— Áset О́rentaıuly, údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn júzege asyrýdyń birinshi jylynyń segiz aıy da óte shyqty. Olaı bolsa, alǵashqy qorytyndylardy shyǵaratyn kez de kelgen sııaqty. Onyń ústine, Premer-Mınıstr Kárim Másimov taıaýda ótken Úkimet otyrysynda baǵdarlamanyń alǵashqy nátıjelerine oń baǵa bergeni de belgili.
—Ol shynymen de solaı. Jumystardy bastap ketý alańyn meılinshe qysqa merzimde daıyndaı otyryp, bizge belgili bir nátıjelerge qol jetkizýdiń sáti tústi. Indýstrııalyq saıasattyń barlyq basymdyqty salalary men sheshýshi baǵyttary boıynsha júıeli is-sharalar ázirlenip, naqty jobalar aıqyndaldy. Ishki jáne álemdik rynoktardaǵy salystyrmaly túrde alǵandaǵy bos “nıshalardy” ıemdenetindeı ınvestorlardy tartý úshin prespektıvaly degen jobalar anyqtaldy.
Osylardyń arqasynda biz yrǵalyp-jyrǵalýǵa ýaqyt shyǵyndamastan, bıyldyń ózinde-aq belgilengen boljamdyq kórsetkishterdi eńserdik. Belgilengen 144 ınvestısııalyq jobanyń 72-si birinshi jartyjyldyqta-aq iske qosyldy. Jyl sońyna deıin kem degende taǵy da osynsha jobany iske qosý josparlansa, qazirdiń ózinde birqatar iri ınvestısııalyq jáne ınfraqurylymdyq jobalardy júzege asyrý jumystary bastalyp ta ketti.
— Úkimet belgilegen ÚIIDB-ni júzege asyrý josparyndaǵy mindetterdiń biri—800 mıllıard teńgeden astam ınvestısııalardy ıgere otyryp, 144-ten astam jobanyń iske qosylatyndyǵynyń naqty oryndalatynyna senim artýǵa bola ma?
— Bizdiń budan da góri kúrdelirek mindetterdi sheshýge qabiletimiz jetedi. Eń bastysy—yrǵaqty jumystyń jolǵa qoıylýy. Jobalardy júzege asyrýdaǵy, qazaqstandyq mazmundy arttyrý jóninen ınvestorlarmen jumystaǵy, “Jol kartasy” jáne basqa da is-sharalardy júzege asyrýdaǵy belsendi, júıeli jáne Úkimettiń ákimdiktermen, sol sııaqty, bıznes-qaýymdastyqtarmen birlesken jumysy arqyly ǵana biz alǵa qoıǵan maqsattarǵa qol jetkizetin bolamyz. Alǵashqy nátıjeler shynymen de jaqsy. Mysalǵa makroekonomıkalyq kórsetkishterdi alaıyq. Segiz aıdyń qorytyndysy boıynsha ónerkásip ónimderiniń fızıkalyq ósý kólemi 110,9 paıyz, al óńdeý ónerkásibinde ótken jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda 119,1 paıyz boldy. Aıtarlyqtaı ósimder hımııa ónerkásibi ónimderinde (173%), daıyn metall buıymdarynda (159,5%), máshıne jasaýda (151,4%), munaı óńdeýde (121,1%) oryn alyp otyr.
— Qazaqstannyń Keden odaǵyna qosylýyna baılanysty ÚIIDB-ni júzege asyrý jónindegi jumystarda qandaı da bir ózgeristerdiń oryn alýy múmkin be?
— Memleket basshysy ekonomıkalyq jáne ındýstrııalyq saıasattyń barlyq máseleleri jańa qurylǵan Keden odaǵymen astastyryla qaralatyn jáne kelesi ıntegrasııalyq saty—Birtutas ekonomıkalyq keńistikke daıyndyq jaǵdaıynda ekonomıkanyń ósýine ǵana qoldaý kórsetip qoımaı, sonymen birge, onyń qurylymdyq qaıta jańǵyrýyn da jedeldetý qajettigi jóninde tapsyrma berdi.
Osylardy, sol sııaqty álemdik ekonomıkadaǵy aǵymdaǵy tendensııalardy, qarjy rynoktaryndaǵy kúrdeli jaǵdaıdy, jahandyq tehnologııalyq trendterdi jáne is júzinde alda turǵan álemdik ekonomıkanyń jańa tehnologııalyq qalypqa kóshýin eskere otyryp, Qazaqstan Prezıdenti aldyǵa jańa tártipke sáıkes mindetterdi qoıyp otyr. Atap aıtqanda, búkil memlekettik organdar óz jumystaryn qaıta qurý arqyly ony jańa sapaly deńgeıge kóterip, qoıylǵan maqsattarǵa jetý úshin úılesimdilik pen shoǵyrlanýshylyqty barynsha qamtamasyz etýge tıis.
— Basqasha aıtqanda, osynyń bárine júıeli kózqarastar qajet qoı? Osyǵan baılanysty beriletin keńester qandaı?
— Júıelilikke keler bolsaq, ol bizdiń búkil jumysymyzǵa tán bolýy tıis. Bizdiń keńesterimiz belgili bir bóligi jergilikti jerlerde sheshimin taýyp jatqan uıymdastyrý máseleleriniń bútindeı bir keshenine qatysty bolmaq. Ol ortalyq organdar men ákimdikterdiń is-qımyldaryn úılestirý, bylaısha aıtqanda, birlesken is-sharalar júıesindegi “qysyltaıań tustar”.
Bul oraıda ortalyq atqarý organdarynyń bıznestiń básekege qabilettiligin qamtamasyz etetin naqtyly qoldaý quraldary arqyly baǵdarlamalardyń oryndalýyna qatysty jumystardy kúsheıte túsýiniń mańyzy zor. Ol “Qol qoıyldy, qalǵany ármen ketsin!” prınsıpimen jazylatyn kezekshi baǵdarlama bolmaýy kerek. Ol oryndalý mehanızmderi men nátıjeleri aıqyn jazylǵan saralanǵan salalyq strategııa bolýǵa tıis.
О́kinishke qaraı, ÚIIDB-de qaralǵan is-sharalardyń bári birdeı salalyq baǵdarlamalarda kórinis taba alǵan joq. Ol keıbir memlekettik organdardyń kelisim alýdyń barlyq prosedýralarynan ótip úlgermeýi saldarynan Qarjy mınıstrligi men Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstrliginiń qoldaýyn ala almaýyna baılanysty bolyp otyr. Biraq, meniń oıymsha, áli de mámilege kelý joldaryn izdestirgen durys sııaqty. О́ıtkeni tyıym salý– ol jol tabýdyń eń qarapaıym tásili.
