Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Qazaq mýzykalyq drama teatrynda kórkemsóz oqý sheberleriniń Oralhan Bókeı atyndaǵy HII respýblıkalyq baıqaýy ótti
Biraz jyl bul baıqaý qalamgerdiń týǵan jeri – Altaıdyń asqarly shyńdaryn jastyq úniniń jańǵyryǵyna bólep, has sýretkerdiń rýhymen nebir dúldúl qanattar qapysyz qaırattanǵanyn qadaǵaladyq. Elordamen eńse tiktegen óner saıystary arasynda qatardan qalmaı, qanat serpip kele jatqan balaýsa baıqaýdyń bıyl astana tórine qaıta ozýyn qalyń jurtshylyq qaltqysyz kóńilmen qarsy aldy. Týǵan jerin tula boıy tushyna súıgen tulǵany áspetteý arqyly keıingi ósip kele jatqan býyndy Oralhan oqýlarymen ýyzdandyrý, balǵyn sanaǵa Muztaý muzbalaǵynyń órshil únin jetkizý basty murat bolǵandyqtan, qatysýshylardyń qabiletin qadaǵalaıtyn qazylar alqasyna da tanymal esimder engizilgeni súısintti. Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jazýshy Tólen Ábdik, belgili qalamger Ánes Saraı, T.Júrgenov atyndaǵy Ulttyq óner akademııasynyń sahna tili kafedrasynyń meńgerýshisi, professor Darıǵa Turanqulova, Astana jastar teatrynyń dırektory, Qazaqstannyń halyq ártisi Tilektes Meıramov syndy ádebıet pen óner maıtalmandary qasıetti qazaq tiliniń ádemi áýezdiligi men kórkemdigin shynaıy kórsete bilgen kórkemsóz oqý sheberleriniń ónerine shek keltirmedi.
Til saıysynyń bir aýyq shyǵysqa oıysyp, Shyńǵystaıda shyr aınala shyrqalýynan ondaǵy qazaq tiliniń qanjyǵasy ájeptáýir maılanyp qalǵanyn kórdik. Basqa óńirlerden atbasyn burǵan qazaqtyń óndirdeı jastary Oralhan shyǵarmasyna ózegin sýyryp bere jazdap jatqanda, jazýshynyń týǵan jerinen kelgen orystyń Inga Pýtınseva esimdi jıren shashty qyzy jibekteı daýsymen avtordyń aıtýly keıipkerin oryndaǵan. Ár óńirden qatysqan on bes ónerpazdyń bári de aýdandyq, qalalyq baıqaýlardan laıyqty iriktelip kelgendigin dáleldep shyqqandaı. Kórkemsóz oqý sheberleri birinshi kezeńde prozalyq shyǵarmadan, ekinshi kezeńde dramalyq, al úshinshi kezeńde poezııalyq shyǵarmadan úzindiler oqyp jarysty. “Muztaý”, “Qar qyzy”, “Tortaı mingen aqboz at”, “Ataý kere”, “Jylymyq”, “Uıqym kelmeıdi”, “Jetim bota”, “Mynaý appaq dúnıe”, “Bári de maıdan”, taǵysyn taǵy osyndaı árqaısysy óz aldyna ádebıettiń bir-bir shyńyna balanar týyndylar qoǵamnyń ishindegi áli de bolsa ár-ár kez sozylmaly dertteı qylań berip qala beretin jat daǵdydan jastardy qalaı jırentýdiń ádebı ádebi syndy, eńsesin egemen el retinde órkenıetke qarata túzegen jurttyń keshegi bir kezdegi keseli qaıta jolyn kesip, keri ketpeý qamyn kúıttegen zamannyń muńyndaı shertilip, kógildir sahna kókke shanshylǵan Muztaýdyń sulbasyna aınalyp ketti. Aqtan, Nurjan, Taǵan, Qııalhan, Jeńishan syndy taǵdyrlar tarıh betinde qalyp qoıǵan ótkinshi beıneler emes, olar búgin de áne qalyń topty qaq jaryp keledi. Júzderi alaýlap, arman qushaǵynda, qııaǵa qyran-qııaldaı samǵaıdy. Móp-móldir sezim, aınadaı kóńil, ómirge ińkárlik pen bilýge qushtarlyq bolmasa urpaqtar uıasynda ulaǵatty ne qalady? О́r Altaı, ór Oralhan sol adamgershiliktiń aıjúzdi qylyshyndaı jarq etip bir sermelgen aldaspan. Sirá, jazýshy sońyna eshqashan ólmeıtin dúnıe jazyp qaldyrýy úshin júrekti jaryp shyqqan ár perzentine mıdaǵy sansyz talshyqtaryn tartynbaı tartý etýge deıin baratyn bolýy kerek. Máńgilik ómir, sheksiz ǵumyr joq degenge ılanbaıtyn ımandy urpaqtyń Oralhan rýhyna degen seniminen sergek oıdyń oty mazdap turdy.
