Tájiktiń taýlaryna tuman tústi

Tájikstannyń Eýropadaǵy qaýip­siz­dik jáne yntymaqtastyq uıymynyń (EQYU) jaýap­kershilik aýmaǵyna kiretini bel­gili. Sondyqtan bıylǵy jeltoqsannyń ba­synda Astanada ótetin EQYU Sammı­tin­de Tájikstan máselesiniń de qaralatyny týraly burynnan aıtylyp júr edi. Sońǵy kezderi sol uıǵarymnyń beker emes ekenin bil­diretin oqys oqıǵalar bul elde tym kó­beıip ketti. Al taıaýda túrmeden qashqan top­ty izdeýge shyqqan áskerılerdi belgisiz bireýlerdiń Garm shatqalynda kútpegen jerden atqylap, 40 jaýyngerdi opat etýi Tájikstandaǵy ishki shıelenistiń belgili bir deńgeıge deıin ýshyǵyp ketkenin ańǵartty. Jalpy, “tájik problemasy” taýly ólke­degi respýblıka halqy egemendik alǵaly aralyqtan beri jibi úzilmeı jalǵasyp kele jatyr. Munda 1990 jyldardyń basynda bılik pen jańa paıda bolǵan oppozısııa arasynda shıelenisken teketires keń óris aldy. Osy tusta elde kóshbastaýshy tulǵanyń bolmaýy men din aralyq qaıshylyq saldary­nan halyq birigýdiń ornyna eki daıǵa bólinip, bir-birimen jaýlasyp ketti. Bul qarama-qar­sylyq aldymen ıslam týy astyna birikken oń­tústik ókilderi men qyzyl týdy jelbiret­ken lenınabadtyq turǵyndar arasynda kóter­ildi. Keıin azamat soǵysyna aınalyp, alasapyranǵa ulasyp ketken qaqtyǵysta bir din­niń bir tarmaǵyn ustanǵan, bir etnostyq toptaǵy adamdar tosqaýyldyń eki qapta­lynda bir-birine qarsy turǵan eki toptyń quramynan bir-aq shyqty... Ýaqyt óte kele munyń bári qalypqa tús­kendeı bolyp edi. Degenmen, sońǵy kezderi kóńilge kúdik shaqyratyn ártúrli oqıǵalar shań berip qalyp júr. Osyǵan oraı kóptegen saıası sholýshylar men sarapshylar Dýshanbe taıaý aralyqta eldegi turaqsyzdyqty qalpyna keltire almaıtyn bolsa, onda munyń sońy Aýǵanstan, Tájikstan jáne Qyrǵyzstannyń ońtústigi bolyp bir sheńberdi qurap, Ortalyq Azııa aýmaǵyndaǵy osy úsh memleket problemalarynyń bir-birine ushtasyp ketýine ulasatyndaı kóredi. Al tamyzdyń aıaǵy men qyrkúıektiń basynda oryn alǵan oqys oqıǵalar qaterdiń shynymen erneýinen asyp tógile bastaǵanyn aıǵaqtasa kerek. Aptyqqan “Ashý arany” Tamyzdyń 20-sy kúni memlekettik tóń­keris jasaýǵa, konstıtýsııalyq qurylymdy qulatýǵa, qylmyskerler qaýymdastyǵyn qu­rýǵa jáne otanyn satýǵa áreket jasaǵandary úshin ártúrli uzaq merzimderge sottalǵan 25 adam tájik ádilet mınıstrligi tergeý oqshaý­laý ornynan (SIZO) qashyp shyqty. Osy kez­ge deıin bul jerdegi qulyp astynan álde­kimderdiń syrtqa shyǵýy múlde múmkin emes­teı kórinetin. Buqaralyq aqparat quraldary buǵan jol bergen eki túrli boljamdy qaras­tyryp otyr. Olardyń birinshisi túrme qyz­met­kerleriniń kádimgi jaýapsyzdyǵy men qam­syzdyǵy bolsa, ekinshisi olardyń saty­lýyna baryp saıady. Sonymen qatar, tutqyn­daǵylardyń qashýyna ishtegilerdiń ózderi ádeıi muryndyq bolǵany jóninde de kúshti kúdik bar. О́z kezeginde qashqyndardyń jo­ǵal­tatyn da eshteńesi qalmaǵan sııaqty. Al bar-joǵy úsh qyzmetkerdiń kúzetýindegi oqshaýlandyrylǵan tergeý baspanasynda aıaq astynan kóp mólsherde qarý-jaraq pen áske­rı kıim-keshektiń paıda bola salýy da biraz jáıtten habar