Keshir meni, áke!

Aǵaıyn aza­mat, aǵa tutyp júrgen Baq­bergen keldi qıylyp. – Ákem Qudas Júnisbekov Uly Otan soǵysynyń ardageri edi. So­ǵystan jaralanyp oral­ǵan. Uzaq jyldar beıbit eńbek maı­danynda jumys istep qaıtys bol­dy. “Alek­sandr Nevskıı” jáne “Qyzyl Jul­dyz” ordende­rimen ma­ra­pat­tal­ǵan. Ákem týraly res­pýb­lı­ka­lyq basylym betinen sóı­leseńiz eken. Mine, mate­rıaly... – Maqul. Aqsaqaldyń eńbegi bar eken, – deımin men. Inim Jambyl keldi suranyp: – О́zińiz “Egemen Qazaq­stan­ǵa” kúnde jarııalanyp jatasyz. Meniń ákemdi de bir shy­ǵar­sa­ńyzshy. О́zińiz bilesiz, ol kisi, ıaǵnı Talqa Áımenov Jeńis para­dy­na qatysqan qazaq. Bir ma­terıal attanyp ketip edi. Ana Jan­­bolat aǵaǵa aıt­sa­­ńyzshy. Kezinde “Lenınshil jasta” bes jyl birge jumys istepsizder. – Tamasha, – deımin men. – Eki qa­zaqtyń biri Jeńis paradyna qatysyp pa?! – Qatysqan joq qoı. Qyryq jyl qyrǵynda da adam baqyty degen bolady. Bes jyl soǵysyp, odan aman shyǵyp Jeńis para­dyna qatysý, odan elge oralyp jar súıip, bizdiń ómirge ke­lýimizge sebep bolý... Qalaı degende de baqytty ákeniń joly. De­reý telefon tutqa­syn kóteremin. – Jáke, a, Jáke!... Batyr Boranbaev inim telefon­daı­dy. – Aǵańyz Uly Otan soǵy­sy­nyń 65 jyldyǵyna aman jetti. Qala ákimine aıtyp bir úı áper­se­­­ńizshi. Baspanaly bolyp qalaıyq... Aıtyp turǵany óz ákesiniń jaıy. Men únsiz qalamyn. Ne isteıin endi? Úsheýiniń de ótinishi men ýáji oryndy. Oryn­da­sam jarasarlyq. Oryndarmyn da. Biraq, osy ótinishter meni erik­siz ákeme degen saǵynyshqa je­te­ledi. Esime óz ákem tústi. Ákem, ıaǵnı Er­gó­bekuly Sársen. Alty ja­symda qaı­tys bolǵan jan. Jan ákem! Men tú­rińniń ózin emis-emis qana elestete ala­myn. Tipti eles­tete almaımyn desem de bo­la­dy. О́ıtkeni jasym kel­­gen sa­ıyn eles buldyrap sa­ǵym­ǵa aınalyp barady. Bala kúngideı anyq ta qanyq sýret bolyp kórin­beı­di. 1904 jyly týǵan bolyp sana­lady. Dál qaı jylǵy ekenin ózi de bilmeıtin shyǵar. Ákesi Ergóbektiń qora-qopsysyna ot tıip, tipti birer azamaty da janyp ketken qaraly kúnderi naǵashy­synyń malyn baǵýǵa jaldanǵan paqyr bala. Ergóbektiń birinshi otbasyna jaı túsip soqa basy sopaıyp qalǵanda 56 jastaǵy saqaly sapsıǵan shalǵa Seıdin esimdi 15 jasar qyzyn (Sársenniń sheshesi) berip, sodan úzilgen órmek jalǵanyp, urpaq sabaqtalǵanyn da umytpaq emes. Ergóbek otbasyn qa­ıyn­­jurtynyń bul ekinshi qutqarýy. Naǵashy­sy­nyń malyn baǵyp júrgen aqyn­ta­lap bala endi esimdi jınadym ba degen sátte týǵan aǵasy, Qa­ra­taý­dyń kúngeıi men teriskeıine túgel aq­yndyq, sal-serilik dańqy keń ja­ıylǵan – Túkibaı (Kópen Ámir­bek­tiń atasy. – Q.E.) 26 jasynda júırik attan qulap mertigip, úzilgen julyn jalǵanbaı az-maz kún jatyp kóz jumǵan soń aq­­yndyq talappen birjolata qosht­a­syp, sharýaǵa aınalǵan-aq eken. Qart áke, ańy­raǵan ana, mert bol­ǵan qyrshyn aǵa Túkibaıdyń ot­basy, jesirin ala júrip, ózi de tú­tin tútetip, Gúlbar­shyn esimdi sulý súıip, endi ba­qyt­ty bo­larmyn