“О́lse óler tabıǵat, adam ólmes”, dedi Abaı. Adam eshqashan ólip kórmegen. О́lim ómirdiń ishindegi bir qubylys qana. “Ol túz taǵysyna – Kerbuǵyǵa aınalyp, Altaıdyń quzar shyńdaryn gýilge toltyryp júr eken...” dep jazyldy Oralhan týraly. Ásirese, onyń shyǵarmalarymen sýsyndap ósken sekseninshi jyldarǵy býynnyń arasynda Muztaýdyń muntazdaı tabıǵatyna ińkár jandar óte kóp edi. Sol kezeńder urpaǵy ózgesheleý ózi. Armanshyl, qııalshyl jandarǵa búginde jurt basqasha qaraıtyn boldy. Biraq mundaı kózqarastyń áli-aq ózgerip, adamdar ádebıet pen mádenıetti aqshadan bıik qoıatyn, jastardyń bári jappaı kitap oqıtyn, onyń ishinde Oralhandy talasa oqıtyn kez kele jatqanyna senemiz. Til festıvali aıasynda ótip jatqan kórkemsóz oqý sheberleriniń HII respýblıkalyq baıqaýynyń ashylý rásiminde sóz sóılegen Mádenıet mınıstrligi Til komıtetiniń tóraǵasy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Baýyrjan Omarovtyń da oıy osyǵan saıady. Jurt uǵymymen etene astasqan mádenı sharanyń Aqorda irgesin kóterip kele jatqan kezde dúnıege kelgenin aıta kelip, tóraǵa: “Oralhannyń dúnıeden ótýi de basqalardan ózgeshe boldy. Úsh taýdyń arasynda ótti ǵumyry. Altaıda týdy. Alataýda ómir súrdi. Gımalaıda dúnıeden ozdy. Al tórtinshi taý, ádebıettegi alyp shyń bolyp ózi qaldy”, – dep Oralhan Bókeı jaıynda kesteli oı túıdi. Oralhannyń taý tulǵasyn taǵy bir tanytýdyń taǵylymy degen, sirá osy bolar.
Biraz jyl bul baıqaý qalamgerdiń týǵan jeri – Altaıdyń asqarly shyńdaryn jastyq úniniń jańǵyryǵyna bólep, has sýretkerdiń rýhymen nebir dúldúl qanattar qapysyz qaırattanǵanyn qadaǵaladyq. Elordamen eńse tiktegen óner saıystary arasynda qatardan qalmaı, qanat serpip kele jatqan balaýsa baıqaýdyń bıyl astana tórine qaıta ozýyn qalyń jurtshylyq qaltqysyz kóńilmen qarsy aldy. Týǵan jerin tula boıy tushyna súıgen tulǵany áspetteý arqyly keıingi ósip kele jatqan býyndy Oralhan oqýlarymen ýyzdandyrý, balǵyn sanaǵa Muztaý muzbalaǵynyń órshil únin jetkizý basty murat bolǵandyqtan, qatysýshylardyń qabiletin qadaǵalaıtyn qazylar alqasyna da tanymal esimder engizilgeni súısintti. Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jazýshy Tólen Ábdik, belgili qalamger Ánes Saraı, T.Júrgenov atyndaǵy Ulttyq óner akademııasynyń sahna tili kafedrasynyń meńgerýshisi, professor Darıǵa Turanqulova, Astana jastar teatrynyń dırektory, Qazaqstannyń halyq ártisi Tilektes Meıramov syndy ádebıet pen óner maıtalmandary qasıetti qazaq tiliniń ádemi áýezdiligi men kórkemdigin shynaıy kórsete bilgen kórkemsóz oqý sheberleriniń ónerine shek keltirmedi.