berse kerek. Sondyqtan Tá­jik­stan ulttyq qaýipsizdik komıteti basshy­lyǵynyń shuǵyl otstavkaǵa jiberilýiniń ózi keshigip jasalǵan qadam sekildi kórinedi. Qazirgi kúnderi búkil Tájik­standa qashaq qylmyskerlerdi izdestirý jumys­tary júrip jatyr. Qyrkúıektiń 6-sy kúni “Jahonnamo” telearnasy qash­qyn­dar­dyń biri – prezıdent ula­nynyń burynǵy bastyǵy Gafýr Mırzoevtiń týǵan baýyry Abdý­rasýldyń ustalǵany jó­nin­de ha­barlady. Qaýipsizdik kúsh­teri sodan bir kún ǵana buryn kezinde Gýan­tanamoda otyryp kel­gen, tájik soty 23 jylǵa sot­taǵan bir qash­qyndy qolǵa túsir­gen. Tergeý organ­dary ony qa­shý­dy uıymdas­tyrýshy dep tanýda. Buǵan deıin buqaralyq aqparat quraldary bette­rinde taǵy eki qashqynnyń ustalǵany týraly jazylyp edi, biraq ony kelesi kúni-aq Ishki ister mınıstrliginiń baspasóz qyzmeti joqqa shyǵardy. Budan keıin Núrekte jappaı tártip bu­zý­shylyq oryn aldy. Ol birneshe dúkendi to­na­dy degen aıyp boıynsha bes jigitke úkim shyqqan boıda qaýyrt toptasqan jıyn túrinde bastaldy. Jergilikti jurt olarǵa berilgen jaza merzimin jónsiz kóp, aıyptaý ne­giziniń solqyldaq ekendigine narazylyq bil­dirdi. Bir kezde kóshe boılap óre shapqan ashýly top jolaı kezdesken máshınelerdi aýda­ryp tastap, memlekettik mekemelerdiń te­rezelerin qıratýǵa kóshti. Sosyn beı­bas­taqtyq áreketterdiń aldyn alý úshin Dýshan­be men Qorǵantóbeden áskerı kúshter shaqyryldy. Al qyrkúıektiń 3-i kúni jankeshti-lań­kesterdiń Hýdjand aımaqtyq uıymdasqan qylmysqa qarsy basqarmasyna shabýyl ja­saýy el ishin tipti dúrliktirip jiberdi. Kýá­lardyń aıtýynsha, qyzmettik máshınelerdiń aýladan shyǵyp jatqan sátinde qaqpanyń ashyq qalǵanyn paıdalanǵan sodyrlar kólikterimen ishke basyp kiredi. Barynsha qatty jyldamdyqpen kelgen olar aýlada turǵan máshınege baryp soǵady. Sol soq­qydan ishi jarylǵysh zattarǵa toly GAZ-24 “Volga” avtokóligi birden jarylyp ketedi. Artynsha aýladaǵy mılısııa máshınesi de jarylyp, otqa oranady. Ázirge eshkim bul teraktini óz jaýapkershilikterine ala qoıǵan joq. Degenmen, arada eki saǵat ótpeı-aq áskerı vedomstvo ishindegi ózderiniń kim ekendikterin bildirgisi kelmegen derek kózderi “jankeshtiler japsarlas jatqan elderde júrgen О́zbekstan Islam qozǵalysy men “Ál-Kaıda” jattyǵý lagerlerinde daıyndyq sapynan ótken eken” degen tujyrymdy taratyp úlgerdi. Osyǵan baılanysty sóılegen sózinde Tájikstan prezıdenti Emomalı Rahmon tájikter 90-jyldardyń qatal sabaǵyn umytpaýy kerek ekenin qaıta-qaıta qadap turyp aıtty. Elde azamat soǵysy órshigen sol ýaqyttan beri de arada jıyrma jyldaı ýaqyt ótipti, bul aralyqta sol soǵysty kórmegen tutas bir urpaq ósip shyqty. Máskeýde shyǵatyn “Vremıa novosteı” gazetiniń sholýshysy Arkadıı Dýbnovtyń pikirinshe, Hýdjantta oryn alǵan terakt quramynda azamat soǵysy jyldarynda bir-birimen qyrylysqan burynǵy oppozısııa men Halyq maıdany sodyrlary da, keıin ósip-jetilgen jas tájikter ókilderi de bar qarsylyq qozǵalysynyń kóterilip kele jatqanyn baıqatady. Osy jarylystar arqyly olar ózderiniń Dýshanbe SIZO-synan qashyp shyqqan qashqyndarmen