Astana bastamasy alǵa bastamaq

Kókeıkesti Búginde ekologııalyq qaterlerdiń kóbeıip ketýi antropogendik áserlerden ekendigi jasyryn emes. Adamzat balasynyń óz múddesine qyzmet etýi úshin jasap jatqan keıbir sharalary Tabıǵat- Anaǵa keri áserin tıgizýde. Transshekaralyq sý máselesi solardyń biri jáne mańyzdysy bolyp otyr. Al qazaq sýdy tirshilik kózi deıdi. Transshekaralyq sý máselelerin sheshýdiń barlyq joldary qaras­tyryl­ǵanyna qaramastan, olardyń ýshyǵý tendensııasy áli de saqtalyp otyr. О́ıt­keni, sý resýrsy aýyl sharýashyly­ǵyna ǵana emes, turǵyn halyqqa jáne óndiris qajettilikterine jetkiliksiz bolyp barady. Oǵan qosa aımaqtardaǵy adam sany artýyna jáne klımattyń ózgerýine baılanysty sý jetimsizdigi baıqalýda. Bul sýǵa baılanysty týyn­daıtyn daýlardyń jıileýine ákep soǵyp otyr. Endigi jerde burynǵy formattarǵa aımaqtyq áriptestik barǵan saıyn kúrdelene túsýde. Memleketter óz ulttyq strategııasyn josparlap, ony belsendirý arqyly óz múddesin qorǵaýda. Aqqý kók­ke, shaıan kólge tartqan mundaı jospar­lar kelisken ekijaqty tıimdi is-qımyl­darǵa qaraǵanda, kóp shyǵyndy qajet etedi. Olar uzaq merzimdi strategııalyq josparlarda transshekaralyq sý resýrsy máselesin sheshpeıdi, kerisinshe tek ýshyqtyra túsip otyr. О́ıtkeni, sý jaǵa­laı qonǵan elderdiń árqaısysynyń óz múddesi bar. Sol múddege qol jetkizý bary­synda olar tabıǵı apatty nazardan tys qaldyrýda. Onyń aparyp soǵar saldaryn adamzat balasy bilmeıdi emes, biledi. Alaıda júrgizilgen belsendi kelissózder qorytyndy berer emes. Transshekaralyq sýy bar memleketterdiń biri “qudyq kózi” meniki dese, ekinshisi qaýǵasyn buldap otyr. Al ekinshi jaqta oǵan baılanysty ekojúıeniń sý kózi bitelip, túnshyǵyp jatqanynda eshkimniń sharýasy joq. Árkim óz upaıyn túgendep álek. Transshekaralyq sý máselesiniń aıqyn mysaly – Aral taǵdyry. Adam­zattyń arǵy-bergi tarıhynda adam jer betiniń eń iri kólderiniń birin óz qoly­men qurtqandyǵyn dáleldeıtin qaıǵyly apat. Degenmen, bul da bizge sabaq bolmaı otyr. Sý saıasaty baıaǵy jartas bir jartas kúıinde. Ekologııalyq degradasııa basqa da sý basseınderinde, atap aıtsaq jer betindegi iri kól ekojúıesiniń biri (Qytaıdy qosa alǵandaǵy) Balqash-Alakól basseıni, sondaı-aq álemdegi munaı jáne bekire tuymdas balyq qory­nyń negizgi kózderiniń biri bolyp taby­la­tyn Kaspıı basseıni de osyndaı kepti bastan keshirip otyr. Sý saıasaty­­nyń ne­gizgi tujyrymdamalary mynadaı: ekolo­gııalyq maqsattardy basym túrde qamta­masyz etý jáne shynaıy jaǵdaı­larda sý qoldanýshylarynyń múddelerin sheshýde qoldanystaǵy quqyqtyq, ıns­tıtýttyq, ekonomıkalyq, aqparattyq jáne ózge de sheshý joldary óz mindetin atqarmaıdy. Senimdi áriptestik júrgizýge ózi­niń áleýmettik jeke áleýeti jetpeıtin elder jaǵdaıynda ulttyq saıasatqa áser etetin yqpaly men róli jyl saıyn ul­ǵaıyp kele jatqan údemeli halyqaralyq qaýymdastyqqa senim artylady. Qazirgi kúni bir de bir el tutas qoǵamnyń maq­sattaryna sáıkes kelmese óz aldyna oqshaýlanǵan saıasat júrgize almaıdy. Sondyqtan sý energetıkalyq qarym-qatynastardaǵy alǵa jyljýshylyq halyqaralyq áriptestikti de nyǵaıtýda. Halyqaralyq sheshimderdi, kópjaqty baǵdarlamalar men transshekaralyq bas­seınder jáne ekojúıeler boıynsha halyqaralyq jobalardy aımaqtyq deń­geıde qoldap, ony qoldaný óte mańyzdy. Aımaqtyq áriptestikti nyǵaıtýda Orta­lyq Azııadan maqta, metall, energııa resýrstaryn, sýdy kóp paıdalanatyn ónimderdiń iri satyp alýshylary bolyp tabylatyn elder de múddeli. Sarap­shylardyń pikirinshe, Eýroodaq elderi ımportshylar retinde Aral ekologııalyq apatyna 20%-dan kem emes úlesin qosqan kórinedi. Japonııanyń “sý izi” 1150 % tekshe/adam, onyń ishinde 65%-y bul eldiń óz terrıtorııasynan tys jerlerde qoldanylatyn sý