Tilek - halyqtan, eńbek - elbasynan!

NEMESE VOLOKOLAMSK TAS JOLYNYŃ BOIYNDAǴY ÁŃGIME Er Baýkeńniń mereıtoıy qarsańynda osydan bes jyl burynǵy Máskeý sapary qaz-qalpynda eske túsip otyr. * * * Máskeý qalasy úshin jan alysyp, jan berisken ataqty 8-shi dıvızııanyń qahar­mandary, Keńes Odaǵynyń Batyr­la­ry general-maıor Ivan Vasılevıch Panfılov pen polkovnık Baýyrjan Mo­myshulynyń eskertkishin ornatý jó­nindegi Elbasy tapsyrmasyn oryndaýǵa jambyldyq bas­shy­lar qaýyrt kirisken. Er Baýkeńniń eskertkishin ornatý jónindegi oı o basta Máskeýdegi “Mura­ger” má­denı ortalyǵynyń tóraǵasy Jánibek Elekbaev pen halyqaralyq Ja­zýshylar odaǵy ulttar ádebıeti boıynsha atqarý ko­mıtetiniń tóraıymy Tursynaı Oraz­baeva­dan bastaý alypty. Biraq es­kertkishti qoıa­tyn jerge kelgende kút­pegen másele paıda bolyp, kókeıdegi kó­rikti oı tyǵyryqqa tirele bergen. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaev sol tusta Reseı Fe­dera­sııasyna jumys saparymen baryp, qazaq dıasporasymen kezdesedi. Sol kez­de­sýde máskeýlik qazaqtar Elbasyna er Baý­keńe eskertkish ornatý jónindegi usy­nys­tary­nyń sózbuıdaǵa salynyp, ártúrli syl­taý­larmen oryndalmaı kele jatqanyn aı­tady. Elbasy kómektesýge ýáde beredi. Mine, osydan keıin másele “jer orys­tar­dan, eskertkish qazaqtardan bolsyn” degen turǵyda oń sheshim tabady. Sol eskertkish osydan bes jyl bu­ryn Jeńistiń 60 jyldyǵy toılanyp jatqanda, Elbasynyń Máskeý saparyna oraı daıyn boldy. Daıyn bolǵanda, Volokolamsk bas­shylyǵy qala orta­sy­nan oryn tepken me­mo­rıaldaǵy batyr-bozdaqtardyń aty-jónderi jazylǵan tuǵyr tastardy sement­pen sylamaqshy bolǵan eken, Momyshuly men Panfı­lov­qa eskertkish ornatýǵa bar­ǵan jam­byldyq sáýletshiler men qurylys­shylar olardy da Qordaıdyń qyzyl granıtimen árlep, jaltyratyp berdi. Máskeýden batysqa qaraı sozylǵan ataqty Volokolamsk tas jolynyń boıy orman, toǵaıǵa toly. Jasyl jazyqtar men dóńder de kóz sýyrady. Kólshikter de bar. Qa­raǵaıdan qıyp salǵan eski úı­ler 1941 jyldyń qaharly kúzin eske túsiredi. Baý­keńniń balasy Baqytjan men kelini Zeınep batyr jazbalarynan belgili derevnıa attary ushyrasqan saıyn eleń etip, tarıhı oqı­ǵalardy eske alyp, tolqı sóıleıdi. Jany názik jeńeshemiz kózine kep qalǵan jasty oramalynyń ushy­men súrtip qoıady. Baqytjan aǵamyz Baýkeń sııaqty mańǵaz, sabyrly. Jeńe­shemiz on ret sóılegende, ol bir ret te jaq ashpaıdy. Atylmaǵan janar­taýdaı aıtar oıy jandúnıesinde buǵyp jatqan sııaqty. Bizdiń de jandúnıemiz astan-kesteń. Reseılikter Nelıdovo selosynan 28 panfılovshyǵa arnap mýzeı ashypty. Eki eldiń tarıhı jadyna ortaq mýzeıge qoı­ylǵan eksponattardyń kóbisi Qazaq­stan­nan ákelingen. Oǵan Qazaqstannyń Re­seıdegi elshiligi men Máskeýdegi qazaq dıasporasy kóp atsalysqan kórinedi. Nelıdovo selo­synan at shaptyrym jer­degi Dýbosekovo razezinde 28 panfılov­shyǵa arnalǵan alyp monýment men­mun­dalaıdy. Bıik dóń­niń ústine ornatylǵan 6 arys (jaýynger) qadaý-qadaý bop, alys­qa kóz salyp tur. 6 sany – panfılovshylar quramynyń 6 