Aıtylmaǵan áńgime

Men Baýkeńdi osydan 50 jyl buryn kórgen adammyn. Oǵan deıin ol kisi týraly jazýshy Aleksandr Bektiń “Volokolamskoe shosse” jáne óziniń 1951 jyly Kalının qalasynda basylǵan “Nasha semıa” kitaptaryn orys tilinde oqyǵan edim. 1960 jyly sáýir aıynyń sońǵy kúni-tin. Stýdentpin. Qazaqtyń Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtynyń fızıka-matematıka fakýltetiniń dekany I.Sátpaev 2 kýrs qyz-jigitterin aýdıtorııaǵa jınap aldy da áńgimesin aıtty. Odan uqqanymyz: osy ınstıtýttyń rektory, Sovet Odaǵynyń Batyry Málik Ǵabdýllın fakýltet dekandaryn jıyp alyp, Jeńistiń 15 jyldyq merekesi qarsańynda ataqty batyr aǵa Baýyrjan Momyshulyn ınstıtýt stýdetterimen kezdesýge shaqyrypty. Ol kisi bul ótinishti qabyl alyp, 5 mamyr – baspasóz kúni keletinin habarlapty. Dekan I.Sátpaev osy áńgimeden keıin meni óz kabınetine ertip bardy. Onda bizdiń fakýltettiń taǵy úsh stýdenti tur eken. Sol jerde ol kisi: “Bizge Málik Ǵabdýlınniń tapsyrǵany mynaý. Kezdesý aıaqtalǵan soń ınstıtýttyń 15 oqý ozaty Baýkeńmen sýretke túsedi. Solardyń tizimin dekandarǵa daıyndaýdy jáne Baýkeńniń qasynda qatań tártip saqtaýdy ótindi. Syıly adamnyń janyndaǵy oryndarǵa talas bolmas úshin kimder janyna otyrady, kimder túregep turady, bári aldyn ala belgilenedi eken. Tizimdi prorektor B.Madınge aparǵan soń ol kisi sýretke túsetin stýdentterdiń oryndaryn anyqtaıdy”, – degendi aıtyp, áńgimesin aıaqtady. Sodan tórteýmizdiń qýanyshymyzda shek bolǵan joq. Alaıda, úsh kúnnen soń B.Momyshuly kezdesýge kele almaıtynyn, óziniń ornyna Sovet Odaǵynyń Batyry D.Morozdy jiberetinin rek­to­rymyz Málik Ǵabdýllınge habarlapty. Ile-shala Baýkeń óziniń óte ty­ǵyz bir sharýamen qoly bosamaıtynyn, stýdentterge aıtatyn, sóı­leı­tin oıynyń tezısin jazyp, Morozdan berip jiberetinin, ony ıns­tıtýt rektorynyń jıynda oqyp berýin suranypty degen áńgime estidik. Sonymen, 5 mamyr kúni D.Morozben kezdesetin jıyn ótti. Onda akt zaldyń jartysy bos turdy. Málik Ǵabdýllın bolǵan joq. Prorektor B.Madın Jeńistiń 15 jyldyǵyna arnalǵan jıyndy ashyp, stýdentterdi ınstıtýt rektory, partbıýro, kásipodaq atynan quttyqtap sóz sóılegen soń B.Momyshulynyń sálem hatyn ózi oqyp berdi. El dýyldap qol soqty. Budan soń sóz Sovet Odaǵynyń batyry, zapastaǵy polkovnık D.Morozǵa berildi. Ol B.Momyshulynyń sálemin ákelgeni týraly jáne óziniń Berlındegi urysqa qalaı qatysqany týraly áńgimesin aıtty. Eshkim suraq qoımady. Jıyn sońynda aldyn ala belgilengen tártip boıynsha D.Morozdy ortaǵa alyp sýretke tústik. 8 mamyr kúni joǵarǵy kýrs stýdenti I.