resýrsy eken. Al Germanııa “sý iziniń” teń jartysy syrt­qy sý resýrsynyń enshisinde. Eýro­odaqtyń ózge de elderinde osy kórsetkish qaıtalanady. “Vırtýaldy sý” ádiste­mesin qoldaný aımaqtyq birigýdiń ózara tıimdi joldaryn qoldaný múmkindigin beredi. Bul ádis boıynsha sý men ener­gııanyń taza tehnologııalary men ın­vestısııa tartý jemqorlyqtyń eń tómen kórsetkishi arqyly ǵana múmkin bolmaq. Transshekaralyq sý máselesin sheshe­tin halyqaralyq baǵdarlamalardyń álsiz tusy olardyń qysqa merzimdi (jobalyq) qarjylandyrý sıpatyn jáne belgili bir uıymnyń tar sheńberdegi maqsatyn kózdeıtin nemese shekteýli ókilettiligine táýeldi úzik-úzik bólikterden turatyn­dyǵy. Osy oraıda birneshe elderdiń kóp­jaqty áriptestigin qurý, halyqaralyq uıymdar men jeke sektordyń basyn bir ústelde qosý joǵaryda keltirilgen máse­lelerdi sheshýge kómekteseri anyq. Onyń ústine, Ortalyq Azııa elderiniń sý máse­lesi boıynsha áriptestik tájirıbesi sý-energetıkalyq máselelerin budan da keń formatta sheshý ońaıyraq bola túsetin­digin kórsetedi. Al bul formattar jalpy eýropalyq jáne eýrazııalyq baǵdar­lamalar. Munda bir el ekinshi jaqtan basym túspeıdi, ári birjaqty árip­tes­tikti toqtatyp qoıý múmkindigi bolmaıdy. Transshekaralyq sý men sýǵa baı­lanys­ty ekojúıelerdi saqtaý maqsatyndaǵy sharalarǵa Eýropalyq odaq, óndirisi damyǵan elder men Reseıdiń qatysýy men áleýeti ótkizip otyrǵan elderdiń birqalypty áriptestikti qamtamasyz eter edi. Mundaı sheshim osy zamanǵy shy­naıy jaǵdaılarǵa durys jaýap bere alady jáne álemdik qaýymdastyq, aı­maq­tyq qaýipsizdik jáne damýdyń ortaq maqsattaryna tıimdi bolar edi. Son­dyqtan sý máselelerine jáne jasyl ekonomıkaǵa baǵyttalǵan konferensııa, Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy men basqa da halyqaralyq úderister turaqty damý men qaýipsizdikke múddeli barlyq elderge uzaq merzimdi, tıimdi aımaqtyq áriptestikke saıası jáne ınstıtýttyq negiz qurýǵa múmkindik bermek. 2010-2011 jyldary Astanada Azııa-Tynyq muhıty jáne jalpy eýropalyq elder arasynda ótetin úkimetaralyq kon­ferensııalardyń daıyndyǵy bary­synda elimiz “Astana bastamasyn” kó­ter­mek. Ony júzege asyrý memleketara­lyq jáne vedomstvoaralyq máselelerdi sheshýge, sondaı-aq olardyń sheshimine uzaq mer­zimdi jáne turaqty negiz qurýǵa kómekte­sedi dep kútilýde. Astana basta­ma­synyń negizgi maqsaty – “Jasyl da­mý” baǵdar­lamasy men josparlaryn jú­zege asyrý­da Eýropa, Azııa jáne Ty­nyq muhıty elderiniń áripstestigine járdemdesý. Al­dyńǵy konferensııalar­da sharany ótki­ze­tin eldiń bastama kó­terý tájirıbesi qa­lyptasqan. Tájirıbe aımaqtyq áriptes­tikke óte paıdaly bolyp shyqty. Bul joly elimiz qabyl­daǵandyqtan Qazaq­stan aldynda osyǵan deıin qalyptasqan saraptamalyq jáne aqparattyq áleýetti nyǵaıtý maqsaty turdy. Qazaqstan 1997 jyldan bastap ótpeli ekonomıkaly el retinde “Eýropa úshin qorshaǵan orta” úderisine belsendi qatysyp keledi. Osy sebepti biz ekolo­gııalyq saıasat jáne ony basqarý júıesi boıynsha Azııa-Tynyq muhıty úderisi keńesinen góri eýropalyq qolda­nysqa baǵyttalǵanbyz. Eýropa odaǵy elderinde jasap shyǵarylǵan teh­nı­kalyq jáne ekonomıkalyq retteýdiń qazirgi zamanǵy quraldary evolıýsııanyń bar­lyq kezeń­derinde qoldanýǵa bolady jáne jan-jaqty bolyp tabylady. Jasyl ósý jáne Jasyl damý (turaqty) tu­jy­rym­­dama­lary – damý saıasaty evolıý­sııasy­nyń birizdiligi sııaqty máse­leni durys qaraýǵa múmkindik beredi. Bastama­da 6-shy kon­ferensııanyń basym baǵyt­tary bolyp tabylatyn 5 taqyryp­tyq baǵyt belgilengen. Aımaqtyq úderisterdiń ıdeologııalyq uqsastyǵy, biraq máseleni sheshýdegi áleýe­ti men resýrstary arasyndaǵy bel­gili aıyrmashylyq mine, osyndaı se­bepter Astana bastamasynyń negizin qalap otyr. Venera TÚGELBAI.