ulttan turatynyn bildiredi eken. Nursultan Ábishuly Qyzyl alańdaǵy 60 jyldyqqa arnalǵan sherýden keıin keıin osy Dýbosekovo razezindegi alyp eskertkishke gúl qoıyp, erlik pen eldiktiń uranyna aınalǵan batyrlardyń rýhyna taǵ­zym etti. Sap túzegen qatań kúzet ja­qyndaýǵa múmkindik berme­gen­dikten, alys­tan kórgenimizge shúkir dedik. Elbasy odan keıin Nelıdovo selosyna kelip, 28 pan­fılovshylar mýzeıine aıaldady. Prezıdent munda general-maıor Panfılovtyń qyzy Maıa Ivan­ovna­men jáne batyr Baýkeńniń uly Ba­qytjan men batyrdyń kelini Zeı­neppen jolyǵyp, tulpardyń tuıaqtaryna eskert­kish zattar syılady. Batyr Baýkeńniń uly Baqytjan Elbasynan altyn saǵat alsa, Panfıovtyń qyzy Maıa apaı qa­­zaqtyń ulttyq naqyshymen órnektelgen qymbat áshekeı buıymdaryna qatty qýa­nyp qaldy. Gúl shoǵyna da shúkir deıtin qarapaıym halyqtyń ókili mundaı baǵaly syılyqty kútpese kerek, sirá. Elbasy sapary budan keıin Volo­kolam­skide jalǵasqan. Bul – irge­tasy sonaý 1135 jyly qalanǵan ejelgi qala. Máskeý oblysynyń gýbernatory Borıs Gromovpen birge osy tarıhı me­kenge kel­gen N.Nazarbaev memorıaldyq keshenniń tórinen oryn alǵan general-maıor Ivan Panfılov pen gvardııa polkovnıgi Baýyr­jan Momysh­ulynyń eskertkish-bıýsterin ashty. Volokolamsk turǵyndarynyń Qa­zaqstan Prezıdentin tapjylmaı kútýine qarap, olardyń jaıdary júzinen Qazaq­stanǵa jáne Qazaqstan Prezıdentine degen qurmetti baıqadyq. Elbasy da reti kep turǵanda Volokolamskiniń ejelgi turǵyn­darymen jáne Máskeýdegi qazaq dıas­porasy ókilderimen emen-jarqyn áńgime­lesip, irgeli eki el bolyp ulyqtap otyrǵan rýhanı qýanyshtaryn bólisti. – Minekı, zaman túzelip keledi, – de­gen N.Nazarbaev sonda ózine qurmet kór­setken Volokolamsk turǵyndaryna qarap. – Zamanmen birge eldiń áleýmet­tik jaǵ­daıy da jaqsarýda. Qarttar men jastarǵa jaǵdaı jasalyp jatyr. Eki eldiń arasyn­daǵy dostyqqa da syzat túsken joq. Túsir­meımiz de. Jeńiske degen qurmet – soǵys jáne eńbek arda­gerlerine degen qurmet! 28 panfılov­shylar erligi jastarǵa úlgi. “Reseı ulan-baıtaq, biraq sheginerge jer joq, arty­myzda Máskeý” dep búkil jaýyn­gerlerge uran tastaǵan Panfılov, Klochkov jáne Momyshulynyń erligi eshqashan umy­tyl­maıdy. Biraq, ókinishke qaraı, qazaq halqynyń maqtanyshyna aınalǵan qa­harman Baýyrjan Momyshulyna kópke deıin Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy be­ril­meı kelgeni belgili. Sondyqtan men 1990 jyly Gorbachevke hat jazyp, sol ataqty alyp berýge tikeleı atsalystym. О́ıtkeni, 28 panfılovshylar men er Baýkeńniń erligi búgingi dostyǵymyzdyń da altyn kópiri bolyp qala bermek... Máskeý oblysynyń gýbernatory B.Gromovtyń jyly lebizi de áli kúnge deıin este. Jeńis týraly oılaryn ulttar dostyǵymen baılanystyra kelip ol: – Qaharly soǵys kezinde jaýyn­gerler kimniń qandaı ultqa jatatynyna qaramaı, bir-birimen dos, baýyr jáne joldas bop ketken edi. Qurmetti, Nur­sultan Ábishuly! Siz­diń búgingi Voloko­lamskige jasaǵan ar­naıy saparyńyz sol dostyqty odan ary nyǵaıta túsedi. Biz 28 panfılovshylar