birge ekendikterin bildirip otyr. Bul tujyrymdy basqa da basylymdar negizinen qoldaıdy. Tájik bıligi osy kúnderi elde “shamadan tys ıslamdaný úderisi júrip jatqanynan” qatty kidi alatyn sııaqty. Ásirese, olar resmı emes joldarmen shetelderdegi dinı ortalyqtarǵa baryp, “dinı ekstremızm men lańkestik uryǵyn boılaryna ege bastaǵan” tájik jastarynyń kóbeıip bara jatqanyna aıryqsha alańdaıdy. Sondyqtan prezıdent E.Rahmon jaqynda sóılegen sózinde din jolyndaǵy áıelderdi hıdjab kımeýge, moldalardy ýaǵyz aıtqanda birjaqty ketip qalmaýǵa shaqyrdy. Ol, sonymen qatar, ata-analardy shetelderde júrgen balalaryn tezdetip elge qaıtarýǵa kúsh salýlaryn ótine otyryp, “eger qaıtara almasaq, olar otanyn satatyn opasyzdar bolyp shyǵatynyn” málimdedi. Osynyń ózinen áldeqandaı astarly qaýiptiń izi baıqalady. Bul rette tájik bıligi О́zbekstan Islam qozǵalysynan basqa “Ja­maat tablıǵı” radıkaldy uıymy múshele­ri­men de kúres júrgizip jatyr. Qa­zir­ge deıin bul qozǵalystyń birneshe júz jaqtastary abaqtyǵa jabylyp úlgerdi. Keıbir má­limetterge qara­ǵan­da, qozǵalys músheleriniń sany 5-6 myńǵa shamalas adam bolyp qala­tyn sııaqty. Bıliktiń qatań baqy­laýynda turǵan “Ál-baıat” (“Ant”) qozǵalysy men Is­lam jańǵyrýynyń “Hızb-ýt Tahrır” par­tııasy quram­darynda da osy quralyptas adam bar eken. Mundaǵy “Ál-baıattyń” lı­deri Soǵdy oblysyndaǵy meshitter­diń biriniń 2004 jyly sottalǵan ımamy kórinedi. Osy kezde bılik “Hanafııany” Tájikstandaǵy resmı aǵymdardyń biri ekenin moıyndaı otyryp, kelesi aǵym – “Salafııaǵa” tyıym saldy. Elde bulardan basqa ısmaılıtter aǵymy taǵy bar. Osyndaı birin-biri moıyndamaı­tyn alýan túrli aǵymdardyń etek alýy mundaǵy tirshiliktiń qalypty qalpynda júrýine kedergi keltirip otyr. Kóleńkeli tustardyń kesiri Taıaýda “Mıllat” gazetiniń betteri men “Azat­tyq” radıosynda sóılegen burynǵy birinshi vıse-premer, qazirgi parlament joǵarǵy palatasynyń múshesi Akbar Týrad­jonzoda naǵyz sensasııany jurtqa jarııa­lap jiberdi. Parlamentke Islam jańǵyrý partııasy atynan saılanǵan ol ózi shyqqan Hýdjant qalasynda oryn alǵan teraktige baılanysty oılaryn tarqatyp aıta kelip: “Uıymdasqan qylmysqa qarsy basqarma ondaǵy qyzmetkerlerdiń óz ókilettikterin jıi shamadan artyq paıdalanatyndyǵymen, ruq­sat etilmeıtin sharalardy qoldanatyn­dy­ǵy­men belgili” ekenine, “tájik sotynyń ja­za­laýshy baǵyt ustanyp otyrǵanyna” aı­ryqsha nazar aýdardy. Mundaǵy oqıǵanyń mazmuny mynadaı. Budan bir jyldan sál astam ýaqyt buryn tótenshe jaǵdaılar jónindegi mınıstrliktiń burynǵy ofıseri Nemat Azızov bastaǵan qa­raq­shylar toby Safedkoh degen jerde áske­rı beketke shabýyl jasaıdy. Resmı boljam­ǵa sáıkes, osy jerde atys kezinde oqqa ush­qan burynǵy tótenshe jaǵdaılar mınıstri, odan burynǵy tájik birikken oppozısııa­synyń qolbasshysy general Mırzo Zıeev ta bolady. Shabýylǵa qatysqandardyń 36-sy qoldaryna birinshi ret qarý alyp tur­ǵan­dyq­tan, buǵan deıin eshkimdi óltirmegen­dik­ten, qamaýdan bosatylady. Biraq keıin qaı­ta­dan qamaýǵa alynyp, bári sottalyp ketedi. Olar­dyń arasynda burynǵy