Azııa men Afrıka tarıhy ana tilimizde jazylǵan tól oqýlyqpen oqytylsa, quba-qup

Táýelsizdik alǵannan bergi ýa­qytta elimizdiń jalpy bilim berý salasynda mektepter men joǵary oqý oryndaryn ásirese gýmanıtarlyq, qoǵamtaný, tarıh pánderi boıynsha egemen Qazaqstannyń óziniń ulttyq-memlekettik ıdeologııasyna saı, joǵary mártebeli ana tilimizde ja­zylǵan tól oqýlyqtarmen qamtamasyz etý áli kúnge deıin kún tártibinde turǵan kókeıtesti máselelerdiń biri bolyp kele jatqany kúmánsiz. Osy turǵydan kelgende Ál-Farabı at­yn­­­daǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti Sáken Tortaevtyń “Orta ǵasyrlardaǵy Azııa jáne Afrıka tarıhy” atty oqýlyǵyn osy oraı­daǵy bir kemistiń ornyn toltyrarlyq ilkimdi eńbek dep baǵalaýǵa bol­ǵandaı eken. Keńestik ýaqytta Azııa men Af­rı­kanyń ótken tarıhyn ejiktep oqytýǵa mán be­ril­megeni ekibastan belgili. Ol tarıhqa mensinbeı qarap, mysqylmen muryn shúıirý oryn aldy. Osynaý qurlyqtar halyqtarynyń dúnıejúzilik tarıhtaǵy enshileri elep-eskerilmedi. Ári soǵan qosa qanshama ýaqyt boıy taptyq turǵyny ustaný hám tarıhı shyndyqtan taıaz soǵý shetel tarıhyndaǵy “aqtańdaqtardyń” paıda bolýyna ákelip soqtyrdy. Keńes tarıhnamasynda Azııa jáne Afrıka elderiniń tarıhy ulyderjavalyq, qyzyl kommýnıstik taptyq múddesine oraı jazyldy, burmalanyp oqytyldy. Sóıtip, urpaqtyń tarıhı sanasy laılanyp, tanym úderisi buzyldy. Jalpy, Shyǵystyń, Azııanyń keýdesi tómen kemdik kúıin ańǵarǵan klassık aqynymyz Ilııas Jan­sú­gi­rovtiń jıhanger jaılaǵan shyǵys jaıly astarly óle­ńin­de: “Sol kúnnen nur ala almaı, Basy munar, baýry tar... Gımalaı asqar nege olaı?” dep suraq qoıýynyń syr-mánisi de biz oılaǵannan tereńirek bolatyn. Al endi ótken ǵasyrdyń orta sheninde ǵalym Búrkit Ysqaqovtyń: “O, Azııa, ulysyń, Ulylyǵyńdy qaıteıin, Eýropanyń qulysyń, –” degen sıpatta óleńder jazǵan “teris” pıǵyly úshin sottalyp ta ketken joq pa edi. Tipten proletarıat kó­se­mi V.Lenınniń ózi Azııa jáne Afrıka jóninde: “Qa­rańyzshy, jartylaı jabaıylar jaılaǵan el, óńgeni bylaı qoıǵanda, bularda óner de joq” demep pe edi. Sóı­te tursa da Azııa-Afrıka elderiniń orta ǵasyr­lar­­­daǵy saıası, mádenı jetistikteri álem órkenıetiniń al­­­dyń­­­ǵy qatarynda bolǵandyǵy sol ádiletsiz qasań qaǵı­­­­dalardy buzyp-jaryp, daýsyz aksıomaǵa aı­nalǵaly qashan. Minekı, naq osy jaǵynan kel­gen­de, S.Tortaev oqýlyǵyn aqıqattan at­tamaǵan, tarıhı úderisterdi shyndyq turǵysynan baıypty baıandaǵan, eń bastysy, qazaq tilinde jazylǵan ult­tyq rýhtaǵy qundy eńbek ekendigin baıqaımyz. Avtordyń munshalyq anyq nıeti kirispe bólimde “Taıaý Shyǵys órkenıetinen úlgi alǵan ejelgi Rım zııalylary qurmetpen “Shapaǵat Shyǵystan týady” degen. Adamzat sharýashylyǵy men máde­nıe­tiniń tarıhy shamamen on myń jyl buryn Taıaý Shyǵystaǵy neolıttik revolıýsııadan bastalǵany málim. Barlyq halyqaralyq dinder Shyǵysta ómirge keldi. Ortaǵasyrlarda dúnıeni dúr silkindirip, adamzatty jańa ekpinmen alǵa umtylýǵa májbúr etken ǵundar men arabtar, túrikter men mańguldar, azııalyqtar ekeni de daý týǵyzbaıdy” dep támsildeýinen de ańǵarylyp turǵandaı. Stýdentterdi qoıyp, ózimiz-aq kitap betterin paraq­taı otyryp erte, damyǵan jáne keıingi ortaǵasyrlyq Qytaı men Japonııa, Indonezııa men Úndistan, Iran men Arab halıfaty, Túrkııa men Afrıka memleketteri, Osman ımperııasy men Uly moǵoldar bıligi haqynda qyzyǵa oqyp, kóptegen maǵlumattarǵa qanyqtyq. Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor S.Syzdyqov avtordyń osyndaǵy árbir taqyryptyń mán-mazmunyn ashý barysynda jańasha kózqaras tanyta bilgendigin, onyń qoǵam damýynyń revolıýsııalyq jolyn emes, kerisinshe evolıýsııalyq jolyn kóp-kórim úlgi retinde usynatyndyǵyn atap kórsetedi. Tarıh fakýltetteriniń stýdentterine arnalǵan oqýlyqtyń taǵy bir qundy tusy sol, onda orta ǵasyrlardaǵy Azııa, Afrıka elderindegi feodaldyq qatynastardyń qalyptasýy, feodaldyq qoǵam ornyǵýyndaǵy ózine tán erekshelikteri, keıbir shyǵys elderiniń Batys Eýropa memleketteriniń otaryna aınalý aqıqaty shynaıy baıandalǵan. Sondaı-aq Azııa, Afrıka elderiniń damýyna eleýli áser etken qaıratkerlerdiń jeke tulǵalyq-psıhologııalyq jaılaryna da aıtar­lyqtaı nazar aýdarylǵan. Tól oqýlyqtyń qazaqsha tili uǵynyqty da jatyq. Onyń ózi materıaldy stýdentterdiń jete túsinip, jaqsy ıgerýine septigin tıgizeri sózsiz. Olaı bolsa, memlekettik tildi qol­daný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa ar­nal­ǵan Mem­lekettik baǵdarlamasynyń jobasy talqylanyp, qabyl­danǵaly jatqan kezde ana tilimizdegi osyndaı tól oqý­lyqtyń jazylyp, jaryq kórýi, joǵary oqý oryn­da­ry­nyń stýdentterine usynylýy óte mańyzdy jaǵdaı demekpiz. Qorǵanbek AMANJOL.