, qaıtalap aıtaıyn, Muhańnyń eńbegi Shoqan, Abaı, Ybyraı eńbekterinen bir mysqal kem emes. Baýkeń qaıta mańdaıyn ustap oıǵa ene: – Sen Sholpanatada boldyń ba? – dedi maǵan barlaı qarap. – Joq. – Muhań marqum bir joly: “ Oıbaı, Baýyrjan, qaıda jumys isteýdi men osy ýaqytqa deıin bilmeı júr ekem”, – dedi. – Nege, Muha? – Osy joly úsh aı boıy óte jaqsy demaldym. Basymda júrgen oılarymnyń kóbin suryptap qaıttym... Ol kisiniń aıtýynsha, qazirinshe áli jurt mekenine aınala qoımaǵan Qyrǵyzstanda Shol­pa­nata degen jer bar eken. Bir kisiler: “Aýasy taza, eki bólmeli úı bos, qorshaǵan orta ta­bı­ǵaty tamasha” – dedi. Valentına Nıkolaevna ekeý­miz bardyq. Eki bólmeniń birin uıyq­taı­tyn, ekinshisin jumys isteıtin bólme istedik. Al­dyńǵy balkonynda tamaqtandyq. On kún ót­ke­ninshe baıqaǵanym joq, on kún ótken soń Va­len­tına Nıkolaevna jumysyma kedergi keltire bastady. Men kúlip: – Oı, Muha, ózińiz bir nárseni búldirgen shyǵarsyz, – dedim. Muhań meniń mysqylymdy túsinip, myrs etip kúlip jiberdi. – Aǵash úı eken. Valentınanyń jótelgeni, ne edende ary-beri júrgeni oıymdy bólip jiberedi. Nemese, jazýǵa tónip, uıyp otyrǵan kezimde: – Muhtar, shaı qaınap qaldy, dastarqanǵa kelmeısiń be? – deıdi. Sol-aq eken, bitti, izden shyǵamyn. Qaıta izge túskenshe ýaqyt ketedi, sharshaısyń, qınalasyń. Árıne, onyń qamqorlyǵy durys-aq, – dep qoıady. Muhań oıynyń bóline bergenin aıta kelip: – Al endi, Valıa, sen Almatyǵa qaıt, – dep áıelimdi Almatyǵa qaıtaryp jiberdim. Ońasha jazyp, jazyp, serýenge baram. Rahat! Eshkim­men qarym-qatynasym joq. Bir kúni: “Shirkin, stenografıstka bolsa, jumysym eki ese ónimdi bolar edi, oıymdy jazyp úlgere alar emespin” – dep Almatydan stenografıstka shaqyrttym. Ol óte uqypty áıel eken, aıtqandarymdy muqııat ári jyldam jazyp alatyn boldy. – Sharshadyń, jeter, meniń de taqyrybym bitti, – dep serýenge ketemin. Áıel jazǵanyn rettep, qaıta kóshiredi. Erekshe rıza bolǵanym, qazaq tilin jaqsy biledi eken Tipti keıbir oılaryma, sóılemderime túzetý de engizgen kezderi bar. “Myna oıyńyz asyǵystaý aıtylypty, myna sóılemniń durysy bylaı bolý kerek” deıdi. Túsinesiń be, Baýyrjan, bul meniń sha­bytyma shabyt, jigerime jiger qosqandaı boldy. Osy joly kútpegen jerden Ystyqkóldiń jaǵasynan jaqsy burysh taý­yp, ájepteýir jumys istep qaıttym. – Munyńyz óte durys eken, Muha. Tvorchestvo ońasha­lyq pen tynyshtyqty qalaıdy degen sóz bar emes pe? Muhań ózi bir jaǵynan dana, bir jaǵynan bala minezdi ańqaýlaý kisi edi ǵoı. Maǵan: “My­naý ıt muny qaıdan bile­di?” degen kózben tańyrqaı qarady. – Muha, bul meniń sózim emes, bul ejelden kele jatqan sóz. Bir ańyzda aqyrǵy paıǵambar Muhammed Qudaımen sóılesem dep 40 kún joǵalyp ketip, ońasha oılanýy úshin sý perisi Súleımenmen sýdyń astynda jatyp alypty delinedi. Ekinshi bir ańyz. Hrıstıan dinindegilerge shash aldyrý masqaralyq sanalǵan kezde bir uly rımdik shashyn qyrǵyzyp tastap, “elge kórinýime bolmaıdy, kórse kúledi” dep ońasha tyǵylyp jatyp, jaqsy kitap jazypty. Al shyǵys ańyzynda keıbir zııa­lylar, ǵalymdar oıymdy ból­mesin dep zyndanǵa túsip, qy­r­yq kúndeı jatqan. Ony, Muha, siz menen góri jaqsy bi­le­siz. Bul ońashalyq pen tynyshtyqty izdeý emeı nemene? – Páli, Baýyrjan, sen kóp ańyzdan habar­dar ekensiń ǵoı. Munyń jaqsy, – dep Muhań áńgimeme qatty rıza boldy. Bul da ekeýmizdiń qarym-qaty­nasymyzdyń bir mysaly, qaraǵym. Baýkeń tunjyraı oıǵa enip, uzaq únsizdikten keıin: – Muhańnyń