mınıstrdiń eki uly da bolady. Qazir olar qashyp júr. Parla­mentarııdiń aıtýynsha, “bulardy tóńkeris jasaýǵa qatysty dep emes, zańsyz qarý alyp júrgenderi úshin sottaý kerek edi”, “bul ji­git­ter “tóńkeris” degen sózdiń óziniń maǵynasyn tolyq túsinbeıdi, tek ákeleri áldenege narazy bolyp, qolyna qarý alǵan, al balalary onyń janynan tabyl­ǵan”. “Bularǵa sonshalyqty kóp merzimdi jaza berip qajeti ne edi?”, degen suraq tastaıdy A.Týradjonzoda osyǵan oraı. Byltyr osy halyq qalaýlysy prezıdent­tiń qazirgi kúnderi qylmystyq jazalaryn ótep jatqan burynǵy birqatar seriktesterin saıası qylmyskerler retinde atap ótip, olar­ǵa baılanysty salynǵan jarııasyz tyıym­dardy azdap alǵandaı boldy. Bul joly ol áńgimeni otanyn satqany, qaraqshylyǵy, qyzmet babyn paıdalanǵany úshin 15 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylǵan ishki ister mı­nıstrliginiń burynǵy basshysy Iаkýbjon Salımovqa, qarýly tóńkeris daıyndaǵany úshin ómirlik jazaǵa kesilgen Gafýr Mır­zoevqa jáne lańkestik, qaraqshylyq áreket­teri, memleket qarjysyn talan-tarajǵa salǵany, bılikti shekten tys paıdalanǵany, zańsyz oqqaǵarlar ustaǵany úshin 23 jyl ar­qalaǵan oppozısııalyq demokratııalyq partııanyń tóraǵasy Mahmýdrýzı Iskanda­rov­qa qatysty qozǵady. Bulardyń sońǵysy 2006 jyly muǵajyrlyqtan otanyna ora­lyp, eldegi saıası ómirge aralasqysy kele­tinin málimdegeni sol edi, Máskeý túbindegi Koro­lev qalasynda turǵan jerinen zama­tynda joq bolyp ketti. Arada apta ótkende, ol Tájik­stan qaýipsizdik mınıstrliginiń tergeý oqshaýlaǵyshynan bir-aq tabyldy. 2007 jyldyń maýsym aıynda Tájikstan joǵarǵy sotynyń ǵımaratynda terakt oryn aldy. Keıin anyqtalǵandaı, munda jaryl­ǵysh qondyrǵyny ózbek arnaýly qyzmet organdary jumsaǵan tájik azamaty qoıypty. Ony osyǵan kóndirýge Halyq maıdany ko­mandırleriniń biri Bobosýhbon Mırzoev ara­lasypty. Jalpy, osy 2007 jyl Salımov­tyń, Mırzoev pen Iskandarovtyń sottalýy­na bildirilgen qarsylyq retindegi jarylys­tar­ǵa toly jyl bolǵan. Keıbir derekterge qaraǵanda, Dýshanbede úsh ret búlik kótergen polkovnık Mahmýd Hýdaı­berdyev qazir О́z­bek­standa jasyrynyp júr degen sybys bar. Tájik prezıdentiniń jeke jaýy bolyp sana­latyn ol Hýdjanttaǵy bas kóterýdi uıym­dastyrypty. Sóziniń túıininde depýtat Akbar Týrad­jonzoda: “Bul 25 adam óz betterimen eshqan­daı qaýip týǵyza almaıdy, – dep atap kórsetedi. – Jaǵdaıdy ýshyqtyrýǵa kúshteri jet­peıdi. Olardyń arasynda halyqty sońy­na erte alatyn belgili tulǵalar joq. Eger syrttarynda kómek kórsetetin áldeqandaı shet memleket turǵan bolsa, onda Tájikstan úshin bul shynynda qaýipti nárse”. Al saıası sheshimder ınstıtýtynyń keńesshisi Alek­sandr Knıazev budan basqasha kózqarasta. Ol О́zbekstan Islam qozǵalysynyń Tájikstan­daǵy áreketterge tikeleı qatysy bolýyn áste joqqa shyǵarmaıdy. Osy kezde “Talıban” sodyrlarymen birge, О́zbekstan Islam qoz­ǵa­lysynyń jaýyngerleri de tájik shekara­syn­daǵy aımaqta belsendi qımyl kórsete bastady. Soltústiktegi ahýal da tynysh bolmaı tur. Munda bılikti Isfaradaǵy О́zbekstan Islam qozǵalysynyń