Qazaqstan maqsaty – álemdik qaýipsizdik qoǵamdastyǵyn qurý

О́tken senbide BUU Bas Assambleıasy 65-shi sessııasynyń jumysy ári qaraı jalǵasty. Sessııa bastalǵaly beri qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń joldary qarastyrylyp jatqan bul kúngi jalpysaıası pikirsaıysta Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev sóz sóılep, qatysýshylar nazaryn birqatar ózekti máselelerge aýdardy. Qyryq jylǵa jýyq qazaq jerin asa aýyr zardaptarǵa soqtyrǵan Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn álem jurtshylyǵy jaqsy biledi. Qanat Saýdabaev sózin osydan bastady. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev 1991 jyldyń 29 tamyzynda óz Jarlyǵymen álem­degi iri ıadrolyq synaq polıgo­nyn máńgilikke japty, dedi Qa­zaq­stan syrtqy saıasat vedomstvosy­nyń basshysy. BUU Bas Assam­bleıa­synyń ótken sessııasynda Qazaq­stan Prezı­dentiniń bastamasymen BUU Bas Assambleıasy 29  tamyzdy Iаdrolyq synaqqa qarsy halyqara­l­yq is-qımyl kúni dep jarııalaý týraly qarar qabyldady. Bul qujat Uıymǵa múshe elder tarapynan biraýyzdan qoldaý tapty. О́tken jyldyń sáýirinde BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn Qazaq­stanǵa saparmen kelgen bolatyn. Memlekettik hatshynyń atap ótke­nindeı, Bas hatshy saparyn bu­ryn­ǵy Semeı ıadrolyq polıgony­nan bas­taǵan bolatyn. Ol Semeı polı­gonynan “Graýnd Zero” arqyly álemdik qoǵamdastyqqa ıadrolyq qaterden arylyp, beıbitshilikke qol jetkizý úshin kúsh biriktirýge shaqyrdy. Iаdrolyq synaqtyń asa aýyr zardaptaryn  basynan ót­ker­gen Qazaqstan halqy úshin ıadrolyq qaterden tolyqtaı arylý erekshe mańyzdy bolyp tabylady. Semeı polıgonynda 40 jyl ishinde 490 ıadrolyq jarylys jasaldy. Odan 1,5 mıllıonnan astam adam zardap shekti, Germa­nııanyń aýmaǵyna teń Qazaqstan dalasy búlindi, ekolo­gııa­ǵa orasan zor mólsherde zııan keldi. Búginde birqatar memleketter Iаdrolyq synaqqa jappaı tyıym salý týraly shartqa áli qol qoıǵan joq. Memlekettik hatshy – Syrt­qy ister mınıstri osyǵan baıla­nys­ty elderdi atalǵan shartqa qol qoıýǵa jáne ony ratıfıkasııa­laýǵa shaqyrdy. Eger shart kúshine enetin bolsa, asa mańyzdy qujat – Iаdro­lyq qarýdy taratpaý tý­ra­ly shart­ty júzege asyra bastaýǵa jol ashylar edi. Qazaqstan syrtqy saıasat ve­domstvosynyń basshysy qazirgi kezdegi mańyzdy máseleniń biri – ıadrolyq derjavalardyń ózge elder­diń qaýipsizdigine kepildik berý jaıyna da toqtalyp ótti. Iаdrolyq  derjavalardyń ıadrolyq qarýy joq memleketterdiń qaýip­sizdigine kepildik berýdi quqyqtyq negizde mindetteıtin halyqaralyq qujatty daıyndaýǵa kirisý erekshe mańyzdy dep esepteımiz, dedi Qanat Saýda­baev osy týraly. Osyndaı kepildik qana jekelegen memleketterdiń óz qaýipsizdikteri úshin ıadrolyq qarýǵa ıe bolý umtylysyn týdyrmas edi. Memlekettik hatshy – Syrtqy ister mınıstri budan keıin Qazaq­stan Prezıdenti Nursultan Nazar­baevtyń Jalpyǵa ortaq ıadrosyz álem deklarasııasyn daıyndaý jónindegi bastamasynyń ózekti­li­gin ortaǵa saldy. Qanat Saýda­baevtyń atap ótkenindeı, ıadrosyz jańa aı­maq qurý, onyń ishinde Taıaý Shy­ǵysta ıadrosyz álem qurýǵa qol jetkizýge jasalǵan taǵy bir qadam bolyp tabylady. Bul baǵyt osy óńirdegi kórshiles elder arasynda senimdilik uıalatyp, uzaq jyldardan beri qyzýy basylmaǵan óńirdegi jaǵdaıdy ózgertýge negiz qalaıdy. Osy bıik minberden Qazaqstan Pre­zıdenti Nursultan Nazar­baev­tyń Jalpyǵa ortaq ıadrosyz álem deklarasııasyn daıyndaý jónindegi bastamasy asa mańyzdy ekenin taǵy bir atap ótpekpin, dedi Qanat Saýdabaev. Qazaqstan Prezıdenti­niń bul bacta­masy barlyq memle­ketterdi ıadrosyz álem qurý jolymen júrýge bastar edi. Qanat Saýdabaev, sondaı-aq ıadrolyq