Ábdiǵulov bizdiń bólmege kelip: “El aıtyp júr, biraz stýdentterdiń gazetke sýretteri shyǵypty, ishinde sen de barsyń” – dedi. “Qaı gazette?” – deımin. “Sosıalıstik Qazaqstanda”, – dedi ol. Jataqhana túbindegi kıoskige baryp gazetti qarasam, “Sovet halqy – jeńimpaz halyq!” degen jalpy taqyryppen bizdiń jıynda oqylǵan zapastaǵy gvardııa polkovnıgi Baýyrjan Momyshulynyń “Meıramyń qutty bolsyn, otandastarymyz!” atty jáne D.Morozdyń “Jeńis meıramy” degen sózderi basylypty. “Sosıalıstik Qazaqstannyń” osy nómiriniń bes danasyn satyp aldym. Gazetke basylǵan bizdiń sýretimizdi túsirgen fototilshi B.Tilekmetov eken. Arada az kún ótti. Maýsym aıyndaǵy jazǵy sessııaǵa daıyndalý úshin Komsomol kóshesindegi Pýshkın kitaphanasyna barǵanmyn. Akademık O.Jáýtikovtiń “Matematıkalyq analız kýrsy” degen qazaqsha kitabyn kitaphanadan qoly jetkender ǵana alyp oqıtyn. Erterek barmasań bul oqýlyq jetpeıdi. Tús mezgilinde ekinshi qabattaǵy oqý zalynyń ishi abyr-sabyr boldy da qaldy. Odan bireýler shyǵyp, bireýler kirip jatty. Bir kezde zaldyń shyǵys jaǵyndaǵy tórge qoıylǵan uzyn stolǵa qyzyl barqyt mata jabyldy. Onyń sol jaǵyna trıbýna qoıyldy. Bul stol aınalasyna qoıylǵan oryndyqtarǵa jazýshylar kelip otyra bastady. Ǵ.Ormanov, Ǵ.Mustafın, Ǵ.Músirepov, S.Muqanov jáne taǵy bir kisi bar. Sálden soń jazýshylardyń biri ornynan turyp: “Joldastar, qymbatty oqyrmandar! Qazaq halqy men Úndistan halyqtarynyń arasynda mádenı baılanys ornaǵanyn baspasózden biletin bolarsyzdar. Úndi halqynyń progresshil baǵyttaǵy Rabındranat Tagor degen uly jazýshysy bolǵan. Aldymyzda sol kisiniń 100 jyldyǵy kele jatyr. Osy Rabındranat Tagordyń ómiri men tvorchestvosy týraly baıandama jasaý úshin Baýyrjan Momyshulyna sóz beriledi”, – dep ornyna otyrdy. Men Baýkeńdi izdeýmen boldym. Prezıdıýmda joq. Bir kezde qarsy bettegi aldyńǵy oryndyqtan bir kisi ornynan turyp, trıbýnaǵa bettedi. Aǵamyz trıbýnaǵa baryp, qaǵazdaryn rettep aldy da baıandamasyn qazaqsha oqı bastady. Kózim Baýkeńde. Tómen, qaǵazǵa qaraǵan júzin anyq kórmesem de daýsy ashyq, qazaqtyń ár sózine daýys ekpinin qoıa biletinin uqtym. Bir sózben aıtqanda dıksııasy óte jaqsy eken. Baıandamanyń oqylǵanyna biraz ýaqyt ótti. Baýkeń áli basyn kóterip bet-júzin zaldaǵy kópke buryp qaramady. Otyrǵan kópshilik arasynan ózara sybyr-kúbir sózder estile bastady. Zaldyń jartysynan kóbi orys jáne basqa ult ókilderi edi. Birazdan soń baıqaımyn, zal ishi baıandamany tyńdaýdan qaldy. Sol kezde Baýkeń baıandamasyn oqymaı, toqtap turyp, elge basyn kóterip qarady. Osy kezde júzin anyq kórdim. Qysqa qyrqylǵan shashy tikireıip tur, murt joq. Kóz janary ashyq, kirpik qaqpaı kópke qarap turdy. Biraq sóılegen joq. Osy tusta zaldyń yrdý-dyrdýy sál basylǵandaı boldy. Baýkeń baıandamasyn oqýǵa qaıta kirisip ketti. Alaıda biraz ýaqyt ótken soń zaldaǵy gý-gý qaıta bastaldy. Meniń eki kózim Baýkeńde. Bir kezde aǵamyz baıandamasyn úzip, daýystap: “Ývajaemye chleny prezıdıýma!” – dedi. Prezıdıýmda otyrǵan jazýshylar da ózara kúbirlerin toqtatyp, bári Baýyrjanǵa qarady. Ol kisi: “V etom zale, okazyvaetsıa, est lıýdı, kotorye menıa ne znaıýt. Iа gvardıı polkovnık Sovetskoı Armıı v otstavke, ýchastnık Velıkoı Otechestvennoı voıny. Hotıa prı sebıa ne noshý orýjıe. No! V moem leksıkone est mogýchee orýjıe, kotoroe mojno prımenıt k nım: “kór-gen-siz”, ne ývajaıýshıe nı sebıa, nı starshıh!” – dedi. Zal ishi tym-tyrys boldy da qaldy. Baýkeń orys tilinde sóıleı biletininde erekshe bir kúsh, áser bar ma dep qaldym. Aǵamyzdyń osy áserli sózderi óziniń kópke qarap turyp susty kelbetimen dál qabysyp jatqany sondaı, boıyma toq júrip ótkendeı maǵan qatty áser etti. Burynǵy pedagogıkada “muǵalim sabaq ústinde daýysty qoıa bilý kerek” degen oı tujyrymy bar edi. Baýkeńdi sondaı pedagog pa dep oılap qaldym. Maǵan ol kisiniń “kór-gen-siz” degen sózdi bólip-bólip, daýystap aıtqanda jeke bireýge arnap aıtqanǵa uqsaǵanymen, ózin de, basqany da syılaı bilmeıtinderdiń ár qaısysyna jeke-jeke aıtqandaı sezindim. Men Baýyrjannyń jeke bireýge, ne kópshilikke arnap sóz sóıleýiniń ózinde bir erekshe sıqyrly kúsh bar ma dep qaldym. Sodan búkil zal ishinde otyrǵandar qazyqqa qaǵylǵandaı tym-tyrys boldy da qaldy. Arada shybynnyń ushqan yzyńy estiletindeı ǵajaıyp tynyshtyq ornady. Baýkeń baıandamasyn taǵy oqýǵa kiristi. Sóz bitken soń júrgizýshi: “Baıandamashyǵa suraq bar ma?” – dep edi, eshkim ún qatpady. Sodan el tarqaı bastady. Baýkeńnen kóz jazyp qaldym. Joq. Osy jıynnan keıin baıqadym, zaldyń ekinshi qabatynda kóteriletin qabyrǵada Rabındranat Tagor týraly gazet-jýrnaldar, kitaptardan kórme uıymdastyrylǵan eken. Jasalǵan baıandamadaǵy árbir qazaq sóziniń daýys ekpinin óz ornyna qoldanǵanda aıbyndy, qudiretti, salmaqty bolatynyna, ony basqalarǵa tanyta biletin adam tek Baýyrjan ekenine kózim jetti. Mine, osy kórinis 50 jyldan beri esimnen shyqpaı, soǵan tańqalýmen kelemin. Keıin bildik, Baýkeń osy baıandamasyn Qazaq SSR Ǵylym akademııasynda ótken bir jıynda oqyp, zııalylardan jaqsy baǵa alypty. Baýyrjan Momyshulymen sol kitaphanadaǵy kezdesý týraly onyń týǵanyna 100 jyl tolý qarsańynda bireýler estelik jazyp eske alar ma eken dep baspasózdi qadaǵalap júrdim. Biraq ázir eshkimnen sol júzdesý týraly eshqandaı habar-oshar bolmady. Ádette, Baýyrjan Momyshuly jaıly kóbinese memleket qaıratkerleri, jazýshylar, aqyndar taǵy basqa kisilerdiń estelikteri jarııalanyp keledi. Al 1960 jylǵy osy kezdesý týraly ázirge eshbir estelik jazylmady. Sondyqtan 1963 jyldan beri úzbeı jazdyryp alyp oqyp kele jatqan elimizdiń bas gazetine osy materıaldy usynýdy jón kórdim. Almataı TО́LTAEV, QR bilim berý isiniń úzdigi, eńbek ardageri. Taraz.