Til saıysynyń bir aýyq shyǵysqa oıysyp, Shyńǵystaıda shyr aınala shyrqalýynan ondaǵy qazaq tiliniń qanjyǵasy ájeptáýir maılanyp qalǵanyn kórdik. Basqa óńirlerden atbasyn burǵan qazaqtyń óndirdeı jastary Oralhan shyǵarmasyna ózegin sýyryp bere jazdap jatqanda, jazýshynyń týǵan jerinen kelgen orystyń Inga Pýtınseva esimdi jıren shashty qyzy jibekteı daýsymen avtordyń aıtýly keıipkerin oryndaǵan. Ár óńirden qatysqan on bes ónerpazdyń bári de aýdandyq, qalalyq baıqaýlardan laıyqty iriktelip kelgendigin dáleldep shyqqandaı. Kórkemsóz oqý sheberleri birinshi kezeńde prozalyq shyǵarmadan, ekinshi kezeńde dramalyq, al úshinshi kezeńde poezııalyq shyǵarmadan úzindiler oqyp jarysty. “Muztaý”, “Qar qyzy”, “Tortaı mingen aqboz at”, “Ataý kere”, “Jylymyq”, “Uıqym kelmeıdi”, “Jetim bota”, “Mynaý appaq dúnıe”, “Bári de maıdan”, taǵysyn taǵy osyndaı árqaısysy óz aldyna ádebıettiń bir-bir shyńyna balanar týyndylar qoǵamnyń ishindegi áli de bolsa ár-ár kez sozylmaly dertteı qylań berip qala beretin jat daǵdydan jastardy qalaı jırentýdiń ádebı ádebi syndy, eńsesin egemen el retinde órkenıetke qarata túzegen jurttyń keshegi bir kezdegi keseli qaıta jolyn kesip, keri ketpeý qamyn kúıttegen zamannyń muńyndaı shertilip, kógildir sahna kókke shanshylǵan Muztaýdyń sulbasyna aınalyp ketti. Aqtan, Nurjan, Taǵan, Qııalhan, Jeńishan syndy taǵdyrlar tarıh betinde qalyp qoıǵan ótkinshi beıneler emes, olar búgin de áne qalyń topty qaq jaryp keledi. Júzderi alaýlap, arman qushaǵynda, qııaǵa qyran-qııaldaı samǵaıdy. Móp-móldir sezim, aınadaı kóńil, ómirge ińkárlik pen bilýge qushtarlyq bolmasa urpaqtar uıasynda ulaǵatty ne qalady? О́r Altaı, ór Oralhan sol adamgershiliktiń aıjúzdi qylyshyndaı jarq etip bir sermelgen aldaspan. Sirá, jazýshy sońyna eshqashan ólmeıtin dúnıe jazyp qaldyrýy úshin júrekti jaryp shyqqan ár perzentine mıdaǵy sansyz talshyqtaryn tartynbaı tartý etýge deıin baratyn bolýy kerek. Máńgilik ómir, sheksiz ǵumyr joq degenge ılanbaıtyn ımandy urpaqtyń Oralhan rýhyna degen seniminen sergek oıdyń oty mazdap turdy.
“О́lse óler tabıǵat, adam ólmes”, dedi Abaı. Adam eshqashan ólip kórmegen. О́lim ómirdiń ishindegi bir qubylys qana. “Ol túz taǵysyna – Kerbuǵyǵa aınalyp, Altaıdyń quzar shyńdaryn gýilge toltyryp júr eken...” dep jazyldy Oralhan týraly. Ásirese, onyń shyǵarmalarymen sýsyndap ósken sekseninshi jyldarǵy býynnyń arasynda Muztaýdyń muntazdaı tabıǵatyna ińkár jandar óte kóp edi. Sol kezeńder urpaǵy ózgesheleý ózi. Armanshyl, qııalshyl jandarǵa búginde jurt basqasha qaraıtyn boldy. Biraq mundaı kózqarastyń áli-aq ózgerip, adamdar ádebıet pen mádenıetti aqshadan bıik qoıatyn, jastardyń bári jappaı kitap oqıtyn, onyń ishinde Oralhandy talasa oqıtyn kez kele jatqanyna senemiz. Til festıvali aıasynda ótip jatqan kórkemsóz oqý sheberleriniń HII respýblıkalyq baıqaýynyń ashylý rásiminde sóz sóılegen Mádenıet mınıstrligi Til komıtetiniń tóraǵasy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Baýyrjan Omarovtyń da oıy osyǵan saıady. Jurt uǵymymen etene astasqan mádenı sharanyń Aqorda irgesin kóterip kele jatqan kezde dúnıege kelgenin aıta kelip, tóraǵa: “Oralhannyń dúnıeden ótýi de basqalardan ózgeshe boldy. Úsh taýdyń arasynda ótti ǵumyry. Altaıda týdy. Alataýda ómir súrdi. Gımalaıda dúnıeden ozdy. Al tórtinshi taý, ádebıettegi alyp shyń bolyp ózi qaldy”, – dep Oralhan Bókeı jaıynda kesteli oı túıdi. Oralhannyń taý tulǵasyn taǵy bir tanytýdyń taǵylymy degen, sirá osy bolar.