energetıkany beıbit maq­satta paıdalanýǵa baılanysty oı­yn da bildirdi. Onyń atap ótýinshe, Qazaqstan Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa múshe árbir memlekettiń ıadrolyq energetıkany beıbit maqsatta damytý ustanym­da­ryn qoldaıdy. Biraq ol MAGATE-niń barlyq talaptaryn saqtaý jáne ony qatań baqylaý arqyly júzege asyrylýy qajet. Qazaqstan álemde iri ýran óndirýshi el bolyp taby­lady. Son­dyqtan óz aýmaǵynda MAGATE aıasynda Halyqaralyq ıadrolyq otyn bankin ornalas­ty­rýǵa jáne ony saqtaýdyń qaýip­siz­digin óz mindetine alýǵa daıyn. Ústimizdegi jyldyń jeltoq­sa­nynda EQYU Sammıtiniń Asta­na­da ótetininen álemdik qoǵamdastyq jaqsy habardar. Joǵary deńgeı­degi osy jıyn 11 jyl úzilisten keıin qaıta jalǵasyn tapqaly otyr. Astana Sammıti eýrat­lan­tıkalyq jáne eýrazııalyq keńis­tik­tegi EQYU-ǵa qatysýshy mem­leket­ter­diń qaýipsizdikti qamtama­syz etý sharalaryn nyǵaıtýǵa yqpal etetini anyq. Qanat Saýdabaev osylardy aıta kelip, Aýǵanstan men Qyr­ǵyz­standaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa arnaıy toqtaldy. Osyǵan baılanysty EQYU-nyń aldaǵy Sammıtinde Aýǵan­stan­­dy turaqtandyrý jáne áleýmettik-ekonomıkalyq ońaltý máseleleri óńirlik, sondaı-aq jahandyq qaýip­sizdikti qamtamasyz etýdiń mańyz­dysy retinde qaras­tyrylady, dedi Qanat Saýdabaev. Aýǵan proble­ma­sy ásker kúshimen sheshilmeıtinin ýaqyt kórsetti. Al Qazaqstan Aýǵan­stannyń soǵystan keıingi da­mýyna, beıimdelýine halyqaralyq qoǵamdastyqtyń kúsh jumyldy­rýyn qoldaıdy. Osyǵan oraı Pre­zıdent Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen 1000 aýǵan azamatyn medısınalyq, aýyl sharýashylyǵy, qurylys mamandyqtary boıynsha Qazaq­stannyń oqý oryndarynda daı­yndaý baǵdarlamasy júzege asyryla bastady. Osy maqsatqa bizdiń tarapymyzdan 50 mıllıon AQSh dollary bólindi. Sheshenniń toqtalyp ótke­nin­deı, búginde Qyrǵyzstan saıası te­reń daǵdarysqa tap bolyp otyr. Ol Ortalyq Azııa óńirine ǵana emes, odan tysqary jerlerge de keri áserin tıgizýi múmkin. Astana Sam­mı­tinde BUU-nyń, EQYU-nyń, basqa da kóp tarapty qury­lym­dar­dyń zor múmkindikterin paıdalaný arqyly Qyrǵyzstandy ońaltýdyń biregeı mehanızmin qarastyrý qa­jet. Memlekettik hatshy – Syrtqy ister mınıstri sondaı-aq lańkestik pen esirtki trafıgine qarsy kúreste Antı­terrorlyq konvensııanyń jáne BUU Qaýipsizdik Keńesiniń qa­raryn Qazaqstan  erekshe nazar­da ustap kele jatqanyn, Halyq­ara­lyq lańkestikpen kúres jónindegi konvensııanyń tezirek qabyldaný­yn qalaıtynyn atap ótti. Esirtkiniń zańsyz aınaly­mymen kúres – Qazaqstannyń negizgi basymdyqtarynyń biri. Sondyqtan da elimiz Astanada ornalasqan Esirt­ki quraldarynyń zańsyz aına­lymymen, psıhotrop­tyq zattar jáne onyń prekýr­sor­larymen kú­res jónindegi orta­azııalyq óńirlik aqparattyq úılestirý ortalyǵynyń jumysyna erekshe mańyz beredi. О́ıtkeni, bul ortalyq esirtkige qarsy óńirlik qurylymdar úshin tuǵyrnama bolyp tabylady. Qanat Saýdabaev sóziniń so­ńynda Qazaqstan Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaevtyń bastamasy­men shaqyrylyp kele jatqan Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezderi dinaralyq jáne konfes­sııaaralyq kelisimdi nyǵaıtatyn tıimdi únqatysý alańyna aınalǵa­nyn, Qazaqstan basshysy jańa qarjy arhıtek­týrasyn qurý týraly bastama kótergenin, ol qarjy ry­nogyn jahandyq júıede retteýdiń jáne oǵan baqylaý jasaýdyń ıadro­sy bola alatyndyǵyn atady. So­ny­men qatar, Qazaqstan 2012-2015 jyldary BUU Adam quqyǵy jó­nindegi keńestiń quramyna óziniń kandıdatýrasyn usynǵanyn aıta kelip, BUU-ǵa múshe memleketter­diń Qazaqstan kandıdatýrasyna qoldaý kórsetedi degen úmitte ekenin bildirdi. Álısultan QULANBAI.