men batyr Baýyrjan Momyshulynyń erligin árqashan maqtan etip, erjúrek qazaqstan­dyqtardyń patrıottyǵyn urpaǵymyzǵa úlgi, ónege ete beremiz, – degen. Elishilik saparlarda Elbasy – elin, al eli – Elbasyn tóbesine kóteredi. Volo­kolamsk kezdesýinde Elbasy tulǵasy múlde aspandap ketti. Ol Reseı Federa­sııasynyń Prezıdenti V.Pýtınniń qabyldaýynan, Máskeý oblysy gýber­natorynyń iltıpa­tynan, Reseı halqy­nyń ystyq yqylasynan da anyq baıqalǵan. Máskeýdegi qazaq dıasporasynyń kósh­basshysy Jánibek Elekbaev Qa­zaqstannan kelgen qonaqtarǵa úsh kún boıy tik turyp qyzmet jasady. “Egemen Qa­zaq­stan” gazetine “Er Baýkeńniń qyzy Elena” degen “aıqaı­la­ǵan” taqyryppen ma­qala jazamyn dep Ba­qytjan kókem men Zeınep je­ńeshemdi az-kem ók­pe­le­tip alǵan ekenmin, “ókpe sháıi oramal kep­ken­she” degen, qabaǵymyzdyń qyrys-ty­rysy jol-jónekeı jazylyp júre berdi. Máskeý irgesindegi orman arasynda Jánibektiń úlken úı-jaıy bar, aýla­synan shókken nardaı bop qazaqtyń aq­shańqan kıiz úıi zoraıa kórinedi. Kıiz úı ishi kirse shyqqysyz. Dastarqan basyn­daǵy áńgimeni Baqytjan bastaǵan. Bákeń reti kelgende Zeınep jeńgemizdiń “lı­derligin” ádemi ázilmen “shymshylap” alady eken. – Birde Qyzylorda qalasyndaǵy “Kúrishshiler saraıynda” úlken kezdesý bol­dy. Ol kezde “tvorchestvolyq esep berý” degen bir “moda” shyqqan. Dúken­baı sol saparǵa bizdi de qoımaı ertip apardy. Kez­desýde bir aqsaqal shyqty da, óńiri tolǵan orden-medal eken, Dúkenbaı ekeýmizge mensinbeı qarap: – Dúkeń men Bákeńniń kóńiline kel­mesin, men Zekeń týraly sóıleımin, – dedi. – Zekeńi – Zeınep. Qarasam, Dúken­baıdyń erni kógerip bara jatyr. Sonda men: “Oý, aǵa, Dúkeńdi bilmeımin, al mun­daıǵa meniń qulaǵym da, etim de úırenip ketken. Týǵannan “tulpardyń tuıaǵy”, “altynnyń synyǵy” dep keledi, al myna Zeıneptiń kitaby shyqqaly beri “Zeıneptiń kúıeýi” degen “dárejege” de jettim. Sondyqtan kópshiliktiń aldynda ýádemdi bereıin, budan bylaı bul Zeıneptiń atyna kir keltirmeımin, – dep edim, bári dý kúlip jiberdi. Kóp tyńdap, az sóıleıtin Baqytjan kókem “snaıper” sııaqty, otyryp-oty­ryp urymtal tus keldi-aý degen tusta aı­tatynyn bir-aq tars etkizedi. Biraz kúlip alǵan Bákeń jeńgemiz jaıly aıtpaǵyn odan ári jalǵady. – Sol kezdesýden keıin aýdandardy aralaı bastadyq. Shıeli, Jańaqorǵany bar, áıteýir, barǵan jerimizde bári keli­sip alǵandaı Zeınepti “kelinderdiń sım­voly” deıdi. Ana jerge barsaq ta “sımvol”, myna jerge barsaq ta “sım­vol”. Sońǵy kezdesý – Syrdarııada boldy. Ol jerde de “sımvol” dep kele jatyr edi, men shydaı almaı sózderin bólip: – Keshirińizder, endi kózim jetti, “Qyzylordanyń úsh “sımvoly” bar eken. Ol – masa, sheńgel jáne Zeınep” dep em, kezdesýge jınalǵandar dý kúlip jiberdi... Jánibektiń Máskeý mańyndaǵy kıiz úıinde gýildesip otyrǵandar da dý kúldi. Aǵa tapqyrlyǵyn rastap jeńge jany da jaz bop ketken. “Bárińdi biraz jelpintip aldym ǵoı, sol da jeter” degendeı, Bákeń endigi sózin salmaqtaı sabaqtaǵan. – “О́shkenimiz janyp, ólgenimiz tirilip” degendeı, atoılap