— Sonda búginde naqtyly qandaı máseleler ÚIIDB-niń “júzege asyrý pýlyna” ilikpeı qalyp otyr?
— Máselen, bıýdjette qarjynyń bolmaýy saldarynan, hımııa ónerkásibin damytý baǵdarlamasynda birtutas respýblıkalyq synaq laboratorııasyn qurý, qyzmetkerlerdi jetekshi halyqaralyq kompanııalarda tájirıbeden ótkizý sııaqty is-sharalar qoldaý taba almady. Sol sııaqty, hımııa ónerkásibin resýrstyq qamtamasyz etý jaǵy, ıaǵnı shıkizat ken oryndaryn barlaý jumystary da qoldaý tappady.
Osy jáıtterdi eskere kelip, biz bolashaqta prezıdenttik údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynda qarastyrylǵan barlyq is-sharalarǵa basymdyqty turǵyda qaraý oryndy dep sanaımyz. Olardyń báriniń de bútindeı alǵanda Memleket basshysy bekitken maqsatty ekonomıkalyq jetistikterge jetýge baǵyttalǵanyn túsiný qajet. Bul jerde taza “býhgalterlik” kózqaras bolýǵa tıis emes.
— ÚIIDB baǵdarlamalaryna qatysty bári túsinikti sııaqty. Al endi óńirlik damý baǵdarlamalarynyń jaǵdaıy qalaı bolyp jatyr?
—Búgingi tańda jergilikti atqarý organdary óńirlik baǵdarlamalardy ázirleýdi aıaqtap keledi. Bul baǵdarlamalarda óńirler ekonomıkasyn damytý perspektıvalarynyń bolashaǵy da, sheshýshi jobalardyń salalyq turǵyda mamandanýy da aıqyn kórinis tabýy tıis. О́ńirlik baǵdarlamalarda eńbek ónimdiligin arttyrýǵa, ınnovasııalardy qoldaýǵa, eksportty alǵa bastyrýǵa, tikeleı ınvestısııalardy tartýǵa, shaǵyn bıznesti qoldaýǵa baǵyttalǵan sharalardyń bári de ózara baılanystyrylýy kerek. Jáne osylardyń báriniń shıkizat resýrstarymen, qarjymen, ınfraqurylymmen qamtamasyz etilýi ıgi.
— Indýstrııalandyrý kartasyna engizilgen jobalardy júzege asyrý perspektıvasy qandaı? Olarǵa qalaısha qoldaý kórsetilmek?
— Búginde Indýstrııalandyrý kartasyna jalpy somasy 7,26 trıllıon teńge bolatyn 237 joba engizilgen. Onyń syrtynda 3 trıllıon teńgeden asatyn jetkilikti ázirlengen 88 perspektıvaly jobalar da bar. Memlekettik qoldaý sharalarynyń aıyrmashylyqtary da jobanyń aýqymyna baılanysty kórinis tapqan. Biz olardy úsh topqa bóldik.
Irileri – olar quny 300 mıllıon dollarǵa deıingi 39 joba. Olarǵa ár jobanyń naqty mindetterine baılanystyrylǵan memlekettik qoldaýdyń arnaıy paketi qoldanylatyn bolady.
Ortashalar – olar quny 20-dan 300 mıllıon dollarǵa deıingi jobalar. Munda jumys istep turǵan ónerkásip kásiporyndaryn modernızasııalaýǵa baǵyttalǵan, “О́nimdilik-2020” baǵdarlamasynda jáne ózge de eksport pen ınvestısııalardy qoldaý baǵdarlamalarynda jazylyp kórsetilgen memlekettik qoldaýdyń júıeli sharalary qoldanylady.
Jáne sońǵysy, shaǵyn jobalar toby. Oǵan quny 20 mıllıon dollarǵa deıingi jobalar engen. Olarǵa “Bıznestiń jol kartasy-2020” baǵdarlamasy sheńberinde qabyldanǵan qoldaý quraldary qoldanylady.
Sol sııaqty, usaq deńgeıdegi jobalarǵa da nazar aýdarý qajet. Olar negizinen ózderin ózderi jumyspen qamtyǵan turǵyndar sany kóp aýyldyq jerlerde júzege asyrylady. Onyń ózi ındýstrııalandyrý isiniń buqaralylyǵyn qamtamasyz etýge jaǵdaı jasaıdy. Bútindeı alǵanda jobalar boıynsha jumystardyń jaman júrip jatpaǵanyn atap ótý qajet, degenmen olar birinshi basshylardyń turaqty nazarynda turýy tıis. Aıtalyq, 12 jobany júzege asyrý merzimderiniń aýystyrylýy biz úshin kútpegen jáıt boldy. Qalaı degende de, baqylaý jasaýdyń mańyzy zor. Onyń ústine, ÚIIDB alǵash bastaý alǵan kezde-aq merzimderdiń keshiktirilgeni úshin árkimniń jeke basymen jaýap beretindigi aıtylǵan.
—Bul jobalar qarjymen qanshalyqty qamtamasyz etilgen?
—ÚIIDB-niń kóptegen jobalary búgingi kúni qarjylandyrý kózderimen tolyq qamtamasyz etilgen. Bul kóp jaǵdaıda Memleket basshysynyń shet memleketter (Fransııa, Germanııa, Italııa, Túrkııa, Qytaı) basshylarymen ýaǵdalastyqqa qol jetkizýiniń, Ulttyq qordyń, memlekettik holdıngterdiń múmkindikteriniń, qazaqstandyq iri kompanııalar men qarjy ınstı-týttarynda bastapqy kapıtal men resýrstardyń bolýynyń arqasynda júzege asyp otyr.
Sonymen birge el ekonomıkasyna shetel ınvestısııalaryn tartý áleýetiniń mol ekendigin, bul turǵyda múmkindikterdiń báriniń birdeı paıdalanylmaǵanyn da atap ótkim keledi. Aldyn-ala jasalǵan esepteýler ÚIIDB sheńberinde taıaýdaǵy tórt jyl ishinde ekonomıkanyń shıkizattyq emes sektoryna keminde 30 mıllıard dollar ınvestısııa tartýǵa bolatynyn kórsetip otyr. Ol úshin Almaty óńirlik qarjy ortalyǵynyń, ishki qor rynoktarynyń, ıslamdyq qarjylandyrýdyń, halyqaralyq qarjy ınstıtýttarynyń múmkindikteri men basqa da jaǵdaılardy belsendi paıdalaný qajet.