uıasy alańdatady. Onyń Hýdjant mańynda ornalasýy Soǵdy oblysy ortalyǵyn mazasyz halge túsirýge jetip jatyr. Birinshiden, eldiń teristik bó­liginde turatyn halqynyń aıtarlyqtaı aýqymyn ózbekter quraıtyn bolǵandyqtan, keıin “Osh oqıǵalarynyń” izimen separatızm qaýpiniń týýy ýaqyttyń ǵana úlesi bolyp qa­lýy kádik. Ekinshiden, qazirgi bılikke eldegi aımaqshyldyq bólinýshilikti toqtatý múmkin bolmaı otyr. Birqatar tájik sarapshylary muny “Tájikstandaǵy Ahıll ókshesi” dep atap júr. Osy bólinýshilik eldiń basyn biriktirýge úlken kedergi keltirýde. Máselen, hýdjanttyqtar tobynyń lıderi Abdýmalık Abdýlladjanov qazir AQSh-ta turyp-aq mun­daǵy tirlikke qatty aralasady. Jalpy, Hýd­jant qalasynyń ózi tájik qojalarynyń ne­gizgi mekeni ekenin eske alsaq, Abdýmalık akanyń bul eldegi osy tektik top músheleriniń de kósh­basshysy bolyp tabylatynyn da aıtýy­myz kerek. Ol 1992-1993 jyldary Tájikstan úkimetin basqarǵan. Al óziniń týǵan atasy 1922 jyly keńes ókimetinen qashyp ketip, Saýd Arabııasyna barǵan belgili ımam, ǵalym kisi bolypty. Sol jaqta ilimi arqyly eń joǵary dárejege jetip, korol Abdýlazızdiń keńesshiligine deıin kóterilipti. Búginde odan taraǵan urpaq Saýd Arabııasy, Kýveıt, Sı­rııa, Egıpet jáne Anglııa sııaqty memleket­terde isteri sátti júrip jatqan belgili ká­sipkerler kórinedi. Al osy Abdýlladja­nov­tyń týǵan inisi 1996 jylǵy sáýirde memleket basshysynyń ómirine qastandyq jasaýdy uıymdastyrǵany úshin ólim jazasyna kesi­lip, artynsha úkim oryndalǵan edi. Bir jyl ótkennen keıin eks-premerdiń ózine de tap osyndaı aıyp taǵyldy. Bul kezderi Tájik­stannyń Reseı Federasııa­syndaǵy elshisi bolyp qyzmet etetin ol elge qaıtpaı qaldy. Osynda biraz júrgen soń, bolashaǵyn oılap, muhıttyń arǵy jaǵyna asty... Taǵy da “Vremıa novosteı” gazetiniń pikirine súıensek, ol bılikke ókpeleri qara qazandaı tájikterdiń Hýdjanttaǵy bir ǵana teraktimen shektelip qalmaıtynyn paıym­daıdy. Budan bólek, qazir klan ishinde de jikke bólinýshilik júrip jatyr. Aıtalyq, memleket basshysy kiretin Kýlıab klany óz ishinde bir-birimen qatty básekege túsetin dangarlyq, baldjýandyq jáne parharlyq bolyp bólinedi. Olardyń árbiri jiliktiń maıly basyn ózderi ustaýǵa umtylady. Par­lament depýtaty A.Týradjonzodanyń oıyn­sha, osynyń bári, aınalyp kelgende, tek joǵarydaǵy bir kisiniń tapsyrmasyn ǵana oryndap úırenip qalǵan sheneýnikterdiń ekonomıkalyq vedomstvo jumysyn alańsyz aqsatýyna jetkizedi. Basynda birqatar tájik sarapshylary Hýdjanttaǵy jarylystan sheteldikterdiń izin izdegen-di. Alaıda, jaqynda oǵan jaýap­ker­shilikti jurtqa baıaǵydan aty belgili “Jamaat Ansarýllah” lańkestik uıymy óz moınyna aldy. Sonda da bolsa, Tájikstan­daǵy bılik bu­ǵan kúmán keltirip, ol oqıǵanyń oıran­shysy retinde О́zbekstan Islam qozǵalysyn ataıdy. Ras, bılik bul tirlikten jergilikti tá­jik ıslamısteri – Islam jańǵyrý partııa­sy múshelerin tys qaldyryp otyrǵan joq. Qalaı degende de, Tájikstan taýlary­nyń ba­syna túsken tumandy seıiltken lázim. Áıt­pe­se ol kúlli aımaqtyń tynyshyn alatyny anyq. Serik PIRNAZAR.