de­gen sátte soǵys oty burq ete qalypty. Soǵys! Aty ǵana zildi emes, zaty da aýyr-aq. Qyrǵyn. Kisi óltirý, múm­­kin ózi ólý. “О́zi suran­baǵan” sekil­di. “Otan qorǵaý ke­rek”. Soǵysqa alyp ket­ken. So­ńy­na alań­daı-alańdaı ketipti, mar­qum! Áke Ergóbek qartaıyp, muń­dyq ana – Seıdin kúıikten ólgen. Kenje inisi – Orazbek jas, qaryn­dasy – Qa­lampyr boıjetip keledi. Teteles inisi – Dúısen shoıyn jol­da. “Brony” bar. Sońyna sol Dúısen qaraılar! Qan maıdanǵa Otyrardan attanyp bara jatqan Sársen oıyndaǵy bar medet – osy! Biraq... Biraq, aǵa medeti – Dúısen de uza­maı: “El basyna kún týǵanda sho­ıyn jolda otyra almaımyn qa­tyn-qalashqa bastyq bolyp...” – dep soǵysqa attanypty ózi sura­nyp! Sodan habarsyz ketti. Al, ákeı maı­danda qan keshe júrip Edil bo­ıynda erlik kórsetip “Sta­lın­grad­ty jaýdan azat etkeni úshin” medalin óńirine taǵypty. Jaý qolyna túsip, aza­byn kórip, atýǵa alyp bara jat­qand­a, qyr asyp, tún jamylyp, orman panalap aman qalypty. Qudaıdyń qaqqany. Kenıgsberg túbinde túngi barlaýǵa shyǵyp, sovet jaýyn­gerlerin jaıpaýǵa arnalyp qurylyp jatqan dzottyń aınalyp qyr jel­kesinen túsip granatasyn laqty­rypty. Kele­si­sine ózi avto­matymen qoıyp ket­ken aıqaı salyp. Jaý da qarap jat­syn ba, jastyǵyn ala ólgen. Dzot qurtyldy. Sársen jaýyn­ger­di aýyr jaralanyp, óli men tiri ara­synda ta­lyq­syp jatqan je­ri­nen jo­ryq­tas­tary taýyp alyp, sanıtarlyq bó­limde dáriger­ler ony jaryq dú­nıege qaıta ákelipti. Aı jatyp, jyl jatyp, súıretilip aýyl­ǵa qaıtypty. Bizdiń kórer jary­ǵy­myz bar shyǵar... “Áı, soǵys ádi­let­siz ǵoı, áıtpese maǵan geroılyq sońymnan izdep kelse kerek...” – dep otyrady eken. So­ńy­nan “Qyzyl Juldyz” ordeni ji­berilipti. Anamyz Bı­bi­ǵaıshaǵa úı­lenipti. Úıelmen-sú­ıelmen bir ul, bir qyzy úı aınalyp júre bastap shetineı beredi eken. “Qudaı bizdi quramaýǵa aınaldy ma?” – dep jylap júrip kórgen 1950 jyly jaryq dúnıege kelgen ulyna 90 jasqa kelip aljyp óz atyn umytyp qalyp otyrǵan ańshy-saıatker Be­r­sin­bektiń (Ol qazir “Egemen Qa­zaq­stan” gazetiniń foto sýretshisi. – Q.E.) esimin beripti. So­dan úsh jyl ótip, anamnyń úsh kún, úsh túndik aýyr da azapty tolǵaǵynan keıin jel­toq­san­nyń doly borany azynap jylaǵan 26-y kúni Saıram aýda­ny­nyń ozat sho­pany otbasynda jaryq dúnıege men kelippin. Me­nen keıin Saıran, Sapar de­gen­deı... Ákeı kenje inimiz Sapar­bek­tiń alty aılyq kezinde 1959 jyly o dúnıelik boldy. Soǵys zardaby alyp tyndy aqyry. “Jeti jerinde oıylǵan jara bar edi. Qara­qo­tyrlanyp kele jatyp, qaıta sý­lanyp jamaǵan jeri irip júre beretin...”