Árıne, shetel ınvestorlarymen jumys mańyzdy baǵyttardyń birinen sanalady. О́ıtkeni biz olardan qarjy kapıtalyn ǵana emes, sonymen qatar ozyq tehnologııalar, menedjmentter men brendter, ónim ótkizý rynoktaryn ala alamyz. Biz mundaı jumystardy júrgizdik jáne júrgize de beretin bolamyz. Máselen, Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi “Samuryq-Qazyna” qorymen, memlekettik organdarmen jáne “KAZNEX INVEST” eksport jáne ınvestısııalar jónindegi ulttyq agenttikpen birlesip álemniń 21 eliniń ınvestorlarymen tyǵyz jumystar júrgizip, 150-den astam ınvestısııalyq bastamalardy qarastyrýda.
— Siz osylar jetkilikti bolady dep oılaısyz ba?
— Biz syrtqy zaımdar rynogyndaǵy ahýalǵa syndarly baǵa bere otyryp, Qazaqstannyń tolyqqandy ınvestısııalyq habqa aınalýy úshin ınvestısııalar tartýǵa, bútindeı alǵanda elde ǵana emes, sonymen birge óńirler boıynsha da úzdik ınvestısııalyq ahýal týǵyzýǵa qalyptasqan júıeli jumystardyń ǵana kómegin tıgize alatynyn túsinemiz.
Osy maqsatpen biz ÚIIDB jobalaryna ınvestısııalar tartýdyń arnaıy baǵdarlamasyn ázirledik, ol Memkomıssııada qaraldy. Onda júıeli degen máselelerdiń bir shoǵyryn sheshý jáne osy negizde birqatar zańnamalyq aktilerge ınvestısııa máseleleri boıynsha ózgertýler engizý qarastyrylǵan.
Biraq qazirgi satyda birqatar ákimshilik-uıymdastyrýshylyq sharalar qabyldaýdyń da mańyzy zor. Atap aıtqanda, ınvestısııalyq “ombýdsmen” túrinde qyzmet isteıtin shetel ınvestısııalary jónindegi komıssııa qurý máselesi Úkimet deńgeıinde qaralýda. Onyń basty mindeti—memlekettik qyzmetshilerdiń óz jumystaryna degen kózqarastaryn túbirinen ózgertý. Memlekettik qyzmetshiniń ınvestorǵa qatysty “tártip saqshysy” emes ekenin túsinýdiń mańyzy zor. Shetel ınvestorlaryna degen sypaıy, oń nıetti kózqarasty áýejaıdaǵy shekara jáne keden qyzmetterinen bastap, belgili bir sheshimder shyǵarý isinde jaýapty mekemelerdiń bárindegi memlekettik qurylymdarda qalyptastyrý qajet.
Sol sııaqty, úkimetaralyq komıssııalar men Qazaqstannyń dıplomatııalyq ókildikteriniń de qyzmetteriniń belsendilikterin arttyra túsý qajet. Bul oraıda úkimetaralyq komıssııanyń ár múshesi—elshi, mınıstr, ákim, ulttyq holdıngter men kompanııalar basshylary úshin shetel ınvestısııalaryn tartýdyń maqsatty kórsetkishterin anyqtaý usynylady. Basqasha aıtqanda, munyń ózi jyl ishinde ol salaǵa nemese óńirge naqtyly qansha ınvestısııa tartýy tıis ekendigi jónindegi ózindik bir jospar ispetti bolmaq. Sondaı-aq árbir ákimdikte Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligimen úılesimdi túrde shetel ınvestorlarymen jumys jónindegi óńirlik ofıs qyzmetin atqaratyn qurylymdyq bólimsheler de bolýy kerek.
—Memleket basshysy Shyǵys Qazaqstan oblysynda ótken shekaralyq qyzmettestik jónindegi forýmda sóılegen sózinde ınnovasııalyq damýdyń el damýy úshin strategııalyq turǵyda qanshalyqty mańyzdy ekenin taǵy da atap kórsetti. Bul baǵytta naqtyly qandaı jumystar atqarylýda?
—Eń bastysy, biz negizgi úsh mindetti anyqtap aldyq. Bizdiń túsinýimizshe, ınvestısııa birtutas úsh mánge ıe. Birinshiden, ol ónerkásipti suranys pen ınnovasııalardy týyndatatyn negiz retinde tehnıkalyq modernızasııalaý. Ekinshiden, ol ózimizdiń ǵylymı jáne tehnologııalyq biliktiligimizdi ulǵaıtý. Úshinshiden, qolaıly ınvestısııalyq orta qurý, ıaǵnı zańnamalardan bastap ǵalymdardy, jańashyldardy, ónertapqyshtardy qoldaýdyń ınfraqurylymy men júıesin qurýǵa deıingi ınnovasııalyq ortany damytýdyń barlyq problemalaryn sheshý. Tek osyndaı kózqarastar arqyly ǵana ulttyq ınnovasııalyq júıege júıelilik pen keshendilik sıpat berýge bolady.
Bul baǵytta biz kóptegen jumystar atqardyq. Atap aıtqanda, bıyl tuńǵysh ret ǵylymı izdenister úshin kommersııalyq tartymdylyqqa ıe granttar baǵdarlamasy iske qosyldy. Respýblıkalyq bıýdjetten 1,7 mıllıard teńge bólindi. Búginde ǵalymdardan 350 tapsyrys túsip, olar qazirgi tańda ekonomıkalyq, ekologııalyq jáne tehnıkalyq saraptamalardan ótýde.
Tehnologııalar transferti jáne kásiporyndardy tehnologııalyq modernızasııalaýdyń yqpaldy mehanızmi retinde kóliktik máshıne jasaý jáne ken-metallýrgııa jabdyqtarynyń konstrýktorlyq bıýrosy quryldy. “Zıksto” zaýytymen birlesip hopper júk vagondaryn, perforatorlar shyǵarý jónindegi alǵashqy jobalar bastalyp ta ketti. Jyl sońyna deıin taǵy bireýi—munaı-gaz jabdyqtary jónindegi konstrýktorlyq bıýro jumysqa kirisetin bolady.
— Innovasııalyq baǵytta Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrliginen ózge memlekettik organdardyń belsendiligi qandaı dárejede?
— О́kinishke qaraı, ınnovasııalyq damýdyń memlekettik organdardyń, ákimderdiń, memlekettik kompanııalar basshylarynyń bárine birdeı kúndelikti qyzmettegi shynaıy basymdyqqa aınala almaǵanyn moıyndaýymyz qajet. Bizdiń paıymdaýymyzsha, ahýalǵa turaqty túrde monıtorıng júrgizilip otyrýy tıis. Innovasııalyq saıasatty júzege asyrýǵa qatysty “Ortalyq—sala–óńir” úlgisi boıynsha baqylaýdyń jalpylaı qamtıtyn júıesin qurý kerek.
