Edigege erekshe kózqaras kerek

Edige. Ol osydan jeti ǵasyr buryn, ataqty Ámir Temir, onyń alǵashqyda dosy, keıin, qasyna aınalǵan Toqtamys hanmen úzeńgiles bolyp Altyn Ordany bılegen batyr. Bul qaharman tý­raly derekter bizdiń elde negi­zinen halyq jyrlary arqy­ly belgili bolǵan. Onyń bir varıan­tyn eń alǵash ret jyrshynyń aýzynan 1841 jyly jazyp alǵan – Shoqan Ýálıhanov. Ol kezinde ony orys tiline aýdarǵan. Baspasózde jarııalaýǵa úlgere almady, qaıtys bolǵannan keıin professor P.M.Melıoranskıı 1905 jyly kitap etip shyǵarǵan. Osy jınaq ótken ǵasyrdyń 20-jyldary Qanysh Sátbaevtyń qolyna túsedi. Jyrdaǵy arab, parsy tilindegi qazaqsha bala­masy bar sózder men orfogra­fııalyq qatelikter kózge uryp turǵandyqtan Qanekeń sol kem­shilikterdi túzetip, ózi alǵysóz jazyp, 1927 jyly Máskeýde qaıta shyǵartqan. Ol kezde, ıaǵnı, 1922-1928 jyldary ondaǵy Kúnshyǵys ortalyq baspasyn bas­qaryp otyr­ǵan adam Shyǵys halyqtarynyń aýyz ádebıetine zor janashyrlyqpen qamqorlyq jasaǵan ataqty Názir Tórequlov edi. Batyr týraly jyrdyń qaıta kitap bolyp shyǵýyna mine, osy kisiniń de sharapaty tıgeni anyq. Biraq Qanysh Sátbaevqa bul eńbek óte aýyr syn ákeldi. 1951 jyly 11 qazanda Qazaqstan Kom­partııasy Ortalyq Komı­tetiniń Ǵylym jáne joǵary oqý oryn­dary bólimi ony shaqyryp, aryz­qoılardyń SOKP Ortalyq Komıtetine jazǵan hatymen ta­nys­tyrdy da qýǵyndaý bastaldy. Ol áýre-sarsańnyń qanshaǵa sozylǵany, zardabynyń qandaı bolǵandyǵy bizge jazýshy-pýb­lı­sıst S.Baıja­novtyń 1989 jyl­ǵy aqpandaǵy “Qazaqstan kom­mý­nısi” jýrna­lynyń №2 sa­nyndaǵy “Arhıv – aıǵaq” ma­qalasynan jaqsy tanys. Daýdyń sońy Qanekeńniń 1952 jyly murt­ty kósem I.V.Sta­lınge túsi­nikteme hat jazýymen tynyp, aıaqtalǵan. Iá, “Edige jyrynyń” osyn­daı shýly tarıhy bar. Árıne oǵan alǵash baǵa bergen Shoqan Ýálıhanov bolsa, Qa­nysh Sát­baev onyń mańyzy men mánin óte bilimdilikpen taldady. Odan keıingi salıqaly zertteý júrgi­zip, 1993 jyly úlken eńbek jaz­ǵan ǵalym E.Maǵaýın der edik. Ta­rıhshy Ǵ.Batyrbekov “Er Edi­ge” atty kitapty 1995 jyly “Ǵylym” baspasynan shyǵardy. Birneshe “Edige jyryn” jınaq­taǵan bul eńbektiń sońǵy jaǵyn­da, joǵaryda atap ótkenimizdeı, 1951 jyly Qanysh Sátbaevtyń sol kezdegi el basshylaryna jaz­ǵan hattary da engen. Sóz retine qaraı “Edige jyryn” ár­túrli qy­ry­nan tarıhpen sabaq­tasty­ryp, salalap, jan-jaqty taldap ashyp jazyp, túsindirgen akade­mık Rahmanqul Berdibaıdy da atap aıta ketken jón. Osy ki­tap­tarda: jyrdyń kórkem tili, qazaq uǵymyna saı sóz saptaý­lar; batyrdyń óz ás­kerine adal­dyǵy; eldiń tutas­tyǵyn, halyq­tyń birligin saqtap qalý úshin qajet jaǵdaıda syrt dushpanmen mámilege kelýi; Edi­geniń Ámir Temir, Toqtamys qırat­qan qala­lardy qaıtadan turǵyzýǵa áreket jasaýy jan-jaqty tal­danyp, qazirgi zaman tur­ǵysynan jańa­sha baǵa beriledi. Mysaly, Edigeniń bárinen de eń joıqyn erligi – Toqtamys hannyń qıturqylyǵymen Lıtva knıazy Altyn Ordaǵa soǵys ash­qanda, batyrdyń áskerleri qar­sylastaryn qaımyqpaı qy­ryp salyp, jeńiske jetkeni. Bul qaharman­dyqty tarıhshy ǵalym­dar tek qazaq halqy úshin emes, ol birneshe ult, týystas halyq­tardyń bolashaq taǵ­dyryna ara­shashy boldy dep tujyrym­daıdy. Shoqan Ýálıhanov “halyq eposynyń eń bıigi, injý mar­jany” dep súısingen. Osy “Edi­ge jyryn”, onyń bas keıipkerin qazaq qaýymy túgel bile bere me? Sońǵy jyldary Edige týraly, onyń esimin máńgilikke este qal­dyrý jóninde baspasózde pikir, usynys­tar aıtyla bastady. Solar­dyń biri jazýshy Kámel Júnis­tegi­niń janaı­qaıy. Birneshe jyldan beri shyryl­dap júrgen bul kisiniń aıtatyny Ulytaýdyń bók­terindegi Edige batyrdyń múr­desiniń, qaraý­syz tozyp bara jatqany Al, keıbir tarıhshylar, zııaly kisiler Edigeniń denesi Ulytaýda qalǵa­nyna kúdikpen qaraıtyn syńaıly. Bizdiń aıtpaǵy­myz, naqty derekter bolmasa da, Edige alǵash­qy­da sonda jerlenýi múmkin. Biraq, batyrdyń denesi sol alǵashqy jerlengen jerde qala berdi degen tujyrymǵa kelispeıtin de jáıtter bar. Birin­shiden, orta ǵasyrlarda ómir súrgen handar men batyrlardy olardyń muragerleri elden jasy­ryp jer­legen. О́ıtkeni, kegin qaı­tara al­maǵan qarsylastar baqılyq­qa attan­ǵan jannyń súıegin kóri­nen sýyryp alyp, qorlaıtyn bol­ǵan. Osydan saq­tanǵandyqtan bolar, máselen álemniń jartysyn bıle­gen Shyńǵys hannyń súıegi qaıda qalǵany áli kúnge belgisiz. Sondaı-aq ótken dáýirlerde nebir áýlıe, batyr tulǵalardyń birneshe óńirde mazarlary bolǵany tarıhtan bel­gili. Ekinshiden, kózi tirisinde, qaza bolǵan jaǵdaıda, týǵan jerime ata-anamnyń janyna kómińder dep, marqumdardyń ómirden kóz ju­marda mura­gerlerine amanat etetin salt-dástúri qazirgi zamanda da bar. Edigeni de dushpannyń kózin aldap, Kámel qajy aıtqan jerge jer­lep, keıin ata-anasy jatqan Qum­kent shaharyna ákelýi de múm­kin ǵoı. Mundaı boljam jasaýǵa, Edigeniń óler aldynda: “Eger ulym Mánsúr jer basyp júrse, Baba túkti Shashty Áziz ákemniń qasyna aparyp kómsin”, degen derekter bar. Batyr Baba túkti Shashty Ázizdiń balasy ekendigi, Qarataýdyń teristiginde ómirge kelgendigi, áýlıe baba­sy­nyń ma­zary Sozaq aýda­nyndaǵy Qumkent eldi mekeninde turǵan­dy­ǵy aıdaı aıqyn shyn­dyq. Son­dyqtan bul oı da aqylǵa sııatyn qısyn. Qalaı degende de bizdiń aıt­paǵymyz, ardaqtymyzdyń ataý­syz qalmaǵandyǵy. Eger, Máde­nıet mınıstrligi Arqadaǵy úkimet oryn­dary atsalysyp, Ulytaý­daǵy Edige­niń mazary degen jerge belgi qoıyp, shaǵyn kesene or­nat­sa eshqandaı qatelik, qaıshy­lyq bolmaıdy. Sodan keıin, bú­gingi tańdaǵy taǵy bir mindetimiz – batyrdyń qazaq memlekettigi úshin jan berip, jan alysqan qahar­man­dyǵyn urpaq­tan-urpaqqa úlgi, ónege etip nasıhattaý. Jal­py qazaq­qa, birneshe baýyrlas halyq­qa ortaq Edigeni Ulytaý men Qara­taý da maqtanysh ete bilsek, nur ústine nur. Myna jer – shaıqas­qan jeri, myna jer – jeńiske jetken jeri dep eskert­kish belgi­ler qoıa­lyq. Osy rette ǵalym Jam­­byl Áımenovtiń túrki halyq­tarynyń rýhanı ordasy – Túrki­stan qalasynda Edigege eskertkish qoıylsa degen usynys-pikiri úkimet oryndarynan da, halyqtan qoldaý tabýy kerek. Aqyn-jazý­shy baýyrlar, Edigege arnap kór­kem shyǵarma, pesa, kınos­se­na­rıı­ler jazalyq. So­ny­men qatar, Túrki­standaǵy jaq­sy ǵylymı bazaǵa ıe halyq­ara­lyq Qazaq-Túrik ýnıver­sı­tetinde “Edige jyry” degen ta­qyrypta ǵylymı konferensııa ótkizýdiń de kezegi kelgen sııaqty. Nurmahan NAZAROV, Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenıet qaıratkeri, ólketanýshy. Túrkistan. Sýretterde: Sh.Ýálıhanov salǵan Edige ordasynyń qulandysy; Ulytaýdaǵy batyr jerlendi degen jota.