urys salǵan jerinen ákemizge eskertkish ashylyp, onyń qurmetine Elbasy qatysyp, onyń sońy Jánibek baýyrymyzdyń úıindegi dastar­qanǵa ulasyp, aq túıeniń qarny jarylyp jatqan soń kóńildi otyraıyq degen ýáj ǵoı. Osylaı basymyzdy qosyp, shúıirkele­sip, kúlip otyrǵanymyz batyr ákeler erliginiń arqasy. Qudaı endigi urpaqqa soǵysty kórsetpesin! Sheıit ketkenderdiń rýhy men tiri júrgen qart jaýyngerlerdiń aq tilegi qoldap júrsin! Elimiz tynysh, as­pa­nymyz ashyq bolsyn, búldirshinder ba­qyt­ty bolsyn! О́mirli bolsyn! Orys eliniń ortalyǵynan kıiz úıdi kórgende, júregim jy­lyp, tolqyp kettim. Keremet, qazaq týyr­lyǵy men túndiginiń ıisi Máskeý orma­ny ishinen de burqyrap tur. El-jurtymyz aman bolsyn! El ishinde biz de aman bolaıyq! Baqytjan kókem “osymen men bol­dym” degendeı áńgimesin kilt doǵaryp, tomsyraıa qaldy da kezekti, ózi aıtpaqshy, “kelinderdiń sımvoly” – jeńgemiz Zeınepke bergen. – Bir kisi meniń ata týraly jazǵan “Shýaqty kúnder” atty kitabymdy alyp, kelinine syılapty da: “Má, balam, my­na­ny oqy. Baýkeńniń kelinindeı bol!” depti. Ol da atasymen ázili jarasa beretin kelin bolsa kerek: – Baýkeńniń kelinindeı bolý úshin Baý­keńdeı qaıynata kerek qoı, – dep sa­lypty. – Sol sekildi men de shynymdy aıtyp júremin: búginde bireýge Báke, bireýge Záke bop, bireýge aǵa, bireýge jeńeshe bop, tór­den oryn buıy­ryp júrse, sonyń barlyǵy atany súı­gen, atany ardaqtaǵan el-jurtymyzdyń shapaǵaty. Áıtpese, mynaý qazaq degen irgeli eldiń ishinde meni myń orap alatyn nebir keremet analar men kelinder bar. Meniń baqytym sol, atanyń shańyra­ǵyna kelin bop túsýim. Az ýaqyt bolsa da qolyna sý quıyp, sháıin qaına­typ berýim. Búginde sonyń sharapatyn kórip jatyrmyn. Qudaıǵa shúkir, úlken otba­synda óstik, tárbıe aldyq, odan keıin ýnıversıtette oqydyq, biraq shynymdy aıtsam, sol ýnıversıtette bes jyl oqy­ǵan sabaǵym qazir esimde joq. Al, biraq, atanyń aldynda tapsyrǵan synaǵym, ata ýnıversıteti – akademııaǵa bergisiz boldy. Búginde jastarǵa aıtyp júrgen ónegem de, úlgim de, shyndap kelgende, ata ósıeti. Qazir oılap otyrsam, qaıran atam, “men buǵan aıtaıyn, bul ózinen keıingige aıt­syn” dep ketken eken ǵoı, kóregendikpen. Luqpan hakim, ras bolsa, myń jasapty deıdi. Biraq ol kisi ómiriniń osyn­daı maǵynaly sátin bir jasqa balaǵan eken. Nursultan Nazar­baev Kremlde elý jyl “súr” bop jatqan atanyń “Juldyzyn” julyp alyp bergende, Allaǵa rızashyly­ǵy­myzdy aıtýymyz kerek, eldiń qýany­shynda shek bolǵan joq. Sonda az sóılese de saz sóı­leıtin Bákeń: “Nureke, tilek ha­lyqtiki, eńbek sizdiki boldy” dep edi. Shy­nynda, halyqtyń qalaýyn oryndady Nu­rekeń! О́ıtkeni o dúnıelik bop ketken­dikten ataǵa Juldyzdyń keregi joq bola­tyn, kástóminiń óńirine de qadap, súısinip qaraı almady, biraq sol Juldyz jarqyrap kep halqynyń júreginen oryn aldy. Halyqtyń mereıi ósti. Elbasynyń jedelhatyndaǵy: “Baýkeń Juldyzdy bolǵan kún – halyqtyń juldyzy janǵan kún”, degen ádemi sózdi biz eshqashan umytpaýymyz kerek. Kósemáli SÁTTIBAIULY. Máskeý-Taraz-Máskeý.