О́ńir basshylary joǵary tehnologııaly ınnovasııalyq óndiristerdi óz qorǵaýlaryna alyp, olarǵa barynsha qolaıly rejimder týǵyzýy kerek. Árbir jańashyl, ónertapqysh bıliktiń erekshe yqylasyna bólenýi tıis. Onyń syrtynda ár óńirde, ár salada jáne árbir basym baǵyttar boıynsha ınnovasııalar ortalyqtaryn qurý múmkindikterin zertteýge kirisý kerek.
Búkil ádistemelik qoldaýdy, úderisterdi úılestirýdi, ınstıtýttyq kómekti bizdiń mınıstrlik usynatyn bolady. О́z kezeginde árbir memlekettik organ men ulttyq kompanııada ınnovasııa máseleleri úshin jaýap beretin basshynyń birinshi orynbasaryn belgileý qajet.
— Bıznes-ahýaldy jasqartý úshin naqty qandaı jumystar atqarylatyn bolady?
— Sońǵy jyldary shaǵyn jáne orta bızneske salyqtyq aýyrtpalyqtar dáıekti túrde tómendetilýde, ákimshilik kedergiler qysqartylýda. Biraq biz Keden odaǵynyń qurylýyna baılanysty bizdiń elimiz ben jekelegen óńirler arsynda salamatty básekelestiktiń kúsheıe túsetinin de túsinýge tıispiz. Ol degenińiz, bizdiń iskerlik ahýaldyń tartymdylyǵyn árbir krıterııler boıynsha tekserip, neǵurlym operatıvti, ıkemdi, beıtarap, tipti kreatıvti bolýymyz kerektigin bildiredi.
Prezıdent atap kórsetkendeı, kásipkerlik qyzmetti qylmystyq jaǵdaılardan aryltý da mańyzdy mindetterdiń biri bolyp tabylady. Ony kásipkerlik qyzmettegi quqyqtyq ortany jetildirý arqyly qamtamasyz etýge bolady. Eksportqa baǵyttalǵan, joǵary ónimdilikti, ınnovasııalyq kásiporyndardy barynsha qorǵaýǵa alý qajet, óıtkeni básekege qabiletti ekonomıkany qurýdyń “draıverleri” de dál solar bolyp tabylady. Sol sııaqty memlekettik basqarý organdarynyń kásipkerlik ortada paıda bolǵan problemalardan beıtarap qalmaı, olardy birlesip sheshý qajettiligin túsinýi de asa mańyzdy.
—Úkimet otyrysynda sóılegen sózińizde siz údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn júzege asyrýdyń tıimdiligin arttyrý jónindegi birqatar keńesterdi ortaǵa saldyńyz. Solar týraly egjeı-tegjeıli aıtyp bermeısiz be?
—Bizdiń pikirimizshe, memlekettik organdar jumysynyń tıimdiligin arttyryp, Memleket basshysy 2020 jylǵa deıingi kezeńge alǵa qoıǵan mindetterdi sheshý úshin bıliktiń barlyq tarmaqtaryn qaıta quryp, kúsh-jigerdi shoǵyrlandyrý qajet.
ÚIIDB sheshetin mindetter aýqymdy da kóp deńgeıli. Jobany júzege asyrý qajetti zańdardy qabyldaýdan bastalyp, jekelegen kásiporyndardyń naqty problemalaryn sheshýmen aıaqtalady. Qandaı da bir baıaýlaýshylyq, eń bir kishkenteı degen máseleniń ózin ýaqytynan keshiktirip sheshý tizbekti reaksııa týyndatady, al onyń artynda baǵdarlamanyń strategııalyq maqsattarynyń oryndalmaı qalý qaýpi tur. Qazirgi tańda ózara baılanysqan myńdaǵan is-sharalardy eskerip otyratyn basqarýdyń zamanaýı ádis-tásilderi qajet. Sondyqtan da arnaıy organ–Indýstrııalandyrýdy basqarý ortalyǵyn qurý usynylyp otyr. Onyń basty maqsaty—baǵdarlamalar men jobalardyń júzege asyrylýynyń barlyq satylarda da tıimdi oryndalýyna baqylaý ornatý.
— Úkimet otyrysynda Premer-Mınıstr Kárim Másimov ındýstrııalyq saıasatty ulttyq ıdeıa deńgeıine deıin kóterý qajet degen másele kóterdi. ÚIIDB-ni júzege asyrý jónindegi áriptesterińiz buǵan qalaı qaraıdy?
— Sál burynyraq, Premer-Mınıstrdiń tapsyrmasy boıynsha Prezıdent Ákimshiligimen jáne “Nur Otan” HDP-men konsýltasııalar ótkizildi.
Jobalarmen jáne ınvestorlarmen jumystaǵy bizdiń olarmen ózara baılanystarymyz jaqsy sıpatqa ıe. Atap aıtqanda, “Nur Otan” HDP-men baǵdarlamany jarııalaý men túsindirýde kómek kórsetiletindigi týraly kelisimge keldik. Partııa ókilderi ÚIIDB-niń maqsattary men mindetteri týraly aqparattardy árbir úıge, eldiń árbir turǵynyna deıin jetkizýge nıetti. Biz ındýstrııalandyrýdyń kezekti nasıhattyq naýqan emes ekenin, onyń shyndap qolǵa alynǵan jáne toqtaýsyz atqarylatyn is ekenin árkimge de jetkizýge tıispiz.
—Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Seıfolla ShAIYNǴAZY.
• 25 Qyrkúıek, 2010
Áset ISEKEShEV, Premer-Mınıstrdiń orynbasary — Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri: “Indýstrııalandyrý isinde irkiliske jol joq”
— Áset О́rentaıuly, údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn júzege asyrýdyń birinshi jylynyń segiz aıy da óte shyqty. Olaı bolsa, alǵashqy qorytyndylardy shyǵaratyn kez de kelgen sııaqty. Onyń ústine, Premer-Mınıstr Kárim Másimov taıaýda ótken Úkimet otyrysynda baǵdarlamanyń alǵashqy nátıjelerine oń baǵa bergeni de belgili.
—Ol shynymen de solaı. Jumystardy bastap ketý alańyn meılinshe qysqa merzimde daıyndaı otyryp, bizge belgili bir nátıjelerge qol jetkizýdiń sáti tústi. Indýstrııalyq saıasattyń barlyq basymdyqty salalary men sheshýshi baǵyttary boıynsha júıeli is-sharalar ázirlenip, naqty jobalar aıqyndaldy. Ishki jáne álemdik rynoktardaǵy salystyrmaly túrde alǵandaǵy bos “nıshalardy” ıemdenetindeı ınvestorlardy tartý úshin prespektıvaly degen jobalar anyqtaldy.