taǵy bir qasıetin, eń basty qasıetin aıtaıyn, – dep ornynan qozǵala sóı­ledi. – Túsinip tyńda! О́semin-pósemin dep kózi tirisinde ne bolsa sony jazǵandar az bolǵan joq. Sol arqyly “klassık” atanǵandary da bar. Al ólgen soń olardyń aty birjola óshti. Son­daılardyń shyǵarmalaryn izdep júrgenderdi kórdiń be? – Kórmedim. – Bir túıir nári joq jasyq dúnıelerdi kim izdesin? Mahmut Qashqarı babamyzdyń: “Aman bolsa basym, teńizden de sý ishermin”, dege­nin durys túsinbeı, bos qııalǵa berilgen esek dámelilerge ne dersiń? Qaraǵym, daryndylar men darynsyzdar kún men kóleńke tárizdi. Baýkeń qabaǵyn túıe, sustana qarap: – Muny nege aıtyp otyrsyń, aljyǵan shal, – dep suraq qoıǵyn! – dedi buıyryp. – Muny nege aıtyp otyrsyz? – Muhań halqymyzǵa budan da kóp mura qaldyrar edi, biraq darynsyzdar qol-aıaǵyn matap, kesir keltirdi. Salystyrar bolsaq, Mu­hań – kún, darynsyzdar – kóleńke. Daryn­syzdar – mansapqumar, dańqqumar keledi, sol jolda bárin; janyn, da, aryn da, kerek deseń jaryn da qurbandyqqa shalady. Sen jassyń ǵoı, zerttep, tekserip kórshi. Muhańnyń bireýdiń ústinen shaǵym jazǵany, ne bireýdi orynsyz kinálaǵany bar ma eken? Me­nińshe, joq. Qaıta ol kisi 1947 jyly naqaqtan-naqaq qýǵyn-súrginge ushyrap, qatty qınalǵan, qorlanǵan kezde Qazaqstan Kompartııasy Orta­lyq Komıtetiniń birinshi hatshysy Jumabaı Shaıahmetovke: “Men sizden qyzmet te, páter de suramaımyn. Jalǵyz-aq suraıtynym, báleqor-jalaqorlyqtan qutqarsańyz eken?” degen. Pálenshe ondaı, túgenshe mundaı, meniń sońyma túsip aldy dep eshkimdi jamandamaǵan. Bul, tú­sinsek, baǵalasaq, Muhańnyń úlken qasıettiligi, arlylyǵy! Toqeterin aıtsam, Muhańdy urpaǵymyzdyń urpaǵynyń urpaǵy alǵys sezimmen eske alatyn bolady. Bilseń, qaraǵym, alǵystyń úlkeni – urpaq alǵysy, qarǵystyń úlkeni – urpaq qarǵysy. Baýkeń ornynan turyp, alasa stol ústinde jatqan gazetti alyp: – Áneýkúni myna “Lıteratýrnaıa gazetada” Murat Áýezovtiń maqalasy shyqty, – dedi jar­qyn ún qatyp, ornyna qaıta kep otyra bere. – Árıne, ol jas jigit, biraq úlken úmit kútti­re­tinin baıqadym. “Lıteratýrnaıa gazeta” jer jú­zine taraıdy ǵoı. Soǵan Murat Áýezov kó­lem­di maqala jazyp, qol qoıǵanyn (kótergen keı máselesimen kelispesem de) jaqsy tal­py­nys eken dep qýanyp qaldym. Ony túsinem, árıne. Ony túsinem degenniń maǵynasy – jal­taqtap jazypty. S ego storony eto pravıl­nyı, no odnovremenno ne pravılnyı podhod. Ol óz aldyna másele. Men Muhtar Áýezovtiń mu­rageriniń búkilodaqtyq ádebıet gazetinde kóringenine qatty kóterilip qaldym. Taǵy jaman maqala emes. Men óte rıza boldym. Láıla Muhtarqyzy Áýezovamen qarym-qatynasym joq, syrttaı baıqaýymsha (ózin óte ádepti ustaıdy), ol – Muhańnyń jaqsy urpaǵy. Murat ta osylaı izdenip eńbek etse, ákesiniń atyn tómendetpeıdi. Baýkeń kreslo arqalyǵyna shalqaıyńqyraı túsip, únsiz qaldy. Álden soń: – Eńbek etpeı erkelep júrý adamdy ósir­meıdi, qaıta óshiredi, – dedi túzýlene oty­ryp. – Adamdy eńbek qana ósiredi. Muny jal­ǵyz Murat qana emes, ár qazaqtyń ul-qyzy tú­si­nýge, eskerýge tıis. Onsyz ata-baba­la­ry­myzdyń, áje-analarymyzdyń eńbegi esh. Muny Murat jaqsy túsinetin tárizdi. Sózdiń qysqasy, joǵarydaǵy búkilodaqtyq ádebıet gazetinde onyń maqalasynyń jaryq kórýi – úlken qýanysh. Bul sózderdi Baýkeń ákelik qamqor, maqtanysh sezimimen tolqı, tebirene otyryp aıtty. Ol kisiniń sol sáttegi kóńil-kúıi tulaboıymdy ot bolyp sharpyp, júregimdi eljiretip jiberdi... Mamytbek QALDYBAI, jazýshy.