–dep eske alady 92 jastaǵy anam Bıbiǵaısha! ...Ana jyly, Táýelsizdiktiń al­ǵashqy jyldary jurttyń bári El dep eminip, Jer dep tebinip, aıqasyp, bolmaǵanda aıqaılasyp jatqan bir alakóbeń tusta pysy­qaı­lar atasynyń atyna aýyl, ákesiniń atyna kóshe, qora-qop­sy­syna sheshe atyn degendeı qoıyp, qoıǵyzyp jatty emes pe?! Klastas dosym Ámetbekuly Baqyt­tyń qolynda da bılik turdy sol jyldary. Ol maǵan telefon shal­syn. “Osylaı da, osylaı, kóldeneń kók at­tynyń bári ákesiniń atyna kóshe qoıǵyzyp jatyr. Shalǵa da bir kóshe bersek. Sen bizdiń ákimge telefon shala salsań. Qalǵanyn ózim bitiremin”. Bizdi oılaı júrgen klastas dosqa rıza boldym. Alaıda, yr­qynda ketpedim. “Rahmet, Báke! Izgi nıet eken. Biraq, keregi joq. Meniń ákemniń aýdan­ǵa bálendeı eńbegi sińdi dep oı­la­maımyn. Sen ol kisini kórgen joq­syń. Bilmeısiń. Sen túgili men ózim de bilmeımin ákemdi. Ozat shopan bo­lypty. “Sársen qora”, “Sár­sen asýy”, “Sársen qudyǵy” ata­­­latyn jer­ler bar. Olardy kór­genmin. Ha­lyqtyń ákeme bergen ataýy, tartqan syıy, qoıǵan es­kert­kishi. Sol jetedi. Kerek bolsa ba­­syna eskertkish te soǵa almaı ke­lemin. Endi óz qolym óz aýzyma jetti me degen tusta zamana bylaı qu­­bylyp ketti. Esesine táýel­siz­digimizdi aldyq. Túp atam – Qur­man, arǵy babam – Baıandy kórme­gen, atam – Ergóbek, ákem – Sár­sen kórmegen táýelsizdik. Sol Tá­ýel­siz­digimizdi baıandy eteıik. Ákeni oılaı­tyn ýaqyt emes qazir, Báke!” Aqymaq uldyń óz paıdasyn bilmeıtin aqymaq sózin estigen dosym telefon tutqasyn ornyna qoıdy...Ne oılady ózi biledi. Al, meniń ol kezgi sózim altrýızmnen aýlaq shynaıy patrıottyq sezim bolatyn. Egoıstik pıǵyl otanshyl­dyq oıdy basyp, janshyp ótip alǵa shyǵyp keterin ol kezde, ollahı-bıllahı, bilgenim joq! Endi oılaımyn ǵoı baıaǵy. Baq­bergen, Jambyl, Batyr inilerimniń óz ákeleri týraly ótinishteri álg­in­deı. Olardyń áreketi durys, árıne. Biraq, biraq meniń bir kezgi she­shimim she? Jurttyń ákesi – áke de, meniń ákem – kim sonda? “So­ǵys­ty” degen daqpyrt, qantógis aty­men qansha adam marapattalyp jatyr. Bir-bir kóshede attary te­mirge shegelenip qoı­­­ylǵan. Osy me­niń sheshimim – soǵys kórmegen býynnyń psıho­lo­gı­ıa­sy bolyp júr­­­mesin? Iá, biz so­ǵys­ty kórmedik. Dýlat Isa­be­kov­tiń “Biz so­ǵysty kórmedik” pove­sin oqy­ǵanda da Dý­lat býynyn ishteı aıap: “Olar soǵysty kórgen eken, biz soǵys­ty kórmedik”, – dep túı­genmin. J­a­qynda dosym Dıdahmet Áshim­­ha­novtyń “Jet­pis apa” atalatyn tamasha áń­gimesin oqyp shyqqan soń nildeı bu­zyl­dym. Áńgimeni oqyp shyqqan soń Dı­dahmettiń so­ǵys­ty kórgenine esh kúdiktenbedim. Al, tamasha áńgi­meniń avtory – Dı­­dah­met kórgen soǵysty onymen qa­tar­las, qaraı­las men qalaı kór­me­genmin?! Dı­dahmet so­ǵysty kórse – meniń so­ǵys kór­meýim múmkin emes. Tipti me­niń qa­nym­da Uly Otan soǵysy jaýyn­ge­riniń qany aǵyp jatqan joq pa?! Soǵysqa qatyspasa, denesi kúl­parsha bolyp talqan­da­lyp ketpese, ákem meniń uzaq jasar ma edi, qaıter edi?! Ol kisi bál­kim soǵysqa erlik jasaý úshin barmaǵan bolar. Alaıda, jaýdyń eki dzotyn qatar qıratyp, óz joryqtastaryn saqtap, ári oıatyp, joryqqa bas­taýy az erlik pe bir kisige?! Soǵys zar­da­bynan erte ólgen joq pa me­niń ákem?! Soǵys bolmasa, ákem so­ǵysqa qatyspasa, soǵys zar­dabynan erte kóz jum­basa, bal­dy balalyq shaǵym zarly da jarly balalyq shaq bolyp óter me