Osylardyń arqasynda biz yrǵalyp-jyrǵalýǵa ýaqyt shyǵyndamastan, bıyldyń ózinde-aq belgilengen boljamdyq kórsetkishterdi eńserdik. Belgilengen 144 ınvestısııalyq jobanyń 72-si birinshi jartyjyldyqta-aq iske qosyldy. Jyl sońyna deıin kem degende taǵy da osynsha jobany iske qosý josparlansa, qazirdiń ózinde birqatar iri ınvestısııalyq jáne ınfraqurylymdyq jobalardy júzege asyrý jumystary bastalyp ta ketti.
— Úkimet belgilegen ÚIIDB-ni júzege asyrý josparyndaǵy mindetterdiń biri—800 mıllıard teńgeden astam ınvestısııalardy ıgere otyryp, 144-ten astam jobanyń iske qosylatyndyǵynyń naqty oryndalatynyna senim artýǵa bola ma?
— Bizdiń budan da góri kúrdelirek mindetterdi sheshýge qabiletimiz jetedi. Eń bastysy—yrǵaqty jumystyń jolǵa qoıylýy. Jobalardy júzege asyrýdaǵy, qazaqstandyq mazmundy arttyrý jóninen ınvestorlarmen jumystaǵy, “Jol kartasy” jáne basqa da is-sharalardy júzege asyrýdaǵy belsendi, júıeli jáne Úkimettiń ákimdiktermen, sol sııaqty, bıznes-qaýymdastyqtarmen birlesken jumysy arqyly ǵana biz alǵa qoıǵan maqsattarǵa qol jetkizetin bolamyz. Alǵashqy nátıjeler shynymen de jaqsy. Mysalǵa makroekonomıkalyq kórsetkishterdi alaıyq. Segiz aıdyń qorytyndysy boıynsha ónerkásip ónimderiniń fızıkalyq ósý kólemi 110,9 paıyz, al óńdeý ónerkásibinde ótken jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda 119,1 paıyz boldy. Aıtarlyqtaı ósimder hımııa ónerkásibi ónimderinde (173%), daıyn metall buıymdarynda (159,5%), máshıne jasaýda (151,4%), munaı óńdeýde (121,1%) oryn alyp otyr.
— Qazaqstannyń Keden odaǵyna qosylýyna baılanysty ÚIIDB-ni júzege asyrý jónindegi jumystarda qandaı da bir ózgeristerdiń oryn alýy múmkin be?
— Memleket basshysy ekonomıkalyq jáne ındýstrııalyq saıasattyń barlyq máseleleri jańa qurylǵan Keden odaǵymen astastyryla qaralatyn jáne kelesi ıntegrasııalyq saty—Birtutas ekonomıkalyq keńistikke daıyndyq jaǵdaıynda ekonomıkanyń ósýine ǵana qoldaý kórsetip qoımaı, sonymen birge, onyń qurylymdyq qaıta jańǵyrýyn da jedeldetý qajettigi jóninde tapsyrma berdi.
Osylardy, sol sııaqty álemdik ekonomıkadaǵy aǵymdaǵy tendensııalardy, qarjy rynoktaryndaǵy kúrdeli jaǵdaıdy, jahandyq tehnologııalyq trendterdi jáne is júzinde alda turǵan álemdik ekonomıkanyń jańa tehnologııalyq qalypqa kóshýin eskere otyryp, Qazaqstan Prezıdenti aldyǵa jańa tártipke sáıkes mindetterdi qoıyp otyr. Atap aıtqanda, búkil memlekettik organdar óz jumystaryn qaıta qurý arqyly ony jańa sapaly deńgeıge kóterip, qoıylǵan maqsattarǵa jetý úshin úılesimdilik pen shoǵyrlanýshylyqty barynsha qamtamasyz etýge tıis.
— Basqasha aıtqanda, osynyń bárine júıeli kózqarastar qajet qoı? Osyǵan baılanysty beriletin keńester qandaı?
— Júıelilikke keler bolsaq, ol bizdiń búkil jumysymyzǵa tán bolýy tıis. Bizdiń keńesterimiz belgili bir bóligi jergilikti jerlerde sheshimin taýyp jatqan uıymdastyrý máseleleriniń bútindeı bir keshenine qatysty bolmaq. Ol ortalyq organdar men ákimdikterdiń is-qımyldaryn úılestirý, bylaısha aıtqanda, birlesken is-sharalar júıesindegi “qysyltaıań tustar”.
Bul oraıda ortalyq atqarý organdarynyń bıznestiń básekege qabilettiligin qamtamasyz etetin naqtyly qoldaý quraldary arqyly baǵdarlamalardyń oryndalýyna qatysty jumystardy kúsheıte túsýiniń mańyzy zor. Ol “Qol qoıyldy, qalǵany ármen ketsin!” prınsıpimen jazylatyn kezekshi baǵdarlama bolmaýy kerek. Ol oryndalý mehanızmderi men nátıjeleri aıqyn jazylǵan saralanǵan salalyq strategııa bolýǵa tıis.
О́kinishke qaraı, ÚIIDB-de qaralǵan is-sharalardyń bári birdeı salalyq baǵdarlamalarda kórinis taba alǵan joq. Ol keıbir memlekettik organdardyń kelisim alýdyń barlyq prosedýralarynan ótip úlgermeýi saldarynan Qarjy mınıstrligi men Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstrliginiń qoldaýyn ala almaýyna baılanysty bolyp otyr. Biraq, meniń oıymsha, áli de mámilege kelý joldaryn izdestirgen durys sııaqty. О́ıtkeni tyıym salý– ol jol tabýdyń eń qarapaıym tásili.
— Sonda búginde naqtyly qandaı máseleler ÚIIDB-niń “júzege asyrý pýlyna” ilikpeı qalyp otyr?
— Máselen, bıýdjette qarjynyń bolmaýy saldarynan, hımııa ónerkásibin damytý baǵdarlamasynda birtutas respýblıkalyq synaq laboratorııasyn qurý, qyzmetkerlerdi jetekshi halyqaralyq kompanııalarda tájirıbeden ótkizý sııaqty is-sharalar qoldaý taba almady. Sol sııaqty, hımııa ónerkásibin resýrstyq qamtamasyz etý jaǵy, ıaǵnı shıkizat ken oryndaryn barlaý jumystary da qoldaý tappady.
Osy jáıtterdi eskere kelip, biz bolashaqta prezıdenttik údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynda qarastyrylǵan barlyq is-sharalarǵa basymdyqty turǵyda qaraý oryndy dep sanaımyz. Olardyń báriniń de bútindeı alǵanda Memleket basshysy bekitken maqsatty ekonomıkalyq jetistikterge jetýge baǵyttalǵanyn túsiný qajet. Bul jerde taza “býhgalterlik” kózqaras bolýǵa tıis emes.
— ÚIIDB baǵdarlamalaryna qatysty bári túsinikti sııaqty. Al endi óńirlik damý baǵdarlamalarynyń jaǵdaıy qalaı bolyp jatyr?
—Búgingi tańda jergilikti atqarý organdary óńirlik baǵdarlamalardy ázirleýdi aıaqtap keledi. Bul baǵdarlamalarda óńirler ekonomıkasyn damytý perspektıvalarynyń bolashaǵy da, sheshýshi jobalardyń salalyq turǵyda mamandanýy da aıqyn kórinis tabýy tıis. О́ńirlik baǵdarlamalarda eńbek ónimdiligin arttyrýǵa, ınnovasııalardy qoldaýǵa, eksportty alǵa bastyrýǵa, tikeleı ınvestısııalardy tartýǵa, shaǵyn bıznesti qoldaýǵa baǵyttalǵan sharalardyń bári de ózara baılanystyrylýy kerek. Jáne osylardyń báriniń shıkizat resýrstarymen, qarjymen, ınfraqurylymmen qamtamasyz etilýi ıgi.
— Indýstrııalandyrý kartasyna engizilgen jobalardy júzege asyrý perspektıvasy qandaı? Olarǵa qalaısha qoldaý kórsetilmek?
— Búginde Indýstrııalandyrý kartasyna jalpy somasy 7,26 trıllıon teńge bolatyn 237 joba engizilgen. Onyń syrtynda 3 trıllıon teńgeden asatyn jetkilikti ázirlengen 88 perspektıvaly jobalar da bar. Memlekettik qoldaý sharalarynyń aıyrmashylyqtary da jobanyń aýqymyna baılanysty kórinis tapqan. Biz olardy úsh topqa bóldik.
Irileri – olar quny 300 mıllıon dollarǵa deıingi 39 joba. Olarǵa ár jobanyń naqty mindetterine baılanystyrylǵan memlekettik qoldaýdyń arnaıy paketi qoldanylatyn bolady.
Ortashalar – olar quny 20-dan 300 mıllıon dollarǵa deıingi jobalar. Munda jumys istep turǵan ónerkásip kásiporyndaryn modernızasııalaýǵa baǵyttalǵan, “О́nimdilik-2020” baǵdarlamasynda jáne ózge de eksport pen ınvestısııalardy qoldaý baǵdarlamalarynda jazylyp kórsetilgen memlekettik qoldaýdyń júıeli sharalary qoldanylady.
Jáne sońǵysy, shaǵyn jobalar toby. Oǵan quny 20 mıllıon dollarǵa deıingi jobalar engen. Olarǵa “Bıznestiń jol kartasy-2020” baǵdarlamasy sheńberinde qabyldanǵan qoldaý quraldary qoldanylady.
Sol sııaqty, usaq deńgeıdegi jobalarǵa da nazar aýdarý qajet. Olar negizinen ózderin ózderi jumyspen qamtyǵan turǵyndar sany kóp aýyldyq jerlerde júzege asyrylady. Onyń ózi ındýstrııalandyrý isiniń buqaralylyǵyn qamtamasyz etýge jaǵdaı jasaıdy. Bútindeı alǵanda jobalar boıynsha jumystardyń jaman júrip jatpaǵanyn atap ótý qajet, degenmen olar birinshi basshylardyń turaqty nazarynda turýy tıis. Aıtalyq, 12 jobany júzege asyrý merzimderiniń aýystyrylýy biz úshin kútpegen jáıt boldy. Qalaı degende de, baqylaý jasaýdyń mańyzy zor. Onyń ústine, ÚIIDB alǵash bastaý alǵan kezde-aq merzimderdiń keshiktirilgeni úshin árkimniń jeke basymen jaýap beretindigi aıtylǵan.
—Bul jobalar qarjymen qanshalyqty qamtamasyz etilgen?
—ÚIIDB-niń kóptegen jobalary búgingi kúni qarjylandyrý kózderimen tolyq qamtamasyz etilgen. Bul kóp jaǵdaıda Memleket basshysynyń shet memleketter (Fransııa, Germanııa, Italııa, Túrkııa, Qytaı) basshylarymen ýaǵdalastyqqa qol jetkizýiniń, Ulttyq qordyń, memlekettik holdıngterdiń múmkindikteriniń, qazaqstandyq iri kompanııalar men qarjy ınstı-týttarynda bastapqy kapıtal men resýrstardyń bolýynyń arqasynda júzege asyp otyr.
Sonymen birge el ekonomıkasyna shetel ınvestısııalaryn tartý áleýetiniń mol ekendigin, bul turǵyda múmkindikterdiń báriniń birdeı paıdalanylmaǵanyn da atap ótkim keledi. Aldyn-ala jasalǵan esepteýler ÚIIDB sheńberinde taıaýdaǵy tórt jyl ishinde ekonomıkanyń shıkizattyq emes sektoryna keminde 30 mıllıard dollar ınvestısııa tartýǵa bolatynyn kórsetip otyr. Ol úshin Almaty óńirlik qarjy ortalyǵynyń, ishki qor rynoktarynyń, ıslamdyq qarjylandyrýdyń, halyqaralyq qarjy ınstıtýttarynyń múmkindikteri men basqa da jaǵdaılardy belsendi paıdalaný qajet.
Árıne, shetel ınvestorlarymen jumys mańyzdy baǵyttardyń birinen sanalady. О́ıtkeni biz olardan qarjy kapıtalyn ǵana emes, sonymen qatar ozyq tehnologııalar, menedjmentter men brendter, ónim ótkizý rynoktaryn ala alamyz. Biz mundaı jumystardy júrgizdik jáne júrgize de beretin bolamyz. Máselen, Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi “Samuryq-Qazyna” qorymen, memlekettik organdarmen jáne “KAZNEX INVEST” eksport jáne ınvestısııalar jónindegi ulttyq agenttikpen birlesip álemniń 21 eliniń ınvestorlarymen tyǵyz jumystar júrgizip, 150-den astam ınvestısııalyq bastamalardy qarastyrýda.
— Siz osylar jetkilikti bolady dep oılaısyz ba?
— Biz syrtqy zaımdar rynogyndaǵy ahýalǵa syndarly baǵa bere otyryp, Qazaqstannyń tolyqqandy ınvestısııalyq habqa aınalýy úshin ınvestısııalar tartýǵa, bútindeı alǵanda elde ǵana emes, sonymen birge óńirler boıynsha da úzdik ınvestısııalyq ahýal týǵyzýǵa qalyptasqan júıeli jumystardyń ǵana kómegin tıgize alatynyn túsinemiz.