edi?! Jo-joq, bizdiń býyn da soǵys kóripti... “Ákemniń eńbegi aýdanǵa sińgen joq” dep kisimsıtin men kimmin sonsha? О́zimniń bir­deńe shı­maı­lap atym shyq­qanyn álde­qandaı qylǵanym-aý bul? O, astamshy­lyq, sen qaıdan keldiń meniń boıyma? Qaıdan ǵana uıa saldyń oıyma, atyń ósh­kir men­mendik! Eger jaq­syly-ja­mandy qolǵa qalam ustap júrsem seniń arqań emes pe, áke­­taıym?! Aýyr tur­mys­qa baı­lanysty, soǵys zardabyna qaraı seniń boıyńda búr jaryp tu­ryp, kókteı almaı qalǵan da­ryn emes pe meni alǵa súırep áde­bıet atty kıeli álemge ákel­gen?! “Eńbegi joq!” Asta­py­ral­la! Men bul sózdi qalaı aıttym eken? Tórt jyl german soǵysyna ja­nyn berip, jarymjan táni súı­re­tilip qaıtqan kisiden qandaı “eńbek” talap etip otyrmyn, men? 1945-1959 jyl­dary Otyrar, Túr­kistan, Saıram atty úsh aýdan­nyń malyn baqqanda aldyna shopan túsir­megen jan­pı­dalyǵyn qaıda qoıdym, qu­daı-aý?! Asyl tuqymdy qoshqar baqqysy kelip sóz salǵan, para júgirtken jandarǵa “Sársen ólmeı asyl tuqymdy qoshqar otaryn eshkimge senip tapsyra almaımyz” deıdi eken kolhoz­dyń orys ná­sildi basshy­lary. Bul ataq emes pe, dańq emes pe? Bálkim jo­ǵarydaǵy “Sársen asýy”, “Sár­sen qora”, “Sársen jaı­laýy”, “Sársen qu­dyǵy” sııaq­ty surap almaǵan jer ataý­lary ákemniń osyndaı aq-adal eńbegine berilgen shyǵar. “Aýys­pa­ly Qyzyl Tý” men “Maqtaý qaǵaz­dary” ákemniń abyroıly eńbe­giniń kórsetkishi emes pe?! Osynyń bárin kóre-bile tura “ákemniń eńbegi sińbegen” degenim ne qylǵanym?! Ákemniń bizdiń aldymyzda jal­ǵyz “kinási” bolsa – ol ómir­den erte ketkeni. Biraq, ómir de, ólim de – kisiniń óz qolynda ma eken?! Olaı emes qoı. Al­la­nyń qolynda! Ras, ákeden jas­taı qalyp, ardaqty áke beınesin kózge eles­tete almaı­tyn shy­ǵar­myz. Onyń ústine jalǵyz ǵana sýret saqtalyp qalypty. Jas boldyq býyny be­kimegen. Or­den, medal kitapsha­la­ryn saq­taı almadyq. Anamyz qan­shama aqyldy bola tura hat tany­maı­tyn kisi. Onyń ústine sa­ry­aýyz ba­lapan kezimizde basymyzǵa qanshama qara bult úıirildi?! Tórt birdeı balapanyn “qa­nat­tyǵa qaqtyrmaımyn, tumsyq­tyǵa shoqtyrmaımyn” dep Bı­biǵaısha ana bizdi Arys qala­syndaǵy tórkinine ala qashty. ... Shoqsha saqal sary shal áne, mal sanap tur. Mine meni kóterip atqa mingizdi. Tólderge ıe bola al­maǵanym úshin bopsalap shybyq­pen bir tartty. Malǵa qasqyr tıdi dep atyp shyǵyp atqa mindi. “Myna ıt adam emes ury eken ǵoı. Qazyna malyna qol suq­qany nesi?” Ol áldekimge renjip otyr. Aq kóılek, aq dambal sary tap­tanǵan kúıinde sulyq jatyr. Ne­sheme kún? Inisi Ámirbek aý­danǵa shapqylap erýli atpen dáriger alyp keldi. Ol ıne saldy. Ákem tereń dem aldy da júrip ket­ti. Anamnyń daýys salǵany, inisi Ámirbektiń egilip turǵany. Mine, ákem jaıly bar eles osy ǵana! Jo-joq, bolmaıdy eken. Er­teń­nen bastap Moskva mańyndaǵy Podolskidegi áskerı ar­hıvke hat jazyp erligińdi kýálandyratyn qujat jınaımyn. Er­ligińdi elge pash etermin, jan áke! Keshir meni, árýaq! Qulbek ERGО́BEK, Túrkistan.