Osy maqsatpen biz ÚIIDB jobalaryna ınvestısııalar tartýdyń arnaıy baǵdarlamasyn ázirledik, ol Memkomıssııada qaraldy. Onda júıeli degen máselelerdiń bir shoǵyryn sheshý jáne osy negizde birqatar zańnamalyq aktilerge ınvestısııa máseleleri boıynsha ózgertýler engizý qarastyrylǵan.
Biraq qazirgi satyda birqatar ákimshilik-uıymdastyrýshylyq sharalar qabyldaýdyń da mańyzy zor. Atap aıtqanda, ınvestısııalyq “ombýdsmen” túrinde qyzmet isteıtin shetel ınvestısııalary jónindegi komıssııa qurý máselesi Úkimet deńgeıinde qaralýda. Onyń basty mindeti—memlekettik qyzmetshilerdiń óz jumystaryna degen kózqarastaryn túbirinen ózgertý. Memlekettik qyzmetshiniń ınvestorǵa qatysty “tártip saqshysy” emes ekenin túsinýdiń mańyzy zor. Shetel ınvestorlaryna degen sypaıy, oń nıetti kózqarasty áýejaıdaǵy shekara jáne keden qyzmetterinen bastap, belgili bir sheshimder shyǵarý isinde jaýapty mekemelerdiń bárindegi memlekettik qurylymdarda qalyptastyrý qajet.
Sol sııaqty, úkimetaralyq komıssııalar men Qazaqstannyń dıplomatııalyq ókildikteriniń de qyzmetteriniń belsendilikterin arttyra túsý qajet. Bul oraıda úkimetaralyq komıssııanyń ár múshesi—elshi, mınıstr, ákim, ulttyq holdıngter men kompanııalar basshylary úshin shetel ınvestısııalaryn tartýdyń maqsatty kórsetkishterin anyqtaý usynylady. Basqasha aıtqanda, munyń ózi jyl ishinde ol salaǵa nemese óńirge naqtyly qansha ınvestısııa tartýy tıis ekendigi jónindegi ózindik bir jospar ispetti bolmaq. Sondaı-aq árbir ákimdikte Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligimen úılesimdi túrde shetel ınvestorlarymen jumys jónindegi óńirlik ofıs qyzmetin atqaratyn qurylymdyq bólimsheler de bolýy kerek.
—Memleket basshysy Shyǵys Qazaqstan oblysynda ótken shekaralyq qyzmettestik jónindegi forýmda sóılegen sózinde ınnovasııalyq damýdyń el damýy úshin strategııalyq turǵyda qanshalyqty mańyzdy ekenin taǵy da atap kórsetti. Bul baǵytta naqtyly qandaı jumystar atqarylýda?
—Eń bastysy, biz negizgi úsh mindetti anyqtap aldyq. Bizdiń túsinýimizshe, ınvestısııa birtutas úsh mánge ıe. Birinshiden, ol ónerkásipti suranys pen ınnovasııalardy týyndatatyn negiz retinde tehnıkalyq modernızasııalaý. Ekinshiden, ol ózimizdiń ǵylymı jáne tehnologııalyq biliktiligimizdi ulǵaıtý. Úshinshiden, qolaıly ınvestısııalyq orta qurý, ıaǵnı zańnamalardan bastap ǵalymdardy, jańashyldardy, ónertapqyshtardy qoldaýdyń ınfraqurylymy men júıesin qurýǵa deıingi ınnovasııalyq ortany damytýdyń barlyq problemalaryn sheshý. Tek osyndaı kózqarastar arqyly ǵana ulttyq ınnovasııalyq júıege júıelilik pen keshendilik sıpat berýge bolady.
Bul baǵytta biz kóptegen jumystar atqardyq. Atap aıtqanda, bıyl tuńǵysh ret ǵylymı izdenister úshin kommersııalyq tartymdylyqqa ıe granttar baǵdarlamasy iske qosyldy. Respýblıkalyq bıýdjetten 1,7 mıllıard teńge bólindi. Búginde ǵalymdardan 350 tapsyrys túsip, olar qazirgi tańda ekonomıkalyq, ekologııalyq jáne tehnıkalyq saraptamalardan ótýde.
Tehnologııalar transferti jáne kásiporyndardy tehnologııalyq modernızasııalaýdyń yqpaldy mehanızmi retinde kóliktik máshıne jasaý jáne ken-metallýrgııa jabdyqtarynyń konstrýktorlyq bıýrosy quryldy. “Zıksto” zaýytymen birlesip hopper júk vagondaryn, perforatorlar shyǵarý jónindegi alǵashqy jobalar bastalyp ta ketti. Jyl sońyna deıin taǵy bireýi—munaı-gaz jabdyqtary jónindegi konstrýktorlyq bıýro jumysqa kirisetin bolady.
— Innovasııalyq baǵytta Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrliginen ózge memlekettik organdardyń belsendiligi qandaı dárejede?
— О́kinishke qaraı, ınnovasııalyq damýdyń memlekettik organdardyń, ákimderdiń, memlekettik kompanııalar basshylarynyń bárine birdeı kúndelikti qyzmettegi shynaıy basymdyqqa aınala almaǵanyn moıyndaýymyz qajet. Bizdiń paıymdaýymyzsha, ahýalǵa turaqty túrde monıtorıng júrgizilip otyrýy tıis. Innovasııalyq saıasatty júzege asyrýǵa qatysty “Ortalyq—sala–óńir” úlgisi boıynsha baqylaýdyń jalpylaı qamtıtyn júıesin qurý kerek.
О́ńir basshylary joǵary tehnologııaly ınnovasııalyq óndiristerdi óz qorǵaýlaryna alyp, olarǵa barynsha qolaıly rejimder týǵyzýy kerek. Árbir jańashyl, ónertapqysh bıliktiń erekshe yqylasyna bólenýi tıis. Onyń syrtynda ár óńirde, ár salada jáne árbir basym baǵyttar boıynsha ınnovasııalar ortalyqtaryn qurý múmkindikterin zertteýge kirisý kerek.
Búkil ádistemelik qoldaýdy, úderisterdi úılestirýdi, ınstıtýttyq kómekti bizdiń mınıstrlik usynatyn bolady. О́z kezeginde árbir memlekettik organ men ulttyq kompanııada ınnovasııa máseleleri úshin jaýap beretin basshynyń birinshi orynbasaryn belgileý qajet.
— Bıznes-ahýaldy jasqartý úshin naqty qandaı jumystar atqarylatyn bolady?
— Sońǵy jyldary shaǵyn jáne orta bızneske salyqtyq aýyrtpalyqtar dáıekti túrde tómendetilýde, ákimshilik kedergiler qysqartylýda. Biraq biz Keden odaǵynyń qurylýyna baılanysty bizdiń elimiz ben jekelegen óńirler arsynda salamatty básekelestiktiń kúsheıe túsetinin de túsinýge tıispiz. Ol degenińiz, bizdiń iskerlik ahýaldyń tartymdylyǵyn árbir krıterııler boıynsha tekserip, neǵurlym operatıvti, ıkemdi, beıtarap, tipti kreatıvti bolýymyz kerektigin bildiredi.
Prezıdent atap kórsetkendeı, kásipkerlik qyzmetti qylmystyq jaǵdaılardan aryltý da mańyzdy mindetterdiń biri bolyp tabylady. Ony kásipkerlik qyzmettegi quqyqtyq ortany jetildirý arqyly qamtamasyz etýge bolady. Eksportqa baǵyttalǵan, joǵary ónimdilikti, ınnovasııalyq kásiporyndardy barynsha qorǵaýǵa alý qajet, óıtkeni básekege qabiletti ekonomıkany qurýdyń “draıverleri” de dál solar bolyp tabylady. Sol sııaqty memlekettik basqarý organdarynyń kásipkerlik ortada paıda bolǵan problemalardan beıtarap qalmaı, olardy birlesip sheshý qajettiligin túsinýi de asa mańyzdy.
—Úkimet otyrysynda sóılegen sózińizde siz údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn júzege asyrýdyń tıimdiligin arttyrý jónindegi birqatar keńesterdi ortaǵa saldyńyz. Solar týraly egjeı-tegjeıli aıtyp bermeısiz be?
—Bizdiń pikirimizshe, memlekettik organdar jumysynyń tıimdiligin arttyryp, Memleket basshysy 2020 jylǵa deıingi kezeńge alǵa qoıǵan mindetterdi sheshý úshin bıliktiń barlyq tarmaqtaryn qaıta quryp, kúsh-jigerdi shoǵyrlandyrý qajet.
ÚIIDB sheshetin mindetter aýqymdy da kóp deńgeıli. Jobany júzege asyrý qajetti zańdardy qabyldaýdan bastalyp, jekelegen kásiporyndardyń naqty problemalaryn sheshýmen aıaqtalady. Qandaı da bir baıaýlaýshylyq, eń bir kishkenteı degen máseleniń ózin ýaqytynan keshiktirip sheshý tizbekti reaksııa týyndatady, al onyń artynda baǵdarlamanyń strategııalyq maqsattarynyń oryndalmaı qalý qaýpi tur. Qazirgi tańda ózara baılanysqan myńdaǵan is-sharalardy eskerip otyratyn basqarýdyń zamanaýı ádis-tásilderi qajet. Sondyqtan da arnaıy organ–Indýstrııalandyrýdy basqarý ortalyǵyn qurý usynylyp otyr. Onyń basty maqsaty—baǵdarlamalar men jobalardyń júzege asyrylýynyń barlyq satylarda da tıimdi oryndalýyna baqylaý ornatý.
— Úkimet otyrysynda Premer-Mınıstr Kárim Másimov ındýstrııalyq saıasatty ulttyq ıdeıa deńgeıine deıin kóterý qajet degen másele kóterdi. ÚIIDB-ni júzege asyrý jónindegi áriptesterińiz buǵan qalaı qaraıdy?
— Sál burynyraq, Premer-Mınıstrdiń tapsyrmasy boıynsha Prezıdent Ákimshiligimen jáne “Nur Otan” HDP-men konsýltasııalar ótkizildi.
Jobalarmen jáne ınvestorlarmen jumystaǵy bizdiń olarmen ózara baılanystarymyz jaqsy sıpatqa ıe. Atap aıtqanda, “Nur Otan” HDP-men baǵdarlamany jarııalaý men túsindirýde kómek kórsetiletindigi týraly kelisimge keldik. Partııa ókilderi ÚIIDB-niń maqsattary men mindetteri týraly aqparattardy árbir úıge, eldiń árbir turǵynyna deıin jetkizýge nıetti. Biz ındýstrııalandyrýdyń kezekti nasıhattyq naýqan emes ekenin, onyń shyndap qolǵa alynǵan jáne toqtaýsyz atqarylatyn is ekenin árkimge de jetkizýge tıispiz.
—Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Seıfolla ShAIYNǴAZY.
Ulttyq kitaphanada Joltaı Álmashulynyń jańa kitaptary tanystyryldy
Qoǵam • Búgin, 15:43
Frıstaıl-mogýl: Pavel Kolmakov Olımpıadada 1/8 fınalǵa deıin jetti
Olımpıada • Búgin, 15:35
О́skemende aýanyń lastanýyna baılanysty oqýshylar qashyqtan oqıdy
Aımaqtar • Búgin, 14:36
Belgili ınjener – Dinmuhamed Qonaevtyń týysy Altaı Qadyrjanov dúnıeden ótti
Oqıǵa • Búgin, 14:23
Almaty oblysynda bes kóliktiń qatysýymen jappaı jol apaty boldy
Oqıǵa • Búgin, 13:45
Astanada LRT aıaldamasynan órt shyqty
Oqıǵa • Búgin, 13:14
European Open: Esmıgýl Kýıýlova el qorjynyna kúmis júlde saldy
Sport • Búgin, 12:15
Olımpıada-2026: Short-trekshi Olga Tıhonova 1000 metr qashyqtyqta óner kórsetti
Olımpıada • Búgin, 11:50
Elimizdiń on qalasynda aýa sapasy nasharlaıdy
Aýa raıy • Búgin, 11:15
Olımpıada-2026: 15 aqpanda el namysyn kimder qorǵaıdy?
Olımpıada • Búgin, 10:27
Prezıdent Aleksandr Výchıchti Serbııanyń Memlekettilik kúnimen quttyqtady
Prezıdent • Búgin, 10:10
15 aqpandaǵy valıýta baǵamy jarııalandy
Qarjy • Búgin, 09:50
Eldegi qaı joldar ashyq, qaısysy jabyq?
Aýa raıy • Búgin, 09:23
Shańǵymen tuǵyrdan sekirýshi Ilıa Mızernyh 2026 jylǵy Olımpıada oıyndarynda úzdik nátıje kórsetti
Olımpıada • Búgin, 00:45
Konkımen júgirýden Evgenıı Koshkın TOP-10 sportshynyń qataryna